University of Arts in Belgrade
Digital Repository of the Institute for Philosophy and Social Theory, University of BelgradeNot a member yet
4571 research outputs found
Sort by
Beda ljudskih prava: Desnica, pandemija i nauka kao novo polje političke borbe
No full textTenzija između ljudskih prava i njihovog kapitalističkog okvira onemogućava primenu načela Univerzalne deklaracije na sve ljude. To je ostavilo prostor za ciničnu ideološku instrumentalizaciju prava, kojom se nekada služio liberalni centar, da bi sada, u kontekstu pandemije, to počela da čini i desnica.
Uz mnoštvo relevantnih primera, autor nam ukazuje na mehanizme putem kojih ideologija ljudskih prava funkcioniše kao jedno od sredstava političke manipulacije. Na taj način, on otvara prostor za raspravu o uslovima u kojima su „ljudskopravaška desnica“ i njena borba protiv epidemioloških mera i vakcinacije postali mogući.
U tom ključu, rasvetljavaju se procesi koji su pratili klimatsku krizu i profilisanje nauke kao nove linije političkog rascepa, kao i oni koji su bili deo migrantske krize, koju je desnica iskoristila da podstakne rast opšteg i političkog nepoverenja. Uz polemiku o vezi ovih kriza sa teorijama zavere i politikama „manjeg zla“, autor ubedljivo zastupa tezu o pandemiji kao mestu susreta svih ovih procesa
AVNOJ u revoluciji: Konstituisanje federativne Jugoslavije u Drugom svetskom ratu 1941-1945.
No full textU radu se polazi od centralističke pozicije monarhističke Jugoslavije i njenog razbijanja kao nulte tačke u izgradnji novoustanovljene federalističke paradigme. Središnji deo rada se odnosi na izgradnju novih osnova federativnog uređenja tokom antifašističke borbe i socijalističke revolucije koju je predvodio partizanski pokret uz dominantnu ulogu KPJ, čija je organizaciona struktura prethodno odredila karakter državnog uređenja. Polazeći od prvih Narodnooslobodilačkih odbora i procesa konstituisanja ratnih pokrajina, etapno je razgrađivan odozdo centralistički model i uvođen federativni princip na oslobođenim teritorijama. Posebna pažnja u radu je posvećena državno-utemeljiteljskom zasedanju AVNOJ-a u Jajcu 1943. na kome je usvojen nacionalno-emancipatorski koncept države u izgradnji – pet, odnosno, šest nacija i njihovih šest federalnih država kao konstituensi nove federativne Jugoslavije. I dok je Bosna i Hercegovina konstituisana na istorijskom, a ne nacionalnom principu, Vojvodina kao zaokružena ratna pokrajina nije postala federalna jedinica. Nakon konstitucionalnog Drugog zasednja AVNOJ-a, federalne države, članice nove federacije su na svojim najvišim predstavničkim telima ubrzano dovršavale procese vlastite institucionalne izgradnje. Najsloženiji proces odvijao se u Srbiji u koju je trebalo inkorporirati Vojvodinu kao dovršenu ratnu pokrajinu, Sandžak kao nedovršenu ratnu pokrajinu i Kosovo sa svojom složenom nacionalnom strukturom. Proces izgradnje federativne Jugoslavije, započet izgradnjom prvih NOO i formiranjem ratnih pokrajina (1941), na Prvom (1942) i Drugom (1943) zasedanju AVNOJ-a, zavšen je na njegovom Trećem zasedanju 1945. godine
AVNOJ u srpskim udžbenicima istorije: Od ideologizovane slike srećne budućnosti do nacionalističkog revizionizma
No full textUdžbenici istorije su puno više od osnovnih priručnika koji na sažet i objektivan način mladima prenose najvažnija saznanja o prošlosti. Pisani prilagođenim i pojednostavljenim jezikom, oni su uvek instrument zvanične obrazovne politike koja legitimizuje i odražava postojeći socijalni i politički poredak. Rad ima za cilj da ukaže na ideološki karakter udžbenika na primeru slike AVNOJ-a u srpskim udžbenicima istorije tokom i nakon socijalizma. Istraživanjem je utvrđeno da je socijalističku sliku uloge AVNOJ-a, koja je bila ideologizovana legitimacijskim potrebama novih vlasti ali i marksističkom interpretacijom, u postsocijalističkim srpskim udžbenicima zamenila ili naizgled neutralna slika koja se distancirala od značaja AVNOJ-a ili nacionalistička revizionistička interpretacija. Ideološka paradigma je definitivno zamenjena početkom 2000-ih, ali je, uz to, u pojedinim udžbenicima u potpunosti došlo do potiskivanja i iskrivljenja istorijskih činjenic
Transfer u nemogućem smeru: jugoslovenska marksistička kritika i nevidljiva ideologija znanja
No full text
The Philosopher and the Services.Prime minister dr Zoran Đinđić and the (unsuccesful) reform of the security sector in Serbia 2001-2003.
No full textČlanak daje pregled aktivnosti sprskog premijera dr Zorana Đinđića u periodu 2001–2003. godine u domenu bezbednosti i odbrane Repu-blike Srbije. Istaknuta je problematična struktura unutar sistema unutrašnjih poslova i državne bezbednosti nasleđena od režima Slo-bodana Miloševića do oktobra 2000. godine, kontinuitet u pojavi bezbedonosnih problema i afera, kao i rascep unutar vladajuće koali-cije Demokratske opozicije Srbije – DOS. Reforme sprovedene u ovom sektoru nisu uspele i sve se završilo atentatom na premijera 12. marta 2003. godine. Rad je napisan na osnovu novinske dokumenta-cije i objavljenih sećanja aktera političkog života i visokih rukovodila-ca Službe bezbednosti.Zoran Djindjic, the Serbian Prime Minister, demonstrated a consistent oppositional stance from his student days, nurturing a distinct skepticism towards the security ser-vices. This skepticism likely intensified following the democratic shifts post-October 5, 2000. Despite this, Djindjic seemingly underestimated the complexities of manag-ing these services within the coalition government. His initial focus was diverted away from the security sector, partly because the Army, a federal and relatively politically inert entity, did not immediately demand his attention during the initial power transi-tion. Throughout Djindjic’s tenure, a pattern of scandals and crises emerged, originat-ing from the security services or their associated political and criminal networks. These incidents occurred at regular intervals, highlighting a systemic issue. Djindjic, primarily occupied with positive reformative objectives, failed to recognize the severity of this intertwining of crime, police, and state security in Serbia. A significant oversight was the underestimation of the Ministry of Interior’s criminalization and the State Security Department’s covert influence and capability to destabilize the new regime.In 2002, a pivotal reorganization took place, transforming the State Security Department into the Security Information Agency. Concurrently, political negotiations with Montene-gro on federal restructuring suggested an imminent expansion of the DOS and Djind-jic’s control over defense by March 2003. However, the tragic assassination of Djindjic marked an abrupt end to his term, casting a shadow on the effectiveness of the secu-rity sector’s reform. This tragic outcome underscores the deep-rooted challenges and the ultimate failure of the reform efforts within this critical sector
Klasifikacijske borbe oko „komercijalne“ književnosti u polju književne proizvodnje u današnjoj Srbiji
No full textRad ispituje klasifikacijske borbe u književnom polju u Srbiji oslanjajući se na Burdijeovu (Pierre Bourdieu) teoriju književnog polja i sociologiju vrednovanja i ocenjivanja. Preciznije, rad želi da ispita Burdijeovu tezu da su književna polja relativno autonomni domeni podeljeni na dva potpolja, ograničene i masovne proizvodnje. Teza da se polja književne proizvodnje nužno dele između ova dva sektora nadahnula je brojne istraživače, ali se istovremeno i suočila s kritikama koje tvrde da je zastarela u savremenom kontekstu. Tragom debata koje se tiču načina strukturacije polja književne proizvodnje, a uz primenu inovativnih konceptualnih i metodoloških alata koji dolaze iz sociologije vrednovanja, u ovom radu se ispituju evaluativni kriterijumi koje akteri književnog polja u Srbiji danas koriste u proceni rada drugih aktera i proizvoda u polju. Poseban akcenat je stavljen na to na to kako akteri konceptualizuju podelu između tzv. „ograničene“ i „masovne“ proizvodnje. Na temelju prikupljenih podataka putem polustrukturisanih intervjua sprovedenih sa piscima i izdavačima analizira se kako se pojmovi „visoka“ i „niska“ književnost, kao i „umetnička“ i „komercijalna“/“popularna“ književnost tumače i koriste u simboličkim borbama. S tim u vezi, analizira se i koji akteri, u zavisnosti od pozicije koju zauzimaju u polju, odnosno od književnog ugleda koji uživaju i komercijalnog uspeha koji ostvaruju, koriste negativne pojmove iz navedenih pojmovnih parova kada nastoje određene aktere i knjige da isključe iz književnog polja. Ne samo da se isključivanje ovih pojava identifikuje kao jedna od strategija simboličke borbe, već se prikazuje i da prihvatanje njihovog postojanja ili čak afirmativno odnošenje prema njima predstavlja resurs u borbama klasifikacija. Ovaj rad doprinosi razumevanju dinamike polja književne proizvodnje u Srbiji koje je prethodnih godina doživelo radikalne promene usled intenzivne komercijalizacije i dominacije velikih lanaca, a ujedno i otvara vrata za dalja razmatranja kako se koncepti Burdijeove teorije polja mogu primeniti u današnjim društvima
Razmišljanje o prošlosti, zamišljanje budućnosti: put „demokratskog socijalizma“
No full textThis article examines the evolution of socialism as a political ideology,
from its primitive origins in past societies to its contemporary incarnations.
It opens with an overview of the foundational and universal principles of
socialism concerning equality and common welfare, which can be established
as the historical vertical of socialism from its inception to the present.
The focus then shifts to the Industrial Revolution, with special emphasis
on the significant contributions of Karl Marx and Friedrich Engels, who
envisioned a classless society as a product of revolutionary engagement.
The 20th century, marked by key events such as the Russian Revolution
and the Cold War, witnessed the practical implementation of two versions
of socialism: a hybrid one existing as “real-socialism”, a competitive project
to Western capitalism, and the other – also hybrid but in a different way
– existing within Western capitalism, as part of a concession to dominated
classes, in the form of the “welfare state.” As a result of the global strength
and desirability of the socialist project, this period was marked by many
social and civilizational achievements, in both the West and the East, but
also confronted with challenges of authoritarianism, economic crises, and
democratic dysfunctionality. On the other hand, by the end of the 20th
century, the socialist project – with the fall of the USSR – experienced a
complete delegitimization in the West, while in China it was maintained
in a perverted form. At the beginning of the 21st century, growing
dissatisfaction with economic inequalities and political disillusionment,
especially after the financial crisis of 2007/2008, reignited interest in an
alternative socialist model, particularly in something vaguely and theoretically
underdeveloped called “democratic socialism.” The authors in the text
argue that this renewed interest should be transformed into a theoretically
and strategic-politically fruitful maneuver, constructing a new, radically
democratic socialist project as the only project that emerges as a sustainable
alternative to today’s socio-economic-ecological challenges.Ovaj članak razmatra evoluciju socijalizma kao političke ideologije, od njegovih početaka u
drevnim društvima do savremenih inkarnacija. U njemu se najpre istražuju polazni i univer zalni principi socijalizma o jednakosti i zajedničkoj dobrobiti, koji se mogu ustanoviti kao
istorijska vertikala socijalizma, od njegovog nastanka do danas. Zatim se fokus premešta na
Industrijsku revoluciju, s posebnim naglaskom na kapitalan doprinos Karla Marksa i Fridriha
Engelsa, koji su zamišljali besklasno društvo kao produkt revolucionarnog angažmana. XX
vek, obeležen ključnim događajima poput Ruske revolucije i Hladnog rata, svedočio je prak tičnoj implementaciji dve verzije socijalizma: jedna koja je u vidu real-socijalizma postojala
kao konkurentski projekat zapadnom kapitalizmu, i druga – isto tako hibridna, samo na dru gačiji način – koja je postojala u utrobi zapadnog kapitalizma, kao deo koncesije dominiranim
klasama, u vidu „države blagostanja“. Zahvaljujući globalnoj snazi i poželjnosti socijalističkog
projekta, ovo razdoblje je obeleženo mnogim socijalnim i civilizacijskim dostignućima, i na
Zapadu i na Istoku, ali i izazovima autoritarizma, ekonomske krize, demokratske disfunkcio nalnosti. S druge strane, krajem XX, socijalistički projekat je – s padom SSSR-a – doživeo
potpunu delegitimaciju na Zapadu, dok je u Kini pro forme održan kao pervertiran režim. Po četkom XXI veku, rastuće nezadovoljstvo ekonomskim nejednakostima i politička deziluzija,
posebno nakon finansijske krize 2007/2008. godine, ponovo je rasplamsala interesovanje
za alternativni socijalistički model, posebno za nešto što se maglovito i teorijski nedovoljno
razvijeno naziva „demokratskim socijalizmom.“ Autori u tekstu brane stav da je potrebno ovu
obnovljenu zainteresovanost pretočiti u teorijski i strateško-politički plodan demarš, kon struišući novi, radikalno demokratski socijalistički projekat kao jedini projekat koji se javlja
kao održiva alternativa današnjim društveno-ekonomsko-ekološkim izazovima
Društvena sloboda i dostojanstvo ljudske ličnosti po Nikolaju Berđajevu
No full textContemporary European democracies, and liberalism in particular, are
established upon the foundations of humanism. Humanism, as its name
entails, denotes the elevation of the human being and setting up of the
person to the centre of the universe. Humanism was a reaction against
the mediaeval view of the omnipotent and omniscient God, and seeks
an understanding of the human being that would fulfil his/her intuitive
desire for genuine human dignity. What kind of freedom would be sufficient
and adequate for true human dignity? Faced with this radical understanding
of freedom, which originates from, and is dictated by, the deepest realms
of the human being, most humanist thinkers chose to reject both God
and the idea of the divine icon. Humanism denied man’s divine sonship
and proclaimed that man is the son of nature. Hence, Humanism not only
declared man’s self-confidence, but it also debased him, by defining him
as a product of natural necessity. Liberalism, argues the Russian philosopher
Berdyaev, has created a ‘single-plane’ being, it has separated the citizen
from the integral personality, by refusing to admit the spiritual dimension
of the human being. Berdyaev stresses that true freedom cannot be
simply a formal self-defence, but that it must rather lead to creative
activity. This is why the transition is inevitable from formal liberty, which
protects us and defends us, to true freedom capable not only of creatively
transforming the human society but also of creating a new world.Savremene evropske demokratije, a posebno učenje liberalizma, počivaju na načelima evropskog humanizma. Humanizam se javlja kao reakcija na srednjevekovno učenje o božanskoj
svemoći koja je u suprotnosti sa dostojanstvom ljudskog bića kao ikone Božije. Posledica
reakcije je da se sada ljudsko biće postavlja u središte Univerzuma. U potpunosti se odbacuje metafizička dimenzija ljudskog bića koje sada postaje sin prirode a time i nužnosti. Humanizam pokušava da stvori novi pojam ljudskog dostojanstva, ali dok uzdiže ljudsko biće
istovremeno ga i unižava budući da je rob prirodnih nužnosti. Po ruskom religioznom filozofu
Nikolaju Berđajevu, istinsko dostojanstvo dolazi od istinite slobode koje se ne sastoji samo
u moći da se preobrazi društvo već i da se stvori novi svet