Czasopisma Naukowe ISP PAN
Not a member yet
2369 research outputs found
Sort by
Liberalizm i komunitarianizm: Analiza sporu
No full textThis article addresses the dispute between the liberal and communitarian positions, analyzing differences in how the category of the “subject” is understood. Communitarians criticize their opponents primarily for their idealistic view of the subject—as a self-sufficient individual, independent of broader social contexts. In contrast, they argue that the subject should be understood as an individual rooted in a particular community, and only on this basis can they determine their own life project and define their individual interests. In this context, the category of the common good and its relation to the individual good becomes crucial for communitarians. The article’s conclusion identifies the divergence of perspectives behind the two positions as the source of the dispute: whereas liberalism focuses on questions of morality, communitarianism is primarily oriented toward the ontology of social reality
Beyond Vulnerability: Resilience and Empowerment of Migrant Domestic Workers in Poland
No full textThe paper examines the situation of migrant domestic workers in Poland, focusing on their needs, the risks they face, and the opportunities to enhance their resilience and empowerment. The research is based on the analytical model developed by Helma Lutz and Ewa Palenga-Möllenbeck, which addresses the macro (labor market, migration policies), meso (social networks), and micro (individual workers’ experiences) levels. Particular attention is given to Ukrainian migrants who arrived both before and after the Russian invasion of Ukraine in 2022. Data was collected primarily through in-depth interviews with migrant domestic workers, employers, and representatives of public authorities, NGOs, and academia. The findings highlight the prevalence of informal employment, a lack of legal protection, and challenges in enforcing labor laws in private households. The article offers recommendations for improving the working conditions of migrant domestic workers and proposes policy changes to support their integration into the labor market
Kreatywność i sztuczna inteligencja w sztukach wizualnych: Między algorytmiczną eksploracją a krytycznym hakowaniem narzędzi generatywnych
No full textThe article explores the complex relationship between creativity and artificial intelligence (AI) by analyzing two projects in the visual arts that utilize generative tools: Unsupervised by Refik Anadol and Koniec wojny (The End of the War) by Agnieszka Rayss and David Sypniewski. The first section presents a model of the creative process, emphasizing the dynamic interplay between psychological aspects (visual imagery, abstract thinking) and embodied aspects (intuition, tacit knowledge, and physical experience) in human creativity. While AI—and generative neural networks in particular—can produce novel material, it differs from human creativity, which is rooted in the physical world and seeks to break patterns and forge unexpected connections. The article discusses Margaret Boden’s theory of creativity—distinguishing its three varieties of combinational, exploratory, and transformational—and examines the extent to which AI can emulate certain aspects of human creativity. By analyzing two examples of visual artworks created with the assistance of AI, the authors emphasize that making full use of the new technology’s potential requires specialized technical expertise combined with aesthetic sensitivity. Ultimately, the “creativity” of AI boils down to generating averages that can support human ingenuity
O pojęciu ludowych illegalizmów. Narodziny nowoczesnego systemu represji w świetle wykładów Michela Foucault (1971-1973)
No full textThis article is devoted to reconstructing the concept of popular illegalisms (illégalisme populaire) in the thought of Michel Foucault. Although this concept is central to the entire argumentative architecture of Discipline and Punish, its significance has been overshadowed in the existing literature by the much better‐known notion of disciplinary power. The publication of Théories et institutions pénales (1971–1972) and La Société Punitive (1972–1973) prompted a whole series of reinterpretations of Foucault’s work from the perspective of illegalism. In Théories et institutions pénales, focusing on the example of the Nu-pieds uprising (1639–1640) in Normandy, Foucault argues that from the second half of the seventeenth century the modern system of repression emerged in response to intensifying popular revolts. In La Société Punitive, Foucault complicates this argument by introducing the notion of popular illegalisms and contending that well into the eighteenth century a certain form of popular illegalism was compatible with the development of the capitalist economy, but by the turn of the eighteenth and nineteenth centuries had become antagonistic to it.The aim of this article is to reconstruct the evolution of that argument. The central thesis I defend is that Foucault employs the concept of illegalisms to describe the class conflicts arising around the historical emergence of the prison as one of the key strategies for the commodification of labor, that is, proletarianization.Artykuł poświęcony jest rekonstrukcji pojęcia ludowych illegalizmów (illégalisme populaire) w myśli Michela Foucaulta. Choć jest to pojęcie centralne dla całej architektury argumentacyjnej w Nadzorować i karać, jego znaczenie zostało zepchnięte na dalszy plan w dotychczasowej literaturze przez znacznie lepiej znane pojęcie władzy dyscyplinarnej. Publikacja Théories et institutions pénales (1971–1972) oraz La société punitive (1972–1973) stała się przyczynkiem do całej serii reinterpretacji prac Foucaulta z perspektywy pojęcia illegalizmu. W Théories et institutions pénales koncentrując się na przykładzie powstania Bosostopych (1639–1640) w Normandii, Foucault argumentuje, że od drugiej połowy XVII w. nowoczesny system represji rodzi się jako odpowiedź na nasilające się powstania ludowe. W La société punitive Foucault skomplikuje ten argument, wprowadzając pojęcie ludowych illegalizmów i stawiając tezę, że jeszcze w XVIII w. pewien rodzaj illegalizmów ludowych był zgodny z rozwojem gospodarki kapitalistycznej, a na przełomie wieku XVIII i XIX stał się z nim sprzeczny. Celem tego artykułu jest rekonstrukcja ewolucji tego argumentu. Główna teza, której będę bronił, brzmi: pojęcie illegalizmów służy Foucault do opisania konfliktów klasowych powstających wokół historycznego wyłaniania się więzienia jako jednej z kluczowych strategii utowarowienia pracy, czyli proletaryzacji
New Development Bank – jedyna wspólna organizacja grupy BRICS
No full textThe article discusses the New Development Bank (NDB), the only organisation created by the BRICS group since its inception. Despite BRICS’ expansion and increasing cooperation among its members, NDB remains the sole organisational structure of the group. The creation of the Bank was an initiative by India, China and Brazil, launched officially in 2014 to finance infrastructure and development projects in member states. Unlike other BRICS ideas – such as a rating agency or vaccine research centre – that failed to materialise, NDB succeeded due to strong political will and modest financial requirements. Headquartered in Shanghai, it operates globally and has gradually gained international recognition. The article explores the reasons behind NDB’s uniqueness and its institutional design, giving an answer to the question why the NDB remains the only joint organisation of the BRICS.Nowy Bank Rozwoju (New Development Bank – NDB) to jedyna wspólna organizacja utworzona przez państwa członkowskie BRICS pomimo rozwoju współpracy i poszerzania grupy. Powstał z inicjatywy Indii, Chin i Brazylii, a jego oficjalne otwarcie nastąpiło w 2014 r. Celem Banku jest finansowanie projektów infrastrukturalnych i rozwojowych w krajach członkowskich oraz innych państwach rozwijających się. W przeciwieństwie do innych nieurzeczywistnionych inicjatyw BRICS, jak agencja ratingowa czy centrum badań nad szczepionkami, NDB działa skutecznie dzięki silnej woli politycznej i niewielkim wymaganiom finansowym. Mająca siedzibę w Szanghaju instytucja działa globalnie i zdobywa międzynarodowe uznanie. Tekst analizuje przyczyny jego powstania i specyfikę funkcjonowania, dając przy tym odpowiedź na pytanie, dlaczego NDB pozostaje jedyną wspólną organizacją grupy BRICS
Stany Zjednoczone wobec systemu arktycznego na początku drugiej prezydentury Donalda Trumpa: Kwestia suwerenności Kanady oraz Danii na Grenlandii (styczeń–kwiecień 2025 r.)
No full textFollowing Donald Trump’s inauguration as President of the United States in January 2025, notable shifts occurred in US foreign policy. The principle of continuity was abandoned in favour of economic protectionism and a retreat from globalist commitments. Former allies began to be treated as competitors, while efforts to end the war in Ukraine by pressuring Kyiv into accepting an unfavorable raw materials agreement drew widespread criticism. This raised questions about the United States’ ongoing commitment to the principle of state sovereignty. This study examines US behavior beyond the European theatre of war – specifically in the Arctic, a region that until recently had remained largely insulated from global upheavals. The cases of Canada and Denmark (Greenland) were selected for analysis. It shows that the White House repeatedly and systematically undermined their sovereignty through rhetoric, selectively invoking the principle of national self-determination.Po objęciu urzędu prezydenta Stanów Zjednoczonych w styczniu 2025 r. przez Donalda Trumpa doszło do zmian w polityce zagranicznej tego państwa. Zerwano z zasadą ciągłości poprzez odwrót od globalizmu na rzecz protekcjonizmu w polityce gospodarczej. Dotychczasowi sojusznicy zostali uznani za rywali, a dążenie do zakończenia wojny w Ukrainie poprzez wywieranie presji na Kijów i zmuszanie go do podpisania niekorzystnej umowy surowcowej odbierane były krytycznie. Pojawiły się wątpliwości, czy Stany Zjednoczone wciąż respektują zasadę suwerenności państw. By sprawdzić stosunek Waszyngtonu do tej kwestii, zdecydowano o przyjrzeniu się, jak USA zachowują się z dala od europejskiego teatru działań wojennych. W tym celu wybrana została Arktyka, która do niedawna była jednym z najbardziej odpornych regionów na wstrząsy międzynarodowe, a także przypadki Kanady oraz Danii i Grenlandii. Analiza wykazała, że Biały Dom wielokrotnie i systematycznie podważał w formie werbalnej ich suwerenność, instrumentalizując zasadę samostanowienia narodów
Uzbekistan – internet i alfabet łaciński: Jak uzbeckie media radzą sobie z największymi wyzwaniami początku XXI w.
No full textThe media in Uzbekistan, alongside changes related to the political situation in the country, are undergoing two processes. The first concerns the media worldwide: the gradual decline of print media in favor of online publications. In Uzbekistan the number of internet and social media users is growing. The second is the gradual transition of the Uzbek language from the Cyrillic to the Latin alphabet, which is the result of decisions by the authorities. At the same time, publications in Russian are being preserved. Although ethnic Russians are few, long-term Russification has meant that many Uzbeks use Russian on a daily basis.W Uzbekistanie obok przemian politycznych zachodzą dwa istotne procesy w przestrzeni medialnej. Pierwszy, jakim jest stopniowe ograniczanie prasy drukowanej na korzyść wydań internetowych, dotyczy mediów na całym świecie. W Uzbekistanie bowiem, tak jak w innych krajach, szybko rośnie liczba użytkowników internetu i mediów społecznościowych. Drugim procesem jest stopniowe przechodzenie języka uzbeckiego z cyrylicy na alfabet łaciński, co jest skutkiem decyzji politycznych władz państwowych. Równolegle ukazują się publikacje w języku rosyjskim, którym posługuje się jedna z mniejszości narodowych. Etniczni Rosjanie są tam co prawda nieliczni, ale długotrwała rusyfikacja spowodowała, że języka rosyjskiego używa na co dzień także wielu Uzbeków
Demograficzne i gospodarcze dysproporcje w postsocjalistycznych i zachodnioeuropejskich regionach w świetle przemian systemowych
No full textThis article examines the demographic and economic determinants of post-socialist regions in comparison with Western European regions, as a consequence of the systemic transformations of the 1990s. The study aimed to identify the scale of regional shrinkage in post-socialist countries and to assess demographic and economic disparities relative to Western European regions. Demographic and economic data analysis was conducted and supplemented by the non-parametric Kruskal-Wallis test to achieve this goal. The research covered European Union regions divided into two main groups – post-socialist and Western European – and their subcategories: shrinking and non-shrinking regions. The study period covers the years 2014–2024. The research results reveal persistent differences across EU regions: progressive depopulation observed in Eastern and Central Europe, the ageing of society in Western Europe, and the persistent economic underdevelopment of post-socialist regions. However, these disparities may diminish in the coming years due to a relatively favourable demographic and labour market situation in post-socialist areas.W artykule podjęto problem demograficznych i ekonomicznych uwarunkowań funkcjonowania regionów postsocjalistycznych na tle zachodnioeuropejskich jako skutku przemian systemowych lat dziewięćdziesiątych XX w. Celem badań była identyfikacja skali kurczenia się regionów postsocjalistycznych oraz ocena różnic demograficznych i gospodarczych między nimi a regionami zachodnioeuropejskimi. Do realizacji tego celu posłużono się analizą dynamiki zmiennych demograficznych i gospodarczych oraz nieparametrycznym testem Kruskala-Wallisa. Obszar badawczy objął regiony Unii Europejskiej podzielone na dwie grupy – postsocjalistyczne i zachodnioeuropejskie – oraz ich podkategorie: regiony kurczące się i nieulegające temu zjawisku. Zakres czasowy badań objął lata 2014–2024. Wyniki wskazują na utrwalone różnice między regionami UE: postępujące wyludnianie się Europy Środkowo-Wschodniej, starzenie się społeczeństw w Europie Zachodniej oraz trwałe zapóźnienie gospodarcze regionów postsocjalistycznych. Może to jednak ulec zmianie w kolejnych latach, z uwagi na korzystniejszą sytuację demograficzną na rynku pracy w regionach postsocjalistycznych
The New Geopolitics and Its Impact on Regional Cooperation Formats in Central Europe
No full textThe security and geopolitical vacuum that arose in Central Europe after the collapse of the Soviet Union was used meaningfully by the countries in the region, as they managed to accede the most important integrationist structures of the West, namely NATO and the EU. From a geopolitical point of view, the countries of Central Europe are now in a much more comfortable situation than in the 1990s, but this does not mean that there is no risk of them slipping into geopolitical experiments.The article has two main goals. Firstly, it analyses five Central European countries (Austria, Czech Republic, Hungary, Poland, and Slovakia), with the aim of identifying risk factors that could lead to questioning of their foreign policy orientation. Two criteria that might serve as identification for the geopolitical orientation of a particular government are the support for Ukraine and position towards a broadly defined ‘Brussels.’ The support for Ukraine is understood in political terms as the support for the aims and objectives of the president Zelensky and his administration, as well as in practical terms, as all types of assistance provided to Ukraine, including military aid. Another criterion is the compliance with the EU policies and procedures (with particular attention paid to the attitude towards the maintenance of veto in decision making on the EU level) and constructive attitude towards the EU and its leadership.Secondly, the article examines the impact of the changing geopolitical reality on three different formats of regional cooperation in Central Europe. Besides the Visegrad Four (V4), which is a format with the longest track record, the Slavkov Triangle (S3) as an example of a minilateral initiative among comparable size countries is examined. Last but not least, the focus is also on Three Seas Initiative (3SI), which declares itself as a regional grouping oriented predominantly on sectoral cooperation. The hypothesis is that all examined regional cooperation have been influenced negatively the changes of the governments in Central European countries, though to a different extent. The governments therefore look for alternatives, which include the creation of new formats, revitalization of the old ones or preference of ad hoc coalitions with other countries