Ministry of Education, Science and Technological Development
National Repository of Dissertations in Serbia (NaRDuS)Not a member yet
15259 research outputs found
Sort by
Social and psychological dimensions of quality of life in infertile couples in the process of assisted reproduction
No full textUvod: Infertilitet se sve češće prepoznaje kao kompleksno stanje koje obuhvata biološke,
psihološke i socijalne aspekte života pojedinaca i parova. Cilj ove studije bio je da ispita
ulogu psiholoških, socijalnih i demografskih činilaca u određivanju kvaliteta života kod
infertilnih parova, sa posebnim fokusom na polne razlike, rezilijentnost, stres, kao i dijadičnu
i socijalnu podršku.
Metod: Istraživanje je sprovedeno kao opservaciona studija preseka na uzorku od 378
infertilnih parova koji su bili uključeni u postupak biomedicinski potpomognute oplodnje.
Podaci su prikupljeni primenom standardizovanih instrumenata za procenu kvaliteta života u
kontekstu infertiliteta, psihološkog distresa, bračne prilagođenosti, rezilijentnosti, percipirane
socijalne podrške i subjektivnog zadovoljstva životom, uključujući i sociodemografske
karakteristike.
Rezultati: Rezultati istraživanja ukazuju da žene postižu niže vrednosti u većini domena
procene kvaliteta života, uz više nivoe psihološkog distresa. Viši nivo rezilijentnosti, bolja
dijadična prilagođenost i povoljan materijalni status povezani su sa boljom procenom
životnog kvaliteta. Depresivnost, anksioznost i percipirani stres pokazuju snažnu negativnu
povezanost sa svim domenima životnog funkcionisanja.
Zaključak: Rezultatima ovog istraživanja potvrđeno je da na kvalitet života infertilnih parova
utiču različiti psihološki i socijalni faktori, pri čemu se kao statistički najznačajniji izdvajaju
polne razlike, rezilijentnost, emocionalni distres i kvalitet partnerskih odnosa. Primarni
infertilitet i produženo trajanje lečenja povezani su sa nepovoljnijim psihosocijalnim
ishodima, što ukazuje na potrebu za širim i osetljivijim razumevanjem iskustva neplodnosti.Introduction: Infertility is increasingly recognized as a complex condition that encompasses
biological, psychological, and social aspects of life for both individuals and couples. The aim
of this study was to examine the role of psychological, social, and demographic factors in
determining the quality of life among infertile couples, with a particular focus on gender
differences, resilience, stress, as well as dyadic and social support.
Method: This research was conducted as a cross-sectional observational study on a sample of
378 infertile couples undergoing medically assisted reproduction. Data were collected using
standardized instruments for assessing quality of life in the context of infertility,
psychological distress, marital adjustment, resilience, perceived social support, and subjective
life satisfaction, including sociodemographic characteristics.
Results: The findings indicate that women score lower in most domains of quality of life
assessment and report higher levels of psychological distress. Higher resilience, better dyadic
adjustment, and favorable material status are associated with better perceived quality of life.
Depression, anxiety, and perceived stress show a strong negative correlation with all domains
of everyday functioning.
Conclusion: The results of this study confirm that various psychological and social factors
influence the quality of life of infertile couples, with gender differences, resilience, emotional
distress, and the quality of partner relationships emerging as the most significant. Primary
infertility and prolonged treatment duration are associated with less favorable psychosocial
outcomes, indicating the need for broader and more sensitive understanding of the infertility
experience
The influence of illness perception and body image on coping mechanisms in female breast cancer patients
No full textKarcinom dojke je najučestaliji karcinom u svetu, značajno narušava
funkcionisanje žene, utiče na njene socijalne i emotivne odnose, i način na
koji doživljava sebe i svoje telo.
Cilj studije bio je ispitati učestalost različitih mehanizama
prevladavanja bolesti kod žena obolelih od karcinoma dojke i kako njihova
percepcija bolesti i telesnih promena nakon operacije mogu uticati na
mehanizme prevladavanja koje koriste.
Reč je o kliničkoj, prospektivnoj, nerandomizovanoj studiji
sprovedenoj u Centru za onkologiju i radiologiju Univerzitetskog
Kliničkog centra Kragujevac. U studiju su bile uključene 202 pacijentkinje
sa dijagnostikovanim karcinomom dojke nakon hirurške intervencije.
Korišćeni su: Mini-mental upitnik prilagođavanja na kancer, Skala slike
tela, Kratak upitnik percepcije bolesti, upitnik socio- demografskih
podataka, dok su podaci koji se tiču bolesti ispitanica prikupljeni iz
medicinske dokumentacije.
Pacijentkinje svoju bolest posmatraju kao prosečno ugrožavajuću, ne
pokazuju izražen stepen nezadovoljstva svojim telesnim izgledom nakon
operacije i više su sklone adaptivnim mehanizmima prevladavanja bolesti.
U grupi pacijentkinja sa mastektomijom maladaptivni mehanizmi
prevladavanja su direktno predviđani (52% varijanse) preko percepcije
bolesti, dok je percepcija slike tela značajno predviđala (42% varijanse)
percepciju bolesti. U grupi pacijentkinja sa poštednom intervencijom,
maladaptivni mehanizmi prevladavanja su direktno predviđani (36%
varijanse) preko percepcije bolesti, dok je percepcija slike tela značajno
predviđala (20% varijanse) percepciju bolesti.
Naglašava se potreba za posebnim fokusom medicinskog osoblja na
procenu nezadovoljstva slikom tela i percepcije bolesti kod pacijentkinja
kako bi se pravovremeno moglo uticati na poboljšanje zdravlja i blagostanja
obolelih žena.Breast cancer is the most common cancer in the world, significantly disrupting
a woman's functioning, affecting her social and emotional relationships, and the way
she perceives herself and her body.
The aim of the study was to examine the frequency of different coping
mechanisms in women with breast cancer and how their perception of the illness
and bodily changes after surgery may influence the coping mechanisms they use.
This is a clinical, prospective, non-randomized study conducted at the Center
for Oncology and Radiology of the University Clinical Center Kragujevac. The
study included 202 female patients diagnosed with breast cancer after surgical
intervention. The following scales were used: Mini-Mental Adjustment to Cancer,
Body Image Scale, Brief Illness Perception Questionnaire, socio-demographic data
questionnaire, while data regarding the subjects' illness were collected from medical
records.
Patients perceived their illness as moderately threatening, did not show a
pronounced degree of dissatisfaction with their body appearance after surgery, and
resort more to adaptive mechanisms of coping. In the group of patients with
mastectomy, maladaptive mechanisms of coping were directly predicted (52% of the
variance) by illness perception, while body image perception significantly predicted
(42% of the variance) illness perception. In the group of patients with breast
conserving surgery, maladaptive coping mechanisms were directly predicted (36%
of the variance) by illness perception, while body image perception significantly
predicted (20% of the variance) illness perception.
We can emphasize the need for special focus by medical staff on assessing
body image dissatisfaction and illness perception in patients in order to timely
influence the improvement of the health and well/being of affected women
ǂThe ǂrole of SOX2 and SOX9 genes and miR-21 in phenotypical characteristics of astrocytes derived from pluripotent NT2/D1 cells
No full textAstrociti su glavne homeostatske ćelije centralnog nervnog sistema (CNS), sa jedinstvenom sposobnošću da se aktiviraju u odgovoru na različita patološka stanja CNS-a. Poznato je da tokom procesa aktivacije ponovo stiču određene osobine astrocitnih prekursora, uključujući ponovnu ekspresiju regulatornih proteina SOX2 i SOX9. Iako su uloge SOX2 i SOX9 u gliogenezi poznate, njihove funkcije u zrelim astrocitima nisu u potpunosti razjašnjene. MikroRNK (miRNK) predstavljaju bitne regulatore različitih funkcija astrocita, pri čemu miR-21 ima značajnu ulogu u reaktivnoj astrogliozi. Međutim, njena uloga u drugoj značajnoj fenotipskoj promeni astrocita, senescenciji, nije poznata. Primenom lentiviralne transdukcije, imunofluorescencije i Western blot-a na astrocitima poreklom od NT2/D1 ćelija (NT2/A) ispitane su uloge SOX2, SOX9 i miR-21 u fenotipskim osobinama astrocita, sa fokusom na procese aktivacije i senescencije. Rezultati su pokazali da SOX2 povećava proliferativni kapacitet NT2/A, dok SOX9 povećava migratorni kapacitet. Takodje, pokazano je da SOX9 povećava ekspresiju NFIA i glutamatnog transportera GLAST kao i da dovodi do povećanja kapaciteta za preuzimanje vanćelijskog glutamata u zrelim astrocitima. Sa druge strane, utišavanje miR-21 smanjuje proliferaciju astrocita i potencijalno pomaže njihov ulazak u senescenciju. Naši rezultati pokazuju da SOX2, SOX9 i miR-21 ostvaruju bitne uloge u procesima aktivacije i senescencije astrocita. Razumevanje njihovog uticaja na fenotipske karakteristike astrocita vezanih za aktivaciju i senescenciju otvara mogućnost za njihovu modulaciju koja bi potencijalno mogla doprineti razvoju novih terapeutskih strategija za regeneraciju tkiva i oporavak CNS-a.Astrocytes are the primary homeostatic cells of the central nervous system (CNS), with a unique ability to reactivate in response to various pathological disorders of the CNS. During the reactivation process, they reacquire certain characteristics of astrocytic precursors, including re-expression of the transcription factors SOX2 and SOX9. While the roles of SOX2 and SOX9 in gliogenesis are well known, their functions in mature astrocytes remain incompletely understood. MicroRNAs (miRNAs) are key regulators of various astrocytic functions, with miR-21 playing a significant role in reactive astrogliosis. However, its role in another major phenotypic change in astrocytes, senescence, is unknown. Lentiviral transduction, immunofluorescence, and Western blot analysis were employed to investigate the roles of SOX2, SOX9, and miR-21 in the phenotypic properties of astrocytes derived from NT2/D1 cells (NT2/A), with the focus on the processes of reactivation and senescence. Our results showed that SOX2 increases the proliferative capacity of NT2/A, while SOX9 increases their migratory capacity. SOX9 also increases the expression of NFIA and the glutamate transporter GLAST, as well as the capacity for extracellular glutamate uptake in mature astrocytes. Silencing miR-21 reduces astrocyte proliferation and potentially promotes their senescence. Our findings indicate that SOX2, SOX9, and miR-21 play critical roles in the processes of astrocyte reactivation and senescence. Understanding the influence of these factors on astrocyte phenotypic characteristics related to reactivation and senescence opens the possibility for their modulation, which could potentially contribute to the development of novel therapeutic strategies for tissue regeneration and CNS recovery
Public health aspects of depressive symptoms in the adult population of the Republik of Serbia
No full textUVOD: Prema proceni Svetske zdravstvene organizacije, depresivni poremećaji će
do 2030. godine postati vodeća dijagnostička kategorija među uzrocima opterećenja
bolestima na globalnom nivou.
METOD: Istraživanje predstavlja deo četvrtog Nacionalnog istraživanja zdravlja
stanovništva sprovedenog 2019. godine. Istraživanje je sproveo Republički zavod za
statistiku, u saradnji sa Institutom za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović
Batut“ i Ministarstvom zdravlja Republike Srbije. Kao instrument istraživanja
korišćeni su upitnici u skladu sa metodologijom Evropskog istraživanja zdravlja.
REZULTATI: Prevalencija blagih depresivnih simptoma iznosi 6,6%, prevalencija
depresivne epizode 2,2% dok je 91,2% ispitanika bilo bez simptoma depresivnosti.
U pogledu demografskih i socioekonomskih indikatora kao prediktori
depresivnosti izdvojili su se ženski pol (OR=1,50), starosna dob 80+ (OR=4,81),
starosna dob 70−79 godina (OR=2,47), razveden(a)/udovac(a) (OR=1,38), osnovno i
niže obrazovanje (OR=1,90), loš materijalni status (OR=2,41), nezaposlenost
(OR=1,25), stanovnici južne i istočne Srbije (OR=1,58). Simptomi depresivnosti su
učestaliji u kod osoba koje svoje zdravlje procenjuju kao loše, boluju od dve ili više
hroničnih bolesti i kod osoba sa većim stepenom funkcionalnih ograničenja. Nivo
socijalne podrške predstavlja značajan prediktor prisustva simptoma
depresivnosti. Osobe sa simptomima depresivnosti češće koriste usluge
zdravstvene zaštite u odnosu na osobe bez simptoma depresivnosti.
ZAKLjUČAK: Kako bi se proširila znanja o etiologiji, značaju skrininga i
mogućnostima prevencije depresivnih poremećaja, neophodna su istraživanja ovakvog
tipa, što našoj studiji daje na značaju.INTRODUCTION: According to the World Health Organization's estimate, depressive
disorders are projected to become the leading diagnostic category of disease burden globally
by 2030.
METHOD: This study is part of the fourth National Health Survey conducted in 2019. The
research was carried out by the Statistical Office of the Republic of Serbia, in collaboration
with the Institute of Public Health of Serbia "Dr Milan Jovanović Batut" and the Ministry of
Health of the Republic of Serbia. The research used questionnaires in accordance with the
methodology of the European Health Interview Survey.
RESULTS: The prevalence of mild depressive symptoms was 6.6%, the prevalence of
depressive episodes was 2.2%, while 91.2% of respondents were without depressive
symptoms. Regarding demographic and socio-economic indicators as predictors of
depression, significant factors included female gender (OR=1.50), age group 80+ (OR=4.81),
age group 70-79 years (OR=2.47), divorced/widowed status (OR=1.38), primary or lower
education (OR=1.90), poor material status (OR=2.41), unemployment (OR=1.25), and
residents of South and East Serbia (OR=1.58). Depressive symptoms were more frequent
among individuals who rated their health as poor, had two or more chronic diseases, and
those with higher levels of functional limitations. The level of social support was a significant
predictor of the presence of depressive symptoms. Individuals with depressive symptoms
more frequently utilized healthcare services compared to those without symptoms.
CONCLUSION: To expand knowledge on the etiology, significance of screening, and
prevention possibilities of depressive disorders, research of this nature is essential, which our
study highlights
Remote sensing of soil organic carbon content based on deep learning
Full text linkЦиљ истраживања jе да се развиjе тачан и поуздан модел, на бази дубоког учења, за процену органског угњеника у земљишту коришћењем података добиjених путем даљинске детекциjе и да се упореде његове перформансе са другим постоjећим моделима. Модел има за циљ не само да оствари напредак у перформансама коjе остваруjу постоjеће методе у смислу тачности и поузданости, већ и да буде прилагодљив различитим географским пеjзажима и условима животне средине, обезбеђуjући широку примену.Cilj istraživanja je da se razvije tačan i pouzdan model, na bazi dubokog učenja, za procenu organskog ugnjenika u zemljištu korišćenjem podataka dobijenih putem daljinske detekcije i da se uporede njegove performanse sa drugim postojećim modelima. Model ima za cilj ne samo da ostvari napredak u performansama koje ostvaruju postojeće metode u smislu tačnosti i pouzdanosti, već i da bude prilagodljiv različitim geografskim pejzažima i uslovima životne sredine, obezbeđujući široku primenu.The goal of the research is to develop an accurate and reliable model, based on deep learning, for estimating soil organic carbon using remote sensing data and to compare its performance with other existing models. The model aims not only to improve the performance achieved by existing methods in terms of accuracy and reliability, but also to be adaptable to different geographical landscapes and environmental conditions, ensuring widespread application
Early discovery of the devices infected with botnet malware using network flow anomaly detection
No full textБотнети представљају скуп уређаја заражених малициозним софтвером, којима управља
злонамерни администратор (ботмастер), чији је циљ извођење различитих напада на
рачунарску инфраструктуру попут крађe података или дистрибуираних напада ускраћивања
сервиса (енг. Distributed Denial of Service, скр. DDoS). У последње време, ботнети
представљају све већу опасност, нарочито од тренутка када су мета постали уређаји типа
интернет ствари (енг. Internet of Things, скр. IoT) чији је број значајно порастао, а који се
често скромно одржавају. Већина досадашњих приступа у детекцији напада ботнета се
фокусира на детекцију самих напада (најчешће DDoS), након што се напади десе. С обзиром
на разорну моћ новијих ботнета, али и чињеницу да уређаји могу да буду део ботнета данима
и месецима пре него што се употребе за напад, од великог је значаја да се ботнет открије што
пре, како би се напад спречио, а ботнет неутралисао.
Овај рад нуди алтернативни приступ детекцији ботнета у односу на досадашње приступе:
рану детекцију заражених уређаја посматрањем мрежних токова командне и контролне
комуникације ботнета као временске серије и екстракцијом унутартоковских (енг. intraflow)
статистичких одлика из њих. Циљ овог метода екстракције одлика јесте уштеда рачунарских
ресурса потребних за детекцију, уз очувану високу прецизност детекције. Екстракција ових
одлика и примена техника машинског учења су остварили циљ детекције ботнет
комуникације пре него што се напад догоди. Као први корак, динамичком анализом
понашања и статичком анализом кода малвера, истражене су карактеристике мрежног
понашања примерака IoT ботнета који су прикупљани током четири године (2019-2023).
Анализом прикупљених примерака, осмишљен је механизам за екстракцију
карактеристичних временских низова и одлика из њих заснован на концепту софтверски
дефинисаних мрежа. Испитивани су различити модели машинског учења, тестирани на
једном јавном скупу података Чешког техничког универзитета (енг. Czech Technical
University, скр. CTU), као и на прикупљеним ботнет примерцима. Остварени резултати
детекције су били једнаки као у другим научним радовима из области, који су детекцију
вршили из снимака комплетног саобраћаја на линку, уз режијске трошкове (потребну
процесорску снагу, простор на дисковима итд.) мање до два реда величине.
У каснијој фази истраживања, прикупљени су додатни примерци ботнет апликација и
проширен је скуп екстрахованих одлика. Потом је тестиран систем машинског учења базиран
на екстремном градијентном ојачавању (енг. Extreme Gradient Boosting). Испитиване су
различите технике одабира одлика из временских низова, оптимизације хиперпараметара,
модела, као и техника генерисања вештачких узорака. На крају, за радне процесе са најбољим
резултатима, различитим груписањем скупа обучавања и тестног скупа, испитивана је
могућност детекције узорака новијег датума старијим узорцима и дата је анализа резултата.
Ова анализа је дала далеко боље резултате у детекцији ботнета уз вредност F1 мере од 0.9041
у случају радних процеса који не користе корак вештачког генерисања узорака, и вредност F1
мере од 0.9984 у случају радних процеса који користе корак вештачког генерисања узорака,
чиме је значајно премашила прецизност детекције других радова и методологија у области
чиме су потврђене полазне хипотезе овог рада да је коришћењем унутартоковских одлика
могуће реализовати овакав систем детекције.Botnets represent a collection of devices infected with malicious software, controlled by a malicious
administrator (botmaster), aiming to execute various attacks on computer infrastructure, such as
data theft or DDoS (Distributed Denial of Service) attacks. Recently, botnets have become an
increasing threat, especially since Internet of Things (IoT) devices, often lacking security measures
of their own, and whose numbers have significantly grown in recent years, have become targets.
Most existing approaches to botnet attack detection focus on identifying attacks (usually DDoS)
post factum, i.e. after they occur. Given the destructive power of newer botnets and that devices can
be part of a botnet for days or months before being used in an attack, it is crucial to detect the botnet
as early as possible to prevent the attack and neutralize the botnet.
This thesis offers an alternative approach to botnet detection in comparison to previous methods:
early detection of infected devices by observing botnet command and control network flows as time
series and extracting intra-flow statistical features from them. The goal of this feature extraction
method is to save computational resources required for detection, while at the same time
maintaining high detection accuracy. The extraction of these features and the application of machine
learning techniques achieved the goal of detecting botnet communication before an attack occurs.
As a first step, dynamic behavior analysis and static malware code analysis were conducted to
investigate the network behavior characteristics of IoT botnet samples collected over four years
(2019-2023). Based on the analysis of the collected samples, a mechanism was devised to extract
characteristic time series and features from them based on the concept of software-defined
networking. Various machine-learning models were tested on a public dataset from the Czech
Technical University (CTU), and on collected botnet samples. The detection results were
comparable to other relevant scientific works in the field that performed detection from complete
traffic snapshots on the link, with overhead costs (required processing power, disk space, etc.)
reduced by up to two orders of magnitude.
In the later stages of the research, additional botnet application samples were collected, and the set
of extracted features was expanded. The machine learning system based on Extreme Gradient
Boosting was then tested. Various techniques for feature selection from time series, hyper-parameter
optimization, model selection, and artificial sample generation were examined. Finally, for pipelines
with the best results, the possibility of detecting newer samples with older ones was investigated by
grouping the training and test sets differently, and the results were analyzed. This analysis yielded
far better botnet detection results, with an F1 score of 0.9041 for pipelines that did not use artificial
sample generation and an F1 score of 0.9984 for pipelines that did use artificial sample generation,
significantly surpassing the detection accuracy of other studies and methodologies in the field. This
confirmed the initial hypothesis of this paper that using intra-flow features can enable the
realization of such a detection system
Intraoperative Hypotension As A Risk Factor For Postoperative Complications And Mortality Following Cardiac Surgery
Full text linkUvod: Intraoperativna hipotenzija je čest neželjeni efekat opšte anestezije koji može imati ozbiljne posledice po pacijente. Iako ne postoji jedinstvena definicija, istraživanja potvrđuju vezu između intraoperativne hipotenzije i postoperativnih komplikacija, uključujući disfunkciju organa i mortalitet. Međutim, ostaje nejasno koja je tačna granica najnižeg krvnog pritiska i trajanja hipotenzije pre nego što dođe do organskog oštećenja, što naglašava potrebu za daljim istraživanjima i definisanjem preciznih pragova za kliničku primenu. Cilj istraživanja: Utvrditi značaj i uticaj pojedinih faktora (starost, gojaznost, viši ASA skor, dužina trajanja operacije) koji mogu uzrokovati intraoperativnu hipotenziju tokom kardiohirurških operacija. Takođe, cilj istraživanja je bio da se utvrdi da li postoji statistički značajna povezanost između pojave i dužine trajanja hipotenzije u pre-, intra- i post-ekstrakorporalnom periodu tokom kardiohirurške operacije i povećanog morbiditeta i mortaliteta, kao i da se odredi granična vrednost (cut - off) visine krvnog pritiska ispod koje bi pacijenti imali povećan rizik od razvoja postoperativnih komplikacija. Materijal i metode: Istraživanje je sprovedeno kao prospektivna studija na pacijentima koji su primljeni na Kliniku za kardiovaskularnu hirurgiju, Instituta za kardiovaskularne bolesti Vojvodine u Sremskoj Kamenici, a koji su bili podvrgnuti kardiohirurškim operacijama tokom ciljnog perioda. U studiju je uključeno 609 odraslih pacijenata (429 muškog i 180 ženskog pola), a istraživanje je trajalo godinu dana, počevši od decembra 2021. godine. Pacijenti su bili raspoređeni u dve grupe na osnovu prisutnosti ili odsustva unapred definisane intraoperativne hipotenzije, koja je analizirana u tri intraoperativna perioda: pre, tokom i nakon ekstrakorporalne cirkulacije. Ispitivana grupa obuhvatila je pacijente sa zabeleženom intraoperativnom hipotenzijom, dok su u kontrolnu grupu uključeni pacijenti bez registrovane hipotenzije. Prikupljeni podaci obuhvatili su anamnestičke informacije (prethodni komorbiditeti, preoperativna terapija), ASA skor i parametre preoperativne transtorakalne ehokardiografije. Izvršene su laboratorijske i biohemijske analize preoperativno, intraoperativno i postoperativno. U precizno definisanim vremenskim intervalima (preoperativno i intraoperativno) meren je arterijski krvni pritisak i zabeležene su sve epizode hipotenzije, uključujući trajanje svakog incidenta. Takođe, pratilo se i beležilo korišćenje vazopresornih i inotropnih lekova, trajanje operativne intervencije i njenih faza. Postoperativno su praćene komplikacije, dužina boravka u Jedinici intenzivnog lečenja, ukupno trajanje hospitalizacije i eventualni smrtni ishod. Rezultati istraživanja: Multivarijantna binarna logistička regresija identifikovala je sledeće preoperativne faktore rizika za razvoj intraoperativne hipotenzije: starost pacijenata (OR 1,056; 95% CI: 1,024–1,088; p 35% povećava rizik od postoperativnih komplikacija (OR 6,873; 95% CI: 2,152 21,953; p = 0,001). Trajanje intraoperativne hipotenzije, analizirano u 5 - minutnim intervalima, imalo je značajan uticaj na rizik od komplikacija (OR 8,613; 95% CI: 5,602 13,241; p < 0,0005), pri čemu je svakih dodatnih 5 minuta hipotenzije povećavalo rizik za 8,6 puta. ROC analiza je pokazala da trajanje hipotenzije može biti koristan prognostički marker za postoperativne komplikacije (AUC = 0,925; p < 0,0005), sa graničnom vrednošću od 3,5 minuta (senzitivnost 74,6%; specifičnost 91,1%). Rizik od postoperativnih komplikacija bio je značajno povećan u svim fazama operativnog toka: u pre-ekstrakorporalnom periodu (OR 8,274; 95% CI: 3,793–18,048; p < 0,0005), tokom ekstrakorporalnog (OR 14,479; 95% CI: 9,227–22,722; p < 0,0005) i u post-ekstrakorporalnom periodu (OR 29,510; 95% CI: 17,634– 49,383; p < 0,0005). Pojava intraoperativne hipotenzije bila je povezana sa intrahospitalnim mortalitetom (p = 0,039), ali nije potvrđena kao nezavisni faktor rizika. Zaključci: Rezultati istraživanja ukazuju na značajan uticaj preoperativnih faktora rizika, uključujući starost pacijenata, viši ASA skor, hitnost intervencije i prisustvo komorbiditeta, na učestalost intraoperativne hipotenzije tokom kardiohirurških operacija. Intraoperativna hipotenzija je značajno povezana sa postoperativnim morbiditetom i mortalitetom. NJen uticaj je dokazan u svim fazama operacije: pre-ekstrakorporalnoj, ekstrakorporalnoj i post-ekstrakorporalnoj, gde značajno povećava rizik od postoperativnih komplikacija. Pad srednjeg arterijskog pritiska za više od 35% dodatno povećava rizik od komplikacija, dok je granična vrednost trajanja intraoperativne hipotenzije od 3,5 minuta identifikovana kao prag značajan za predikciju neželjenih ishoda. Upotreba vazopresornih i inotropnih lekova povezana je sa većim rizikom od postoperativnih komplikacija, naročito kada se koriste u kombinaciji. Konačno, pacijenti sa intraoperativnom hipotenzijom imaju značajno duži boravak u jedinici intenzivne nege i produženu hospitalizaciju.Introduction: Intraoperative hypotension is a common adverse effect of general anesthesia that can have serious consequences for patients. Although there is no universally accepted definition, research confirms a connection between intraoperative hypotension and postoperative complications, including organ dysfunction and mortality. However, the precise threshold of lowest blood pressure and the duration of hypotension necessary to cause organ damage remain unclear. This underscores the need for further research to establish specific clinical thresholds. Aim of the Study: Research objective was to determine the significance and impact of various factors (age, obesity, higher ASA score, surgery duration) that may cause intraoperative hypotension during cardiac surgery. Additionally, the study aims to identify whether there is a statistically significant connection between the occurrence and duration of hypotension in the pre-, intra-, and post-extracorporeal periods of cardiac surgery and an increased risk of morbidity and mortality. The study also seeks to define a cut-off value for blood pressure below which patients face a heightened risk of postoperative complications. Materials and Methods: The study was conducted as a prospective analysis on patients admitted to the Cardiovascular Surgery Clinic of the Institute for Cardiovascular Diseases of Vojvodina in Sremska Kamenica, who underwent cardiac surgeries within a targeted period. A total of 609 adult patients (429 male and 180 female) participated in the study, which spanned one year starting from December 2021. The patients were divided into two groups based on the presence or absence of pre-defined intraoperative hypotension, which was analyzed across three intraoperative periods: pre, during, and post extracorporeal circulation. The study group included patients with recorded intraoperative hypotension, while the control group comprised patients without such episodes. The collected data included medical history (previous comorbidities, preoperative therapy), ASA scores, and preoperative transthoracic echocardiography parameters. Laboratory and biochemical analyses were performed preoperatively, intraoperatively and postoperatively. In precisely defined time intervals (preoperative and intraoperative), arterial blood pressure was measured and all episodes of hypotension were recorded, including the duration of each incident. Additionally, the use of vasopressors and inotropic drugs, the duration of the surgical procedure and its phases were monitored and documented. Postoperatively, complications, length of stay in the Intensive Care Unit, total hospitalization time and possible mortality were tracked. Results: Multivariate binary logistic regression identified the following preoperative risk factors for developing intraoperative hypotension: patient age (OR 1.056; 95% CI: 1.024–1.088; p < 0.0005), preoperative hemoglobin level (OR 0.967; 95% CI: 0.953–0.982; p < 0.0005), mitral regurgitation grade III or higher (OR 4.451; 95% CI: 2.240–8.843; p < 0.0005), severe aortic stenosis (OR 2.892; 95% CI: 1.675–4.994; p < 0.0005), urgency of surgical intervention (OR 0.112; 95% CI: 0.030–0.414; p < 0.0005) and left ventricular ejection fraction < 30% (OR 5.062; 95% CI: 3.338–7.677; p < 0.0005). Patients with recorded intraoperative hypotension had a significantly higher risk of developing postoperative complications (OR 142.705; 95% CI: 56.491– 360.495; p < 0.0005). Additionally, univariate binary logistic regression indicated that a drop in mean arterial pressure greater than 35% increased the risk of postoperative complications (OR 6.873; 95% CI: 2.152–21.953; p = 0.001). The duration of intraoperative hypotension, analyzed in 5-minute intervals, significantly influenced the risk of complications (OR 8.613; 95% CI: 5.602–13.241; p < 0.0005), with every additional 5 minutes of hypotension increasing the risk by 8.6 times. ROC analysis demonstrated that the duration of hypotension could serve as a valuable prognostic marker for postoperative complications (AUC = 0.925; p < 0.0005), with a cut-off value of 3.5 minutes (sensitivity 74.6%; specificity 91.1%). The risk of postoperative complications was significantly elevated across all operative stages: in the pre-extracorporeal period (OR 8.274; 95% CI: 3.793–18.048; p < 0.0005), during extracorporeal (OR 14.479; 95% CI: 9.227–22.722; p < 0.0005), and in the post-extracorporeal period (OR 29.510; 95% CI: 17.634–49.383; p < 0.0005). Intraoperative hypotension was associated with in-hospital mortality (p = 0.039) but was not confirmed as an independent risk factor. Conclusions: The study results highlight the significant impact of preoperative risk factors, including patient age, higher ASA scores, urgency of intervention and comorbidities, on the incidence of intraoperative hypotension during cardiac surgery. Intraoperative hypotension is strongly associated with postoperative morbidity and mortality. Its impact has been proven in all phases of the surgery: pre-extracorporeal, extracorporeal and post-extracorporeal, where it significantly increases the risk of postoperative complications. A decrease in mean arterial pressure exceeding 35% further elevates this risk, while a duration threshold of 3.5 minutes for intraoperative hypotension has been identified as a critical predictor of adverse outcomes. The use of vasopressors and inotropic drugs is linked to a higher risk of complications, particularly when used in combination. Finally, patients with intraoperative hypotension experience significantly longer intensive care unit stays and extended hospitalization
Prognostic significance of serum biomarkers of alveolocapillary membrane damage in acute respiratory distress syndrome
Full text linkUvod: Akutni respiratorni distres sindrom (ARDS) je težak oblik akutne povrede pluća sa visokim mortalitetom. Karakteriše ga hipoksemijska respiratorna insuficijencija i difuzno oštećenje pluća. Uprkos napretku u lečenju, do sada nisu utvrđeni biomarkeri specifični za dijagnozu ARDS-a niti prognostičku stratifikaciju. Biomarkeri oštećenja alveolarnog epitela i endotela mogu poslužiti kao prognostički indikator mortaliteta u ARDS-u. Cilj studije je određivanje granične vrednosti, specifičnosti, senzitivnosti, negativne i pozitivne prediktivne vrednosti serumske koncentracije biomarkera sRAGE, KL-6, endokan i angiopoetin-2 u 28-dnevnom mortalitetu kod bolesnika sa infektivnim ARDS-om. Materijal i metode: Istraživanje je sprovedeno kao prospektivna, opservaciona studija u Jedinici intenzivne nege Instituta za plućne bolesti Vojvodine. Uključeni su bolesnici stariji od 18 godina koji ispunjavaju kriterijume za ARDS prema Berlinskoj definiciji iz 2012. godine. Iz studije su isključeni bolesnici koji su invazivno mehanički ventilirani duže od 48 sati pre uzimanja uzorka krvi kao i bolesnici sa komorbiditetima za koje je dokazano da mogu uticati na vrednosti ispitivanih biomarkera. Uzorkovanje krvi je vršeno u prvih 48 sati nakon započinjanja invazivne mehaničke ventilacije. Uzorkovano je 5ml venske krvi u standardnu biohemijsku epruvetu, bez antikoagulantnog sredstva, a nakon uzorkovanja uzorak je centrifugiran brzinom do 3.000 obrtaja tokom 10min i dobijeni serumi čuvani su u frižideru na -80° C do analize. Analiza je vršena pomoću ELISA metode. Statistička obrada podataka obuhvatila je deskriptivnu statistiku, ROC analizu za određivanje prognostičke vrednosti biomarkera, kao i univarijantne i multivarijantne regresione analize kako bi se utvrdila povezanosti biomarkera sa 28-dnevnim mortalitetom i ishodom lečenja. Rezultati: U studiju je uključen 121 bolesnik, od čega je 63,6% bilo muškaraca. Prosečna starost ispitivane grupe bila je 55,5±15.0 godina. Prema Berlinskim kriterijumima za ARDS, najviše je bilo bolesnika sa teškim ARDS-om (47,9%). Dominantan etiološki faktor bio je virusni uzročnik kod 53,7% bolesnika, od čega je virus influence detektovan kod 28,9% bolesnika a SARS-KoV-2 kod 23,15% bolesnika. Prosečan broj dana u Jedinici intenzivne nege bio je 11,3±9.04, a broj dana na ventilatornoj potpori 9.2±7.4. Kod bolesnika koji nisu preživeli do 28. dana zabeležene su veće serumske vrednosti biomarkera (sRAGE 10974 pg/ml vs. 7478 pg/ml, KL-6 9,59 ng/ml vs. 9,47 ng/ml, enodan 2,13 ng/ml bs. 1,72 ng/ml, angiopoetin-2 5,59 ng/ml vs. 3,94 ng/ml) iako statistička značajnost nije dostignuta (sRAGE p=0,084, KL-6 p=0,631, endokan p=0,119, angiopoetin-2 p=0,088). Optimalna granična vrednost sRAGE za predikciju mortaliteta bila je 16500 pg/ml (senzitivnost 30.4%, specifičnost 86,9%), za KL-6 9,1 ng/ml (senzitivnost 91,1%, specifičnost 21,5%), za endokan 0,62 ng/ml (senzitivnost 86,7%, 4 specifičnost 33,8%) i za angiopoetin-2 6,7 ng/ml (senzitivnost 41,7%, specifičnost 80%). Veće vrednosti serumskih biomarkera korelirale su sa stepenom težine ARDS-a i rizikom od mortaliteta. Zaključak: Rezultati studije ukazuju na važnost serumske koncentracije biomarkera oštećenja aleolokapilarne membrane u proceni težine ARDS-a i predikciji mortaliteta. Upotreba biomarkera u kliničkoj praksi može unaprediti stratifikaciju rizika i omogućiti personalizovane terapijske pristupe. Dalja istraživanja su neophodna kako bi se istraživani biomarkeri dodatno validirali i integrisali u svakodnevnu dijagnostiku ARDS-a.Introduction: Acute respiratory distress syndrome (ARDS) is a severe form of acute lung injury with high mortality. It is characterized by hypoxemic respiratory failure and diffuse lung damage. Despite advances in treatment, to date no specific biomarkers for the diagnosis of ARDS or prognostic stratification have been identified. Biomarkers of alveolar epithelial and endothelial damage may serve as prognostic indicators of mortality in ARDS. The aim of the study is to determine the cut-off values, specificity, sensitivity, negative and positive predictive values of serum concentrations of biomarkers sRAGE, KL-6, endocan and angiopoietin-2 in 28-day mortality in patients with infectious ARDS. Material and methods: The study was conducted as a prospective, observational study in the Intensive Care Unit of the Institute of Pulmonary Diseases of Vojvodina. Patients older than 18 years who met the criteria for ARDS according to the Berlin definition from 2012 were included. Patients who were invasively mechanically ventilated for more than 48 hours before blood sampling were excluded from the study, as well as patients with comorbidities that have been shown to affect the values of the tested biomarkers. Blood sampling was performed in the first 48 hours after the start of invasive mechanical ventilation. 5 ml of venous blood was sampled in a standard biochemical tube, without anticoagulant, and after sampling, the sample was centrifuged at a speed of up to 3,000 rpm for 10 minutes and was obtained for analysis in a freezer up to -80°C. The analysis was completed using the ELISA method. Statistical data processing included descriptive statistics, ROC analysis to determine the prognostic value of biomarkers, as well as univariate and multivariate regression analyses to determine the associations of biomarkers with 28-day outcomes. Results: The study included 121 patients, of whom 63.6% were men. The mean age of the study group was 55,5±15.0 years. According to the Berlin criteria for ARDS, the majority of patients had severe ARDS (47,9%). The dominant etiological factor was a viral cause in 53,7% of patients, of which influenza virus was detected in 28,9% of patients and SARS-CoV-2 in 23,15% of patients. The average number of days in the Intensive Care Unit was 11,3±9,04, and the number of days on ventilatory support was 9,2±7,4. Non survivors had higher serum biomarker values were recorded (sRAGE 10974 pg/ml vs. 7478 pg/ml, KL-6 9,59 ng/ml vs. 9,47 ng/ml, endocan 2,13ng/ml vs. 1,72 ng ml, angiopoietin-2 5,59 ng/ml vs. 3,94 ng/ml) although statistical significance was not achieved (sRAGE p=0,084, KL-6 p=0,631, endocan p=0,119, angiopoetin/2 p=0,088). The optimal cut-off value of sRAGE for predicting mortality was 16500 pg/ml (sensitivity 30,4%, specificity 86,9%), for KL-6 9,1 ng/ml (sensitivity 91,1%, specificity 21,5%), for endocan 0,62 ng/ml (sensitivity 86,7%, specificity 33,8%) and for angiopoietin-2 6,7 ng/ml (sensitivity 41,7%, 7 specificity 80%). Higher values of serum biomarkers correlated with the severity of ARDS and the risk of mortality. Conclusion: The results of the study indicate the importance of serum concentrations of biomarkers of alveolocapillary membrane damage in assessing the severity of ARDS and predicting mortality. The use of biomarkers in clinical practice may improve risk stratification and enable personalized therapeutic approaches. Further research is needed to further validate and integrate investigational biomarkers into the routine diagnostics of ARDS
Life habits as indicators of quality of life and academic performance of health studies students from the Southeast Europe
Full text linkŽivotne navike predstavljaju stečeni obrazac ponašanja koji omogućava postizanje dobrog zdravlja i dugoročno lično opredeljenje za održavanje poželjnog zdravstvenog stanja. Zdrave životne navike (pravilna ishrana, redovna fizička aktivnost) i odusustvo loših životnih navika (pušenje, zloupotreba alkohola i zloupotreba psihoaktivnih supstanci) značajno smanjuju rizik za nastanak bolesti i onesposobljenosti. Kao izvori otpornosti (resursi rezilijentnosti) prema stresu, zdrave životne navike su značajno povezane sa boljim podnošenjem hroničnog stresa tokom studija i manjom učestalošću pojave simptoma fizičke, kognitivne i emocionalne iscrpljenosti organizma (simptoma sindroma sagorevanja). Rezultati istraživanja su pokazali da je primena zdravih životnih navika povezana sa boljim kvalitetom života i boljom akademskom uspešnošću studenata. Cilj doktorske disertacije je bio da se utvrdi povezanost nivoa primene zdravih životnih navika (zadovoljavajući nivo primene pravilne ishrane, dovoljan nedeljni nivo fizičke aktivnosti, odsustvo navike pušenja, odsustvo zloupotrebe alkohola i zloupotrebe psihoaktivnih supstanci) sa kvalitetom života, izraženošću simptoma sindroma sagorevanja i akademskom uspešnošću studenata studija zdravstvene struke (medicina, farmacija, dentalna medicina/stomatologija, zdravstvena nega/sestrinstvo, medicinska rehabilitacija, nutricionizam i srodni smerovi zdravstvene struke) u Jugoistočnoj Evropi. Istraživanje je sprovedeno u vidu studije preseka od aprila do septembra 2023. godine na uzorku od 3473 studenata studija zdravstvene struke sa 69 fakulteta iz osam zemalja Jugoistočne Evrope (Republika Slovenija, Republika Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Republika Srbija, Crna Gora, Republika Severna Makedonija, Rumunija i Republika Grčka). Kao instrument istraživanja korišćen je onlajn anketni upitnik. Rezultati pokazuju da je utvrđena statistički značajna pozitivna korelacija između svih domena kvaliteta života i zadovoljavajućeg nivoa primene pravilne ishrane i dovoljnog nivoa nedeljne fizičke aktivnosti studenata. Negativna korelacija je utvrđena između navike pušenja i svih domena kvaliteta života, sem za domen socijalno zdravlje, gde nije utvrđena statistički značajna korelacija. Između prisustva zloupotrebe alkohola i domena fizičko zdravlje i domena psihičko zdravlje utvrđena je statistički značajna negativna korelacija. Nije utvrđena statistički značajna korelacija između prisustva zloupotrebe alkohola i domena samoprocenjeni kvalitet života, kvalitet zdravlja, socijalno zdravlje i zdravlje okruženja. Prisustvo zloupotrebe psihoaktivnih supstanci je statistički značajno negativno koreliralo sa domenom psihičko zdravlje i domenom socijalno zdravlje. Nije utvrđena statistički značajna korelacija između prisustva zloupotrebe psihoaktivnih supstanci i domena samoprocenjeni kvalitet života, kvalitet zdravlja, fizičko zdravlje i zdravlje okruženja. Statistički značajna pozitivna korelacija utvrđena je između akademske uspešnosti i zadovoljavajućeg nivoa primene pravilne ishrane i dovoljnog nivoa fizičke aktivnosti studenata. Negativna korelacija utvrđena između akademske uspešnosti i prisustva zloupotrebe alkohola i zloupotrebe psihoaktivnih supstanci, dok korelacija akademske uspešnosti i navike pušenja nije bila statistički značajna. Utvrđena je statistički značajna negativna korelacija između sva tri simptoma sindroma sagorevanja (fizičke, kognitivne i emocionalne iscrpljenosti) i zadovoljavajućeg nivoa primene pravilne ishrane i dovoljnog nedeljnog nivoa fizičke aktivnosti studenata. Statistički značajna pozitivna korelacija je utvrđena između navike pušenja i sva tri simptoma sindroma sagorevanja kod studenata. Nije utvrđena statistički značajna korelacija između simptoma sindroma sagorevanja i zloupotrebe alkohola i zloupotrebe psihoaktivnih supstanci. Istraživanje je potvrdilo značajnu povezanost primene zdravih životnih navika sa boljim kvalitetom života, manjom izraženošću simptoma sindroma sagorevanja i boljom akademskom uspešnošću studenata studija zdravstvene struke Jugoistočne Evrope. Dobijeni rezultati istraživanja se mogu iskoristiti kao polazna osnova za kreiranje nacionalnih i lokalnih akcionih planova za unapređenje ishrane, fizičke aktivnosti, prestanak pušenja i smanjenja učestalosti zloupotrebe alkohola i zloupotrebe drugih psihoaktivnih supstanci u studentskoj populaciji u cilju održavanja dobrog zdravlja i smanjenja rizika za nastanak masovnih nezaraznih bolesti na nacionalnom, regionalnom i međunarodnom nivou i mogu biti podsticaj za slična istraživanja u drugim populacionim grupama. Pravac novih istraživanja kroz interdisciplinarni pristup, primenom znanja iz medicine, psihologije i drugih oblasti, može omogućiti upotpunjavanje znanja i razvoj inovativnih rešenja u cilju unapređenja zdravlja studentske populacije.Life habits represent an acquired pattern of behaviour that enables the achievement of good health and a long-term personal commitment to maintaining a desirable health condition. Healthy life habits (healthy nutrition, regular physical activity) and the absence of unhealthy habits (smoking, alcohol abuse and substance abuse) significantly reduce the risk of disease and disability. As sources of resilience to stress, healthy life habits are significantly associated with better coping with chronic stress during studies and a lower incidence of physical, cognitive, and emotional exhaustion symptoms (burnout syndrome). Research has shown that the implementation of healthy life habits is associated with better quality of life and higher academic success among students. The aim of this doctoral dissertation was to determine the relationship between the level of implementation of healthy life habits (satisfactory level of proper nutrition, sufficient weekly physical activity, absence of smoking, absence of alcohol abuse and absence of substance abuse) with quality of life, the intensity of burnout syndrome symptoms and academic success among health science students (medicine, pharmacy, dental medicine, nursing, medical rehabilitation, nutrition, and related health fields) in South-East Europe. The research was conducted as a cross sectional study from April to September 2023 on a sample of 3,473 health science students from 69 faculties across eight South-East European countries (Slovenia, Croatia, Bosnia and Herzegovina, Serbia, Montenegro, North Macedonia, Romania, and Greece). An online survey questionnaire was used as the research instrument. The results show a statistically significant positive correlation between all domains of quality of life and a satisfactory level of healthy nutrition and sufficient weekly physical activity among students. A negative correlation was found between smoking and all domains of quality of life, except for the domain of social health, where no statistically significant correlation was found. A statistically significant negative correlation was found between alcohol abuse and the domains of physical health and mental health. No statistically significant correlation was found between alcohol abuse and the domains of self-perceived quality of life, health quality, social health, and environmental health. The presence of substance abuse statistically significantly negatively correlated with the domains mental health and social health. No statistically significant correlation was found between the presence of substance abuse and the domains of self-perceived quality of life, health quality, physical health and environmental health. A statistically significant positive correlation was found between academic success and a satisfactory level of healthy nutrition and sufficient physical activity among students. A negative correlation was found between academic success and alcohol abuse, while the correlation between academic success and smoking was not statistically significant. A statistically significant negative correlation was found between all three burnout syndrome symptoms (physical, cognitive, and emotional exhaustion) and a satisfactory level of healthy nutrition and sufficient weekly physical activity among students. A statistically significant positive correlation was found between smoking and all three burnout syndrome symptoms among students. No statistically significant correlation was found between burnout syndrome symptoms and alcohol abuse and substance abuse. The research confirmed a significant association between the implementation of healthy life habits and better quality of life, lower intensity of burnout syndrome symptoms, and higher academic success among health science students in South-Еast Europe. The obtained research results can serve as a basis for creating national and local action plans to improve nutrition, physical activity, smoking cessation, and reduce the prevalence of alcohol abuse and substance abuse in the student population, aiming to maintain good health and reduce the risk of non-communicable diseases at the national, regional, and international levels. Additionally, inspiring similar research in other population groups. Future research directions through an interdisciplinary approach, utilizing knowledge from medicine, psychology, and other fields, can enable the enhancement of knowledge and the development of innovative solutions to improve the health of the student population
The role of fairy tales in the construction of identity - scene design artwork
Full text linkДокторски уметнички пројекат јесте место испитивања улоге бајке као књижевног, психилошког и сценско-просторног елемента у изградњи идентитета. Кроз теоријско и уметничко истраживање појашњавају се различити елементи и њихови утицаји на човека. У теоријском делу проматра се повезаност простора бајке са менталним, емотивним и душевним стањима. Док у уметничком сегменту фокус је ликовној форми хаљине као родног одређена принцеза у бајци који утичу на формирање идентитета. Реализације уметничког рада под називом „Тамни вилајет” извршена је 1. 2. 2024. године у Сценској лабораторији „Борислав Гвојић” (СценЛаб) наФакултету техничких наука.Doktorski umetnički projekat jeste mesto ispitivanja uloge bajke kao književnog, psihiloškog i scensko-prostornog elementa u izgradnji identiteta. Kroz teorijsko i umetničko istraživanje pojašnjavaju se različiti elementi i njihovi uticaji na čoveka. U teorijskom delu promatra se povezanost prostora bajke sa mentalnim, emotivnim i duševnim stanjima. Dok u umetničkom segmentu fokus je likovnoj formi haljine kao rodnog određena princeza u bajci koji utiču na formiranje identiteta. Realizacije umetničkog rada pod nazivom „Tamni vilajet” izvršena je 1. 2. 2024. godine u Scenskoj laboratoriji „Borislav Gvojić” (ScenLab) naFakultetu tehničkih nauka.The doctoral artistic project is a place to examine the role of the fairy tale as a literary, psychological and stage-spatial element in the construction of identity. Through theoretical and artistic research, various elements and their effects on man are clarified. In the theoretical part, the connection of the fairy tale space with mental, emotional and spiritual states is observed. While in the artistic segment, the focus is on the visual form of the dress as the gender of the princess in the fairy tale, which affects the formation of identity. The realization of the artistic work under the name „Dark Vilayet” was carried out on February 1, 2024. in the Scene Laboratory „Borislav Gvojić“ (ScenLab) at the Faculty of Technical Sciences