OverHolland
Not a member yet
164 research outputs found
Sort by
Voorwoord
No full textOverHolland examines the relationship between architectural interventions and urban transformations in the presentday Randstad Holland region of the Netherlands. Once again these issues have been approached from various angles. By bringing together studies in the fields of design, history and theory, the editors of OverHolland hope to encourage exchange between various types of research into the architecture of Holland’s cities and so enable new lines and themes for design and study to emerge.OverHolland 9 opens with a promising graduation project by Ilmar Hurkxkens, entitled ‘Paradise Regained. The watchman, the sleeper, the dreamer and the city’. Hurkxkens presents his project as ‘a narrative inquiry into the history and future of the dyke as architecture’. As Dutch as you can get – and yet his approach is unusual by Dutch standards. The project took shape at the graduation workshop Territory in Transit, run by two postgraduate students, Filip Geerts and Stefano Milani, who have previously contributed to OverHolland. The theme of the workshop was taken from their research into ‘city and territory’ and ‘representation in architectural design’. Hurkxkens has used these themes to bring about a direct exchange between the analysis of territory and design, via representation in words and pictures. Language and drawings, narrative and image are interwoven. The location is the Hondsbossche Zeewering, a seawall near Petten in the province of North Holland. Filip Geerts provides commentary in the captions.The second article is a followup to the first part of the study ‘Design and construction in the cities of Holland’, published in OverHolland 8. In the second and final part of this study, the authors, Gea Essen, Merlijn Hurx and Geert Medema, discuss the professionalisation of the department of Public Works in the seventeenth and eighteenth centuries. The study is partly based on the results of various studies by postgraduate students on specific aspects of the development of those departments in the Northern Netherlands.One important result of this joint effort to review the development of the architectural profession and urban public works is that it raises questions on the correlation with other lines of development, including that of urbanization in the Netherlands. This study makes clear that the process has had its ups and downs. However, a clearer understanding of the asynchronous development of the various cities could also be of value for the study of the departments of Public Works and the architectural profession.A first step in this direction is the contribution by Nikki Brand, ‘The rise of the Randstad. An investigation using the ranksize rule (11th21st centuries)’, based on the demographic data of the nine leading historical cities in the Randstad area (published in OverHolland 2). This clearly showed that the pace of urbanization in these cities was extremely varied, and that there were a number of shifts in the ranking of the cities. As a first step in her postgraduate research, Nikki Brand has applied the ranksize rule to these data. She uses this theoretical model not so much to provide a conclusive explanation for the asynchronous development of these cities, but to formulate questions for her further research. A number of factors that influence urbanization processes are identified, including geography, demography, technology, the economy and administrative organisation. Another key factor is the nature of the links between the cities – the main factor underlying the presentday concept of the Randstad. Nikki Brand’s study focuses on the historical development of the links between Holland’s cities, with specific reference to the part played by what has come to be termed ‘administrative organisation of the spatial economy’.The fourth article, ‘Dutch architecture in China’, is published to mark the publication of the Chinese edition of A hundred years of Dutch architecture, edited by Umberto Barbieri and Leen van Duin. The two professors also helped launch OverHolland. Their trip to China to attend the presentation was a worthy and enviable conclusion to their academic careers.The first Dutch edition of the book was published by SUN in 1999. There is now an English edition and a third impression. The editors of A hundred years of Dutch architecture review various currents in twentiethcentury Dutch architecture, and twenty highlighted buildings are thoroughly documented by a team led by Willemijn Wilms Floet. The approach is deliberately sober and academic. The twenty buildings are all redrawn in a standard manner, each with a written introduction. The edition includes a pullout folded calendar compiled by Pieter van Wesemael.The initiative for the Chinese edition was taken by Professor Lu Pinjing of the China Central Academy of Fine Arts (CAFA) in Beijing. For the presentation of the book at the CAFA Art Museum in Beijing on 15 May 2009, Leen van Duin and Willemijn Wilms Floet created an exhibition with the snappy title Hundred Years of Dutch Architecture. From Berlage to Koolhaas. They took the opportunity to present not only a selection of the highlighted buildings, but also a number of more recent works by teachers of architecture at Delft University of Technology’s Faculty of Architecture. Brief documentation on these works, with an introduction by Leen van Duin, is published in this issue. The Polemen section covers two topics. Roberto Cavallo and Henk Engel review architect Hans van der Heijden’s book Architectuur in de kapotte stad (‘Architecture in the fractured city’). This is a book that deserves to be followed up. The reviewers describe it as ‘a brave attempt to find a way of presenting an architectural firm’s research and design work not as an advertising brochure in disguise, but as a serious contribution to the profession’. Finally, architecture historian Herman van Bergeijk looks at an old document: a lecture, in poor English, by the Italian architect and urban planner Ludovico Quaroni, from the latter days of CIAM. Quaroni gave his lecture in 1956 at one of the CIAM Summer Schools in Venice. In his introduction, Van Bergeijk emphasizes how important these meetings on the fringes of CIAM were for international exchange between budding architects. Denise Scott Brown suddenly turned up there from South Africa. How did she end up in the arms of the American Robert Venturi? A topic worth pursuing, particularly for those fascinated by recent family ties within the architectural profession. However, Van Bergeijk suggests other reasons for this, such as the fact that the Italians were trying to give CIAM a new lease of life by getting students involved in its work.OverHolland onderzoekt de samenhang tussen architectonische interventies en stedelijke transformaties in het gebied van de huidige Randstad Holland. Ook nu weer wordt deze problematiek vanuit verschillende gezichtshoeken benaderd. De redactie van OverHolland streeft ernaar, door het bijeenbrengen van studies op de gebieden van ontwerp, geschiedenis en theorie, de uitwisseling tussen verschillende vormen van onderzoek naar de architectuur van de Hollandse stad te bevorderen, in de hoop nieuwe lijnen en thema’s voor ontwerp en onderzoek tot ontwikkeling te brengen.OverHolland 9 opent met een veelbelovend afstudeerproject van Ilmar Hurkxkens: ‘Paradise Regained. De wachter, de slaper, de dromer en de stad’. Hurkxkens presenteert zijn project als ‘een narratieve exploratie van de geschiedenis en toekomst van de dijk als architectuur’. Hollandser kan het niet! Toch is zijn benadering voor Hollandse begrippen ongebruikelijk. Het project is tot stand gekomen in het afstudeeratelier Territory in Transit, onder begeleiding van twee promovendi, Filip Geerts en Stefano Milani, van wie eerder bijdragen in OverHolland zijn verschenen. De thematiek van het atelier is afgeleid uit hun beider onderzoek naar respectievelijk stad en territorium en representatie in het architectonisch ontwerp. Hurkxkens heeft deze thematieken aangegrepen om via de representatie in woord en beeld een directe uitwisseling tussen de analyse van het territorium en het ontwerp tot stand te brengen. Taal en tekeningen, verhaal en beeld zijn ineengevlochten.Locatie: De Hondsbossche Zeewering bij Petten, NoordHolland. In de bijschriften levert Filip Geerts commentaar. De tweede bijdrage betreft het vervolg op het eerste deel van de studie ‘Ontwerpen en bouwen in de Hollandse stad’ dat in OverHolland 8 is verschenen. De auteurs, Gea van Essen, Merlijn Hurx en Geert Medema, behandelen in dit tweede en afsluitende deel de professionalisering van het stadsbouwbedrijf gedurende de zeventiende en de achttiende eeuw. In deze studie zijn resultaten verwerkt van verschillende onderzoeken van promovendi op deelgebieden van de ontwikkeling van het stadsbouwbedrijf in de Noordelijke Nederlanden. Een belangrijk resultaat van deze gezamenlijke poging een overzicht te schrijven van de ontwikkeling van het architectenvak en de stedelijke bouwactiviteiten zijn de vragen die naar voren komen met betrekking tot de correlatie met andere ontwikkelingslijnen, zoals die van het verstedelijkingsproces in de Nederlanden. Dat zich daarin ups en downs hebben voorgedaan is uit deze studie wel duidelijk geworden. Een beter inzicht in de ongelijktijdige ontwikkeling van de verschillende steden zou echter ook voor het onderzoek naar het bouwbedrijf en architectenvak van belang kunnen zijn.Een aanzet daartoe geeft de bijdrage van Nikki Brand, ‘De opkomst van de Randstad. Een verkenning volgens de ranksize rule (11de21ste eeuw)’, die vertrekt vanuit de demografische gegevens van de negen belangrijkste historische steden in het gebied van de Randstad, die eerder in OverHolland 2 zijn gepubliceerd. Daaruit kwam duidelijk naar voren dat het tempo van verstedelijking voor deze steden zeer verschillend is geweest en dat hun onderlinge hiërarchie een aantal wisselingen heeft ondergaan. Nikki Brand heeft, als eerste stap in haar promotieonderzoek, op deze gegevens de ‘rankesize rule’ losgelaten. Zij gebruikt dit theoretische model niet om een definitieve verklaring te geven voor de ongelijktijdige ontwikkeling van deze steden, maar om vragen te formuleren voor haar verdere onderzoek. In het onderzoek naar urbanisatieprocessen worden verschillende factoren onderscheiden die daarop van invloed zijn, zoals geografie, demografie, technologie, economie en bestuurlijke organisatie. Een factor die ook een rol speelt, is de aard van het onderlinge verband waarin steden functioneren. Dit is de belangrijkste factor waarop het huidige concept van de Randstad is gebaseerd. Het onderzoek van Nikki Brand richt zich op de historische ontwikkeling van het verband tussen de Hollandse steden en stelt zich in het bijzonder de vraag welke rol daarin kan worden toegekend aan hetgeen tegenwoordig wordt aangeduid met de term ‘bestuurlijke organisatie van de ruimtelijke economie’.De vierde bijdrage, ‘Nederlandse architectuur in China’, betreft een feestelijke gebeurtenis: de presentatie van de Chinese editie van Honderd jaar Nederlandse architectuur, onder redactie van S. Umberto Barbieri en Leen van Duin. Beide hoogleraren hebben ook aan de wieg gestaan van OverHolland. Deze presentatie kan worden gezien als een waardige afsluiting van hun universitaire carrière, want wie wil tenslotte tegenwoordig niet naar China?De eerste Nederlandse editie van het boek verscheen in 1999 bij Uitgeverij SUN. Intussen is er een Engelse editie verschenen en is men toe aan de derde druk. In Honderd jaar Nederlandse architectuur geven de redacteuren een overzicht van verschillende tendensen in de Nederlandse architectuur van de twintigste eeuw en zijn, onder leiding van Willemijn Wilms Floet, twintig highlights voortreffelijk gedocumenteerd. Er is bewust gekozen voor een academische, broodnuchtere presentatie. De twintig bouwwerken zijn alle op uniforme wijze opnieuw getekend en voorzien van een geschreven inleiding. De uitgave bevat ook een calendarium op uitneembaar vouwblad, samengesteld door Pieter van Wesemael. Het initiatief tot een Chinese uitgave is afkomstig van prof. Lu
Paradise Regained: De waker, de slaper, de dromer, de stad
Full text linkThe Hondsbossche Zeewering at Petten architecturally reconsidered
A narrative inquiry into the history and future of the dike as architectureEen architectonische herover-weging van de Hondsbossche Zeewering bij Petten
Een narratief onderzoek naar de geschiedenis en toekomst van de dijk als bouwwer
CIAM Summer School 1956
Full text linkIn the history of the CIAM, the Congrès Internationaux d’Architecture Moderne, the importance and significance of the summer schools organized by the organization have not yet been recognized. They were peculiar events where the ideology of the organization had to be divulgated among a younger audience. Especially the 1956 summer school was an interesting one. 1956 was the year of the dissolution of the CIAM. Le Corbusier had tried to prevent this with his plea for a ‘CIAM Seconds’. He ended his plea with the words: ‘Act so that the CIAM continue in their creative passion, in disinterest, reject the opportunists or hot heads.’ Apart from disagreements of the management and future purposes of the organization there was also a language question. Members had been complaining for some time that discussions were often held in German and French and that some participants were unable to intervene due to the language. English became triumphant in the world.
From August 8th till September 2nd 1949 a CIAM summer school was held in London. Preparations had been made since the spring of 1948. The school had to focus on the reconstruction of urban centers, a theme that would also be central to the CIAM congress on the heart of the city. Le Corbusier, Walter Gropius, Alvar Aalto and Sigfried Giedion were supposed to give key talks but the event, planned for later that year, was eventually postponed. The summer school that was held a year later was organized by the English MARS group. Maxwell Fry, assisted by Jacqueline Tyrwhitt, was the main responsible architect. The theme was related to four study objects: a housing scheme, a large office building, a national theatre and a traffic problem. The ambitions were thus diminished from the scale of a city to the scale of an architectural object. The next summer school, under auspices of Italian architects, was to be held in Venice. In the report on Architectural Education of CIAM 8 the commission, of which Gropius, Ernesto N. Rogers, C. van Eesteren, Giedion, Serge Chermayeff and Jacqueline Tyrwhitt were part, stated that ‘members of CIAM must take the initiative in bringing all schools, wherever they may be located, in sympathy with the principles of the CIAM into the closest possible contact and to provide opportunities for direct interchanges such as CIAM summer schools’. At the same congress also the establishment of Junior CIAM Groups was decided in order to achieve more interest from students and recently graduated architects. A call went out to architectural schools in Europe to participate but only four positive answers were received, namely from Basel, Zagreb, Paris and Karlsruhe. The division between young and old was not really appreciated. In many countries younger architects had already infiltrated the established groups and were letting their dissident voices heard. Nevertheless the CIAM was still interested in spreading their vision among students of a younger generation.In de geschiedschrijving van de CIAM, de Congrès Internationaux d’Architecture Moderne, worden het belang en de betekenis van de zomercursussen van die organisatie niet voldoende onderkend. Het waren merkwaardige gebeurtenissen, bedoeld om de ideologie van de organisatie over te dragen op een jongere generatie. Vooral de cursus van 1956 was interessant. 1956 was het jaar waarin de CIAM werd ontbonden. Le Corbusier had geprobeerd dat te voorkomen met zijn pleidooi voor ‘CIAM Seconds’, dat hij afsloot met de woorden: ‘Laten we optreden opdat de congressen doorgaan in een sfeer van creatieve hartstocht en ongebondenheid en ons verzetten tegen de opportunisten en heethoofden.’ Afgezien van meningsverschillen over het beheer en de toekomstige doelstellingen van de organisatie was er ook een taalprobleem. Leden klaagden al geruime tijd dat de discussies vaak in het Duits of Frans plaatsvonden, waardoor sommigen er niet aan konden meedoen. Het Engels was de overheersende wereldtaal aan het worden.
Van 8 augustus tot 2 september 1949 werd er in Londen een CIAMzomerschool gehouden. De voorbereidingen daarvoor waren al in het voorjaar van 1948 begonnen. De cursus zou zich moeten concentreren op de wederopbouw van stadscentra, een thema dat later ook centraal zou staan op het CIAMcongres over het stadshart in 1951. Le Corbusier, Walter Gropius, Alvar Aalto en Sigfried Giedion zouden er belangrijke colleges geven, maar de cursus, die voor later dat jaar stond gepland, werd uiteindelijk uitgesteld. De zomerschool die in 1949 plaatsvond, werd georganiseerd door de Engelse MARSgroep. De architect Maxwell Fry droeg de hoofdverantwoordelijkheid, bijgestaan door Jacqueline Tyrwhitt. Het thema was uitgewerkt in vier studieonderwerpen: een huisvestingsproject, een groot kantoorgebouw, een nationaal theater en een verkeersprobleem. Daarmee werden de ambities dus teruggebracht van de schaal van de stad naar de schaal van een architectonisch object. De daaropvolgende zomerschool in1952 zou, onder auspiciën van Italiaanse architecten, plaatsvinden in Venetië. De commissie die het jaar ervoor aan CIAM 8 rapport uitbracht over architectuuronderwijs, bestaande uit Gropius, Ernesto N. Rogers, Cornelis van Eesteren, Giedion, Serge Chermayeff en Jacqueline Tyrwhitt, stelde dat ‘leden van de CIAM het initiatief moeten nemen om alle opleidingen, waar ze ook gevestigd zijn, te winnen voor de principes van de CIAM en ze zo nauw mogelijk in contact met elkaar te brengen en gelegenheden voor directe uitwisseling te scheppen, zoals CIAMzomerscholen’. Tijdens hetzelfde congres werd ook besloten tot de instelling van Junior CIAMgroepen om meer belangstelling te wekken onder studenten en pas afgestudeerde architecten. Aan de architectuuropleidingen in Europa werd een oproep tot deelname gestuurd, maar daarop kwamen slechts vier instemmende antwoorden, namelijk uit Bazel, Zagreb, Parijs en Karlsruhe. Dat er een scheiding tussen jong en oud was ontstaan, werd nog niet echt ingezien. In vele landen waren de gevestigde groepen al geïnfiltreerd door jongere architecten die hun dissidente stemmen lieten horen. Niettemin stelde de CIAM zich nog altijd ten doel haar visie te verbreiden onder de studenten van de jongere generatie
Boekbespreking
Full text linkHans van der Heijden
Architectuur in de kapotte stad
Bussum (Thoth) 2008, 215 pp.Hans van der Heijden
Architectuur in de kapotte stad
Bussum (Thoth) 2008, 215 pp
De opkomst van de Randstad: Een verkenning volgens de rank-size rule (11de – 21ste eeuw)
Full text linkThis article presents the results of a preliminary investigation of eight hundred years of urbanization in the western Netherlands using the ranksize rule. It also forms the introduction to a doctoral thesis on the emergence and transformation of the Randstad ‘urban system’.
Despite the doctrine that emerged regarding the Randstad in the second half of the last century, there is still little consensus about the phenomenon. Not only is its very existence regularly called into question, but it is also unclear whether the multipolar urban development that distinguishes the Randstad within Europe should or should not give grounds for satisfaction. Despite these existential questions, the Randstad remains a key factor in the administrative process. For all its uncertainties, the recent publication of the strategy document Randstad 2040 confirms and indeed acclaims the important role of the towns and cities of the western Netherlands.
For some time the Faculty of Architecture at Delft University of Technology has been running a research programme entitled ‘Mapping the Randstad Holland (1200-2000)’, which does not explicitly deal with the above issues but does focus on historical towns and cities in Holland.4 The findings may make a valuable contribution to the Randstad debate by providing insight into the functioning and transformation of urban systems from their emergence centuries ago right up to the present day.
The aforementioned doctoral thesis, which is part of this research programme, looks at the supraregional scale. The aim is to draw conclusions about the systematic transformation of the Randstad urban system by comparing the longterm development of nine towns: Utrecht, Amsterdam, Haarlem, Leiden, Delft, Gouda, The Hague, Rotterdam and Dordrecht.Dit artikel toont de resultaten van een eerste verkenning van achthonderd jaar verstedelijking in het westen van Nederland aan de hand van de ranksize rule. Tegelijkertijd is het een introductie van een promotieonderzoek naar het ontstaan en de transformatie van het vermeende stedensysteem van de Randstad.
Ondanks de doctrine die in de tweede helft van de vorige eeuw rondom de Randstad ontstond, bestaat er nog altijd weinig consensus over het fenomeen: niet alleen wordt het bestaan ervan regelmatig in twijfel getrokken, ook is onduidelijk gebleven of de meerkernige stadsvorm waarmee de Randstad zich binnen Europa onderscheidt, nu al dan niet een bron van vreugde is. Deze existentiële vragen nemen niet weg dat de Randstad in bestuurlijke kringen wel degelijk een belangrijke rol speelt. Met de recente publicatie van de structuurvisie Randstad 2040 wordt het belang van de steden in het westen van Nederland, ondanks de vele onduidelijkheden, bevestigd en zelfs toegejuicht.
Sinds enige tijd loopt aan de faculteit Bouwkunde van de TU Delft het onderzoeksprogramma Mapping the Randstad Holland (1200-2000), dat zich niet zozeer expliciet met de bovenstaande vragen bezighoudt, maar waarin de historische stad in Holland centraal staat. Uitkomsten van het onderzoek kunnen wel een inhoudelijke bijdrage leveren aan het debat rondom de Randstad: onder andere zal inzicht worden gegeven in het functioneren en de transformatie van stedensystemen in de eeuwen vanaf hun ontstaan tot heden.
Het bovengenoemde promotieonderzoek maakt deel uit van dit programma en richt zich op het bovenregionale schaalniveau. Het doel is door vergelijking van de langetermijnontwikkeling van de negen steden Utrecht, Amsterdam, Haarlem, Leiden, Delft, Gouda, Den Haag, Rotterdam en Dordrecht uitspraken te doen over de systematische transformatie in het stedensysteem van de Randstad
Ontwerpen en bouwen in de Hollandse stad
Full text linkPart I of this article dealt with the construction of large city churches during the period from around 1380 to around 1530 and the emergence of the municipal Public Works during the fifteenth and sixteenth centuries.1 It has been seen that in the fifteenth century Holland’s cities largely depended on supraregional systems for church building, and recruited both designers and builders from the neighboring region of Brabant. During the sixteenth century, however, the cities increasingly carried out their own public works. The reason for this shift was the rising number and variety of building projects. As towns expanded in the second half of the sixteenth century, a far wider range of structures had to be built, including Protestant churches, town halls, weigh houses, exchanges, hospitals, houses of correction, quays and harbours.
This second part of the article will discuss the development of the municipal building company in the seventeenth century and its contraction in the eighteenth century in the light of these changes in the demand for building work. The main changes clearly took place in the organizational structure linking the city and town councils that launched the projects and the actual building site. Such changes were often made for financial reasons. Costcutting could end up reducing the number of specialists at the top of the profession, and this did in fact happen during the first half of the eighteenth century. During this period the private building sector continued to play an important part; in the prosperous seventeenth century the cities of Holland always contracted out some of their public works, whereas in the eighteenth century they turned to the private sector in order to save money.In deel I van dit artikel zijn de bouw van de grote stadskerken in de periode van ca. 1380 tot ca. 1530 en de ontwikkeling van de openbare werken in de vijftiende en zestiende eeuw behandeld.1 Het is gebleken dat de Hollandse steden in de vijftiende eeuw voor de bouw van de kerken grotendeels afhankelijk waren van bovenregionale systemen: zowel voor het ontwerp als voor de uitvoering werden lieden uit Brabant aangetrokken. In de loop van de zestiende eeuw werden publieke bouwwerken steeds meer door de steden in eigen beheer gerealiseerd. Ten grondslag aan deze verschuiving ligt de verandering van de toenemende intensiteit en pluriformiteit van de bouwopgave: door de ontwikkeling van de steden in de tweede helft van de zestiende eeuw werd er veel meer gebouwd aan velerlei typen projecten, waaronder protestantse kerken, stadhuizen, waaggebouwen, beurzen, gasthuizen, tuchthuizen, kades en havens.
In deze tweede aflevering zullen aan de hand van de veranderende bouwopgave de ontwikkeling van het stadsbouwbedrijf in de zeventiende eeuw en de inkrimping van dit apparaat in de achttiende eeuw worden behandeld. Duidelijk wordt dat de voornaamste transformaties optraden in de bestuurlijke lagen tussen de stedelijke opdrachtgevers en de werkvloer; wijzigingen in de organisatiestructuur kwamen geregeld voort uit economische overwegingen. Deze bezuinigingen konden leiden tot een afname van het aantal specialisten in de top van het bouwvak, zoals in de eerste helft van de achttiende eeuw. Naast de ontwikkeling van het stadsbouwbedrijf blijkt de particuliere bouwsector van continu belang; gedurende de jaren van overvloed in de zeventiende eeuw bleven de Hollandse steden een deel van de stadswerken uitbesteden, terwijl opdrachtgevers in de achttiende eeuw heil zochten in de particuliere sector om kosten te besparen
Ontwerpen en bouwen in de Hollandse stad
Full text linkThe study of the designers and builders of architectural works is one of the central themes of architectural history. Over the last few decades, interest in this area has broadened to include not only prominent individuals but also the structure of design and building practice. In the Low Countries, the architectural historian Meischke was one of the first to perform extensive research on developments in the organization of the building profession. This line of research has made great advances in the past fifteen years with the publication of several noteworthy doctoral theses. Kolman’s 1993 thesis investigates the building industry in Kampen from the fifteenth to the midseventeenth century, and Steenmeijer’s 2001 thesis on Arent van ’sGravensande deals in passing with municipal construction companies in Leiden and The Hague.
Other researchers have opted for a thematic approach, dealing with multiple cities at once. In a 2001 thesis, Van Tussenbroek investigates the Van Neurenberg family’s trade in stone in the Maas river valley and the cities of Holland in the sixteenth and seventeenth centuries. A similarly specific topic was chosen by Gerritsen, whose 2004 thesis deals with the role of drawings in design and building practice in the seventeenthcentury Dutch Republic. At Utrecht University, Röell is currently engaged in a followup study of the same topic, focusing on the eighteenth century. The emergence of municipal construction companies in various cities in the seventeenth and eighteenth centuries is being investigated from a comparative perspective by Medema, who recently finished his research, and by Van Essen, who is soon to complete her thesis. Van Essen analyzes the development of the office of the stadsfabriek in the seventeenthcentury Dutch Republic, taking Amsterdam and Groningen as her two main case studies. Medema’s work is thematically linked to Van Essen’s, but focuses on the eighteenth century, a period when on the whole the industry shrank, necessitating reorganization and professionalization. The most recent investigation of civic building activity in Holland was carried out by Hurx and examines the major city churches that are among the first largescale works of civic architecture in Holland.
Because of the scale and complexity of these issues, many of the abovementioned studies are restricted to a narrowly defined topic, period, or geographical area. There is still no general survey of the development of design and building practice in the cities of Holland over an extended period. In this article we attempt, on the basis of our own research, to sketch a few main lines of development from the fourteenth to the nineteenth century and to point out a few gaps in our current knowledge. In examining the leading public works of civic architecture, the authors aim to trace the most significant transformations through the centuries, in the belief that organizational changes can best be explained by reference to shifts in the demand for building work. The emphasis lies on church building in the fifteenth century and on the municipal building industry in later centuries, because these activities showed a high degree of organization.
The article will be published in two consecutive issues of OverHolland, in which various authors will discuss the periods of growth and contraction in the demand for building work, in chronological order. Each of the two parts will begin with a brief introductory section presenting the periods and major themes to be examined. In part I, which covers the period from the fourteenth to the sixteenth century, Hurx begins with the boom in the construction of city churches in the fourteenth and fifteenth centuries. Van Essen then describes how city authorities assumed increasing responsibility for public works in the fifteenth and particularly the sixteenth century. Part II will begin with an examination of the massive increase in the scale of building work in the seventeenth century, stemming from the explosive growth of a number of cities. In this section, Van Essen will describe the development of the office of the stadsfabriek into a largescale municipal construction company. In the second section of part II, Medema will discuss the reorganization of the building sector in the eighteenth century as a result of economic decline.
We assume that fluctuations in the demand for building work not only had a crucial impact on the makeup of the building industry as a whole, but also had consequences for the specialists at the top of that industry. The base of the building trade remained largely unchanged until the eighteenth century; in the cities, it was composed largely of small, autonomous workshops each devoted to a single craft, and each consisting of a single master craftsman with a small number of assistants and apprentices. Even in times of economic recession, there was enough demand for labour to ensure the continued existence of this group of artisans. In many cities in Holland, they formed guilds, which were founded between the fourteenth and the seventeenth century. The development and organization of these guilds will not be discussed in detail here, because they did not have a decisive influence on public works. When the church and the city authorities commissioned architectural works, they were not generally subject to guild regulations.
The top of the industry was formed in part by officials responsible for the administrative and financial aspects of building projects. They often coordinated building projects on behalf of the commissioning body and made decisions about daytoday expenditure (usually up to a specified maximum). But they frequently lacked the expertise to manage the technical and aesthetic aspects of such projects, and specialized professionals were engaged for this purpose. Such experts were relatively vulnerable to shifts in the supply of building work, because they were needed only for complex projects. We contend that the larger the amount of building work requiring special technical, logistical, or aesthetic expertise, the more pronounced the division of labour, and the larger the organizational distance between these experts and the labourers. The remainder of this article investigates this proposed relationship in greater depth.
Because of the dynamics in the hierarchical organization of the building trade, it is sometimes difficult to determine the precise composition of the top level. The role of experts in the building process could vary from project to project, and the terminology used at the time can be misleading. Given that these potential sources of confusion are encountered throughout the period in question, a brief discussion of them is advisable.
In the fifteenth and early sixteenthcentury Low Countries, the individual who supervised the building process on behalf of the commissioning party was generally referred to as the werkmeester or something similar. But this word also had other uses; in particular, it could serve as a generic term for any expert practitioner of a craft or trade. In fifteenthcentury Latin sources, several terms are used to denote the werkmeester, namely archilathomus, archilapicida, and architectus. The prefix archi comes from the Greek αρχι (‘uppermost’) or from αρχω (‘to lead’), while lathomus and lapicida mean stonemason and tectus is derived from the Greek word for craftsman or carpenter, τηκτων. This etymology reflects the original, leadership role of the architectus, who supervised a variety of activities ranging from drawing up building plans (in the broadest sense) to managing workers through written and oral instructions, drawings and templates. The architectus might also be responsible for the quality of the building materials and the logistics of transporting them to the site.
In the course of the sixteenth century, the nativized word architect came into widespread use. Until the eighteenth century, it was primarily a term for the individual who supervised a building project and was used only in a secondary sense for the individual who produced the designs.
Throughout this period, the Dutch word architect had more than one meaning, and primary sources sometimes use the term in ways which have nothing to do with architectural design. This historical Dutch term often does not correspond to its modern English and Dutch cognate, architect, which refers primarily to the designer of a structure. Throughout the remainder of this article, the word architect is used in the historical sense of the organizer and leader of a building project – who may or may not also have been the designer. Individuals who did no more than contribute design drawings will be referred to in more neutraOnderzoek naar de ontwerpers en bouwers van architectonische objecten vormt een hoofdthema in de architectuurgeschiedenis. Sinds enkele decennia is er naast de gebruikelijke aandacht voor de hoofdrolspelers ook belangstelling voor de structuur van de ontwerp en bouwpraktijk. In Nederland was de architectuurhistoricus Meischke een van de eersten die uitgebreid onderzoek deden naar de ontwikkelingen in de organisatie van het bouwvak. Door het verschijnen van verschillende dissertaties is dit type onderzoek de afgelopen vijftien jaar in een stroomversnelling geraakt. In de dissertatie van Kolman (1993) werd het bouwbedrijf in Kampen van de vijftiende tot halverwege de zeventiende eeuw onderzocht. De dissertatie van Steenmeijer (2001) over Arent van ’sGravensande behandelde en passant het stadsbouwbedrijf in Leiden en Den Haag.
Andere onderzoekers kozen voor een thematische benadering, waarin verschillende steden tegelijk behandeld werden. Van Tussenbroek onderzocht de natuursteenhandel van de familie Van Neurenberg in het stroomgebied van de Maas en de Hollandse steden in de zestiende en zeventiende eeuw (2001). Een ander specifiek thema werd gekozen door Gerritsen, die de rol van de tekening in de ontwerp en bouwpraktijk in de zeventiende eeuw in de Nederlandse Republiek onderzocht (2004). Momenteel wordt in Utrecht een vervolgonderzoek naar de achttiende eeuw met eenzelfde thematiek ondernomen door Röell. De ontwikkeling van het stedelijke bouwbedrijf in de zeventiende en achttiende eeuw in verschillende steden wordt vergeleken door Medema, wiens onderzoek onlangs is afgerond, en door Van Essen, die haar dissertatie binnenkort zal voltooien. Van Essen analyseert de ontwikkeling van het stadsfabrieksambt in de Republiek in de zeventiende eeuw, met als belangrijke casestudies Amsterdam en Groningen. Medema sluit in thematiek aan bij Van Essen, maar onderzoekt de achttiende eeuw; een periode van vooral krimp, waaruit noodzakelijke reorganisaties en professionalisering voortvloeiden. Het recentste onderzoek naar de stedelijke bouwactiviteit in Holland wordt uitgevoerd door Hurx. Hij behandelt de grote stadskerken, die tot de eerste grote (civiele) bouwopgave in Holland behoren.
Vanwege de omvang en de complexe problematiek zijn de hierboven genoemde studies vaak beperkt tot een bepaalde thematiek, periode of geografisch gebied. Een overzichtswerk van de ontwikkeling van de ontwerp en bouwpraktijk in de Hollandse steden over een langere periode ontbreekt nog. In dit artikel wordt geprobeerd op basis van ons eigen onderzoek enkele hoofdlijnen van de veertiende tot de negentiende eeuw te schetsen en lacunes in de hedendaagse stand van kennis te signaleren. Aan de hand van de voornaamste (civiele) publieke bouwwerken hopen de auteurs de belangrijkste transformaties door de eeuwen heen te volgen, waarbij wordt aangenomen dat de veranderingen in de organisatie het best te verklaren zijn door de verschuivingen in de bouwopgave te volgen. De nadruk ligt hierbij in de vijftiende eeuw op de kerkenbouw en in daaropvolgende eeuwen op het stadsbouwbedrijf, vanwege de hoge graad van organisatie.
Het artikel is verdeeld over twee afleveringen van OverHolland, waarin door verschillende auteurs in chronologische volgorde de perioden van groei en krimp in de bouwopgave worden behandeld. Elke aflevering wordt voorafgegaan door een korte inleiding, waarin de periodisering en de belangrijkste thema’s aan de orde worden gesteld. In het eerste deel, dat de periode van de veertiende tot en met zestiende eeuw bestrijkt, begint Hurx met de bouwhausse van de stadskerken in de veertiende en vijftiende eeuw. Vervolgens beschrijft Van Essen hoe de steden in de vijftiende en vooral in de zestiende eeuw steeds meer verantwoordelijkheden op zich namen bij de oprichting van publieke werken. Als begin van het tweede deel is gekozen voor de schaalvergroting van de bouwopgave in de zeventiende eeuw dankzij de explosieve expansie van een aantal steden. In dit stuk zal Van Essen de ontwikkeling van het stadsfabrieksambt tot een omvangrijk stedelijk bouwbedrijf behandelen. In het tweede stuk van deze aflevering behandelt Medema de reorganisatie van het bouwwezen door de teruggang van de economie in de achttiende eeuw.
Er wordt hier verondersteld dat de fluctuaties in de bouwopgave niet alleen van doorslaggevend belang waren voor de samenstelling van het bouwbedrijf in zijn totaliteit, maar ook consequenties hadden voor de gespecialiseerde top van het bouwvak. De basis van het bouwvak bleef tot in de achttiende eeuw grotendeels onveranderd en bestond in de steden overwegend uit in het am bacht gescheiden bedrijven van één ambachtsmeester met een enkele knecht en leerjongen. Ook in tijden van laagconjunctuur was er genoeg vraag naar arbeid om het voortbestaan van de kleine zelfstandigen als groep te verzekeren. Zij waren vaak verenigd in gilden, die vanaf de veertiende tot en met zeventiende eeuw werden opgericht in de Hollandse steden. De ontwikkeling en organisatie van deze gilden worden hier grotendeels buiten beschouwing gelaten, omdat ze niet bepalend waren voor de publieke werken. De kerk en de stad waren als opdrachtgevers meestal niet gebonden aan gildebepalingen.
De top in het bouwvak werd in de eerste plaats gevormd door ambtenaren, die de administratieve en financiële taken van het bouwproject op zich namen. In naam van de opdrachtgever hadden zij vaak de leiding en beslisten over de dagelijkse uitgaven (meestal tot een bepaald maximumbedrag). Zij waren lang niet altijd gespecialiseerd genoeg om de technische en esthetische bouwleiding te voeren. Daarvoor had men gespecialiseerde vaklieden nodig. Deze groep was kwetsbaarder voor verschuivingen in de bouwopgave, omdat deze vaklieden alleen konden bestaan bij een voldoende aantal complexe opdrachten. Hoe groter de groep van bouwprojecten die bijzondere technische, logistieke of
esthetische expertise vereisten, hoe groter de arbeidsdeling en de afstand tot de werkvloer.
In dit artikel zal getracht worden deze veronderstelde relatie verder uit te diepen.
Door de dynamiek in de hiërarchische gelaagdheid van het bouwvak is het soms moeilijk vat te krijgen op de precieze samenstelling van de toplaag. De functie in het bouwproces van de deskundigen kon variëren per opdracht en ook de gebruikte contemporaine terminologie kan verwarrend werken. Deze onduidelijkheid keert terug in de gehele behandelde periode, waardoor het van belang is om deze problematiek kort te behandelen.
In de vijftiende en in het begin van de zestiende eeuw werd in de Nederlanden meestal degene die in opdracht van de bouwheer de supervisie over het bouwproces voerde, aangeduid met de term werkmeester of een variant daarvan. De term was niet eenduidig en kon ook in algemene zin voor een vakman in een bepaald ambacht gebruikt worden. In Latijnse bronnen werden in de vijftiende eeuw verschillende termen gebruikt om de werkmeester aan te duiden, namelijk archilathomus, archilapicida en architectus. Het voorvoegsel archi komt van het Griekse αρχι (= opperste) of van αρχω (= besturen), terwijl lathomus en lapicida steenhouwer betekenen en tectus afgeleid is van het Griekse woord voor ambachtsman/timmerman, τηκτων. Deze oorspronkelijke betekenis verwijst naar de bestuurlijke functie van de architectus. Zijn supervisie bestond uit verschillende taken, waaronder het maken van bouwplannen (in de breedste zin van het woord) en het aansturen van de werklui door geschreven (en mondelinge) instructies, ontwerptekeningen en detailontwerpen. Daarnaast hield hij eventueel ook toezicht op de kwaliteit van de bouwmaterialen en de logistiek van de aanvoer van het materiaal.
In de loop van de zestiende eeuw werd de vernederlandste term architect gangbaar. Deze benaming werd tot in de achttiende eeuw in de eerste plaats gebruikt voor degene die de supervisie voerde, en pas in de tweede plaats voor iemand die ontwerpen vervaardigde.
Het woord architect had gedurende de hele periode geen eenduidige betekenis en kwam in de bronnen ook los van het ontwerpvak voor. Het historische gebruik correspondeert vaak niet met ons huidige begrip architect, dat in eerste instantie refereert aan de ontwerper. In het vervolg van dit artikel wordt het woord architect in de historische betekenis van organisator, bouwleider en eventueel ontwerper gebruikt. Iemand die alleen ontwerptekeningen leverde, zal neutraal worden aangemerkt als ontwerper van architectuur
Historische atlassen, stads-monografieën en het onderzoek naar de ruimtelijke transformatie van Nederlandse steden
Full text linkOver the past few years, historical atlases (each entitled Historische Atlas) have appeared of nine Dutch cities: Nijmegen (2003), Rotterdam (2004), Arnhem (2005), ’sHertogenbosch (2005), Maastricht (2005), Utrecht (2005), The Hague (2006), Haarlem (2006), and Groningen (2009). The publishers, SUN, have announced that more will follow: the series will in any case include Amsterdam, Leeuwarden, Walcheren (Middelburg and the island’s other towns), Leiden, Zutphen and Venlo. An earlier series of atlases (each entitled Historische stedenatlas), published between 1982 and 2003, dealt with seven Dutch cities. In addition, a large number of urban monographs have appeared, most of them in the past ten years.
A critical review of these atlases and monographs is long overdue. The following article seeks to remedy this omission. It will briefly describe the two atlas series and the monographs and consider them in relation to each other, the aim being to establish the general significance of these publications to comparative historical research on cities. This comparative research is still in its infancy in the Netherlands, as is clear from the recent publication Erfgoedbalans.1 There is an abysmal lack of wideranging studies in this field. The question at the heart of this article is: what is the value of these city atlases and urban monographs to research on the longterm spatial transformation of Dutch cities − that is, from the 11th to the 21st century?In de afgelopen paar jaar verscheen van negen Nederlandse steden een zogenaamde Historische atlas bij Uitgeverij SUN, namelijk van Nijmegen (2003), Rotterdam (2004), Arnhem (2005), ’sHertogenbosch (2005), Maastricht (2005), Utrecht (2005), Den Haag (2006), Haarlem (2006) en Groningen (2009). De uitgever heeft aangekondigd dat er in ieder geval nog atlassen gaan verschijnen van Amsterdam, Leeuwarden, Walcheren (Middelburg en de andere steden op het eiland), Leiden, Zutphen en Venlo. Al eerder, tussen 1982 en 2003, werd van zeven Nederlandse steden een zogenaamde Historische stedenatlas gemaakt. Daarnaast zag in vooral de laatste tien jaar een aanzienlijk aantal stadsmonografieën het licht.
Het is de hoogste tijd om enige aandacht te besteden aan deze atlassen en monografieën. Dit wordt gedaan door de beide atlassenseries en de monografieën kort te typeren en te bekijken hoe de drie reeksen zich tot elkaar verhouden, met als doel de betekenis ervan voor het vergelijkend stadshistorisch onderzoek in hoofdlijnen te kunnen duiden. Dat vergelijkend onderzoek staat in Nederland nog in de kinderschoenen, zoals moge blijken uit de recentelijk verschenen Erfgoedbalans. Er is een schrijnend gebrek aan overzichtsstudies. In deze beschouwing staat de volgende vraag centraal: wat is de waarde van de stedenatlassen en de stadsmonografieën voor het onderzoek naar de ruimtelijke transformatie van de Nederlandse steden over de lange termijn (elfde – 21ste eeuw)
Een leeg geheel: het ontwerp van het pakhuisdistrict van de stad
Full text linkThe X. Edition of the Venice Architecture Biennale (2006) showcased in the then newly inaugurated Italian pavilion at the Arsenale the results of an ambitious initiative by Franco Purini: the proposal for the new city of VeMa, scheduled for completion in 2026. ‘VeMa’ may sound like the name of an apocryphal city envisaged by Italo Calvino, but in fact it stands for the location intended for this contemporary ‘foundation town’ (città di fondazione), halfway between Verona and Mantova (Fig. 1)
Nowadays unanticipated exnovo opportunities emerging as mirages from the desert in the Middle East and the Far East make the schism between acts of architecture and the desire for the city painfully clear. VeMa addressed this issue in the context of a particular European cityregion.
The proposal for a città di fondazione as a contemporary ideal city in the context of the often lamented, sometimes celebrated, sprawling urbanised region in the north of Italy (coined città diffusa) was a radical alternative to reality. The introduction to the catalogue for the Italian pavilion points out that VeMa also represents an alternative tendency to the main exhibition ‘Cities, architecture and society’, curated by Ricky Burdett. Whereas the general exhibition showed through photography, maps and giant histograms the unprecedented demographic growth witnessed in sprawling global cities, VeMa is not interested in either diagnosing or celebrating this reality but in proposing a different territorial scenario: a settlement paradigm for a town of no more than 30,000 inhabitants. It accepts the ‘shrinking’ of the large metropolitan centres witnessed throughout Europe – not in favour of sprawl, but by proposing an exnovo town centre, presumably one of many.
From its first public display at the Venice Biennale the idea of VeMa generated consistent interest in both the local and national press in Italy. Immediately evident in the discussion is the strategic potential of this abstract proposal – to establish a dialogue embracing local politics, initiatives of developers and the expectations of society at large. In fact this radical and utopian interpretation has proved to be the crucial characteristic of the initiative: the goal was to produce with the designs of twenty young architects an overall vision of a territorial potential, in order to trigger unexpected and unpredictable reactions, even opportunities, from the ‘real world’.
Purini conceived a plan for the city of VeMa and invited a total of twenty teams to submit proposals for its architecture: each team was allotted a specific site in the plan connected to a given programme which included housing (Figs. 2, 3).Op de tiende Architectuurbiënnale van Venetië (2006) was in het destijds nieuw geopende Italiaanse paviljoen in de Arsenale het resultaat te zien van een ambitieus initiatief van Franco Purini: het voorstel voor de nieuwe stad VeMa, volgens planning gereed in 2026. ‘VeMa’ klinkt misschien als de naam van een apocriefe stad ontsproten aan het brein van Italo Calvino, maar staat in werkelijkheid voor de locatie waar deze hedendaagse nieuwe stad is gepland, halverwege tussen Verona en Mantua, vandaar de naam VeMa (afb. 1).
De onvoorziene kansen die in onze tijd als luchtspiegelingen opduiken in de woestijnen van het Midden en Verre Oosten, maken de kloof tussen de architectuurpraktijk en het verlangen naar de stad pijnlijk zichtbaar. Met VeMa wordt deze kwestie in de context van een specifieke Europese stadsregio aan de orde gesteld.
Het voorstel voor een nieuwe stad (città di fondazione) als een eigentijdse ideale stad binnen de context van de vaak betreurde, soms geprezen uitdijende verstedelijkte regio in het noorden van Italië (città diffusa genoemd) was een radicaal alternatief voor de realiteit. In de inleiding van de catalogus van het Italiaanse paviljoen wordt uitgelegd dat VeMa als tendens ook een tegenhanger vormt van de hoofdtentoonstelling Cities. Architecture and society, samengesteld door Ricky Burdett. De algemene tentoonstelling toont door middel van foto’s, kaarten en reusachtige histogrammen de ongekende demografische groei die zich in de uitdijende wereldsteden voordoet, maar het VeMaproject heeft er geen behoefte aan deze werkelijkheid te analyseren of te vieren en stelt liever een ander territoriaal scenario voor: een vestigingsparadigma voor een stad met niet meer dan dertigduizend inwoners. Het accepteert het ‘krimpen’ van de grote stedelijke centra dat zich in heel Europa voordoet; het accepteert in plaats daarvan echter niet de uitdijing, maar stelt een stadscentrum vanuit het niets voor, vermoedelijk een van vele.
Vanaf het moment dat het op de Biënnale van Venetië voor het eerst in het openbaar werd getoond, is het idee van VeMa in zowel de lokale als de landelijke pers in Italië met belangstelling gevolgd. Wat bij de besprekingen direct duidelijk wordt, is het strategische potentieel van dit abstracte voorstel, dat een dialoog op gang kan brengen met de lokale politiek, initiatieven van projectontwikkelaars en de verwachtingen van de samenleving als geheel. In feite is deze radicale en utopische interpretatie zelfs het wezenskenmerk gebleken van het initiatief, dat tot doel had met de ontwerpen van twintig jonge architecten een alomvattende visie te produceren van een territoriaal potentieel, in de hoop dat er uit de ‘echte wereld’ onverwachte en onvoorspelbare reacties zouden komen, misschien zelfs nieuwe kansen.
Purini ontwierp een plan voor de stad VeMa en vroeg in totaal twintig architectenteams om ontwerpen voor de architectuur van deze stad: elk team kreeg binnen het stedenbouwkundige plan een specifieke locatie toegewezen met een gegeven programma in combinatie met woningen
Hollands erfgoed: De stand van het onderzoek naar de geschiedenis van architectuur, stedenbouw en cultuurlandschap
Full text linkIn its recent publication Erfgoedbalans, the new National Service for Archaeology, Cultural Landscape and Built Heritage (RACM) provides a national overview of its three areas of responsibility: built heritage, manmade landscape and archaeological heritage.1 A general introductory chapter on heritage and heritage conservation is followed by chapters on the heritage stock in the Netherlands and the state of its conservation. The fourth chapter is about the present state of knowledge and gaps in it, while the fifth discusses education and public relations. This is followed by a chapter on spatial trends and another about policy. The final chapter discusses a number of specific topical themes, such as the consequences of the Malta Convention, the Belvedere Plan, the reuse and preservation of historical buildings and structures, and funding issues. The volume closes with an atlas section with a number of thematic maps for each province.
This article will not summarize the entire content of the Erfgoedbalans. Given the theme of the journal OverHolland, we shall focus on the state of research on the history of architecture, urban planning and the manmade landscape, especially in the provinces of North and South Holland, within the wider context of the Netherlands. A brief review of the background that led to the Erfgoedbalans will be followed by a section on the heritage stock − that is, the buildings, sites and landscapes that are considered to be of value, whether or not these enjoy protected status, before considering the state of research on this heritage. Onlangs verscheen de Erfgoedbalans, waarin de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM) een overzicht op nationale schaal geeft van de drie thema’s waarmee de nieuw gevormde rijksdienst zich bezighoudt: gebouwd erfgoed, cultuurlandschap en archeologisch erfgoed.1 Na een algemeen inleidend hoofdstuk over erfgoed en erfgoedzorg volgen hoofdstukken over de voorraad en de staat van het erfgoed in Nederland. Het vierde hoofdstuk gaat over kennis en kennislacunes, het vijfde over publiek en educatie. Daarna volgen een hoofdstuk over ruimtelijke ontwikkelingen en een over beleid. In het laatste hoofdstuk komen enkele specifieke actuele thema’s aan de orde, zoals de effecten van het verdrag van Malta, Belvedere, herbestemming en instandhouding van monumenten en de financiering daarvan. De balans sluit af met een atlasdeel, waarin per provincie een aantal thema’s in kaarten is weergegeven.
In dit artikel geven we geen samenvatting van de complete inhoud van de Erfgoedbalans. Gezien de thematiek van OverHolland spitsen we het toe op de stand van het onderzoek naar de geschiedenis van architectuur, stedenbouw en cultuurlandschap, in het bijzonder in de provincies Noord en Zuid-Holland, binnen de context van heel Nederland. Nadat we kort de voorgeschiedenis van de Erfgoedbalans hebben belicht, wijden we een paragraaf aan de voorraad, waarmee (al dan niet beschermde) waardevolle gebouwen, gezichten en landschappen worden bedoeld, om vervolgens in te gaan op de stand van onderzoek naar die voorraad