Czasopisma Naukowe ISP PAN
Not a member yet
2369 research outputs found
Sort by
Scenariusze kontrfaktyczne – pojęcie, istota i znaczenie dla dyskusji o współczesnych stosunkach międzynarodowych
No full textThe article addresses the issue of counterfactual scenarios (in relation to the past) and their significance for the discussion on contemporary international relations. It explains the essence of counterfactual reasoning. It presents considerations on the method of counterfactual scenarios’ constructing, their structure and typology, as well as the criteria for their selection and assessment. These considerations are accompanied by an analysis of examples of counterfactual scenarios and their specificity. The article refers to controversies raised by counterfactual reasoning, criticism directed at counterfactual scenarios, and the arguments of their supporters. The author’s conclusions recognize the auxiliary role of counterfactual scenarios in relation to traditional methods of studying international relations but acknowledge the difficulties associated with their speculative nature and the criteria for their assessment, which remain vague. Counterfactual scenarios will find it difficult to escape the broader theoretical controversies in international relations and they themselves can contribute little to this debate. Besides, the dynamics and complexity of contemporary international processes increases the risk of simplified and sometimes absurd conclusions that they may propose.Artykuł porusza problematykę scenariuszy kontrfaktycznych (w odniesieniu do przeszłości) i ich znaczenia dla dyskusji o współczesnych stosunkach międzynarodowych. Autor wyjaśnia istotę rozumowania kontrfaktycznego. Prezentuje rozważania na temat sposobu konstruowania scenariuszy kontrfaktycznych, ich struktury i typologii, a także kryteriów ich doboru i oceny. Rozważaniom tym towarzyszy analiza przykładów scenariuszy kontrfaktycznych i ich specyfiki. Autor odwołuje się do kontrowersji jakie wzbudza rozumowanie kontrfaktyczne, krytyki kierowanej wobec scenariuszy kontrfaktycznych, a także argumentów ich zwolenników. Dostrzega potencjalną, pomocniczą rolę scenariuszy kontrfaktycznych wobec tradycyjnych metod badania stosunków międzynarodowych, ale uznaje trudności związane z ich spekulatywnym charakterem i kryteriami ich oceny, które pozostają mgliste i nie do końca przekonujące. Scenariuszom kontrfaktycznym trudno będzie uciec od szerszych kontrowersji teoretycznych w dyskusji o stosunkach międzynarodowych a same niewiele wnieść mogą do tej debaty. Dynamika i złożoność współczesnych procesów międzynarodowych zwiększa ryzyko uproszczonych wniosków, a niekiedy absurdalnych konkluzji, jakie mogą z nich wynikać
Prezydent Polski jako organ opiniodawczy i konsument informacji służb specjalnych
No full textThe primary dimensions of the relationship between the Polish intelligence community and the office of the President of Poland include the obligation of the intelligence services to provide the president with pertinent information, alongside the president’s limited opinion-giving powers. The author aims to elucidate the often-overlooked dynamics between the presidential offi ce and the Polish intelligence community. To this end, five research questions have been formulated. First, what formal and informal mechanisms does the head of state possess to exert influence over the intelligence services? Second, to what extent and with what frequency have successive presidents exercised their powers to impact the operations of these services? Third, have the legal frameworks or political practices governing this relationship changed during the Third Polish Republic, and if so, in what manner? Fourth, is the relationship characterised by dysfunction, and if so, to what degree? Fifth, what legal reforms could improve this relationship? The author contends that the current relationship is characterised by a lack of structure and inadequate legal provisions, indicating that a thorough revision is urgently needed.Do podstawowych aspektów relacji pomiędzy polskimi służbami specjalny-mi a urzędem Prezydenta RP należy obowiązek służb dotyczący dostarczania głowie państwa istotnych informacji oraz ograniczone uprawnienia opiniodawcze prezydenta. Celem autora jest poddanie analizie tego pomijanego w literaturze zagadnienia. W tym celu sformułowano pięć pytań badawczych. Po pierwsze, jakimi formalnymi i nieformalnymi instrumentami wywierania wpływu na służby dysponuje głowa państwa? Po drugie, w jakim stopniu i z jaką częstotliwością kolejni prezydenci używali swoich uprawnień do wpływania na służby? Po trzecie, czy ramy prawne lub praktyka polityczna w tym zakresie ulegały zmianom w okresie III RP, a jeśli tak, to w jaki sposób? Po czwarte, czy relacje ta charakteryzują się dysfunkcją, a jeśli tak, to w jakim stopniu? Po piąte, jakie zmiany mogłyby wzmocnić tę relacje? Autor twierdzi, że relacje pomiędzy prezydentem a wspólnotą wywiadowczą są nieprzemyślane, a dotyczące ich przepisy zasługują na gruntowną rewizję
Teoria krytyczna w formie? Teoria konstelacji w filozofii Waltera Benjamina i Theodora W. Adorna
No full textThe article explores the problem of form in critical theory. The author argues that the focus on form of theories characteristic for Frankfurt School thinkers required a complementary step, that of rethinking the form of critique itself. Drawing on Walter Benjamin’s theory of constellations, the author examines how the presentation of philosophical content shapes its meaning. This foundational model informs both Benjamin’s further developments and Theodor W. Adorno’s writings. Key works such as The Arcades Project, Minima Moralia, and Essay as Form are analysed for their philosophical forms – quotation, aphorism, and essay. The article argues that these forms reflect critical theory’s response to historical conditions and concludes by addressing their relevance to contemporary academic publishing.Artykuł poświęcony jest problematyce formy podejmowanej przez teorię krytyczną. Autor twierdzi, że specyficzna dla myślicieli związanych ze szkołą frankfurcką krytyka teorii ze względu na formę wymagała kroku komplementarnego, czyli przemyślenia samej formy teorii krytycznej. Za punkt wyjścia autor obiera teorię konstelacji Benjamina, która pozwala zwrócić uwagę na formę prezencji filozoficznej treści. Model ten służy zdaniem autora za punkt wyjścia zarówno dla dalszej teorii Benjamina, jak i pism Adorna. W artykule przeanalizowane zostają takie dzieła, jak Pasaże, Minima moralia i Esej jako forma oraz teoretyzowane w nich formy filozoficznego pisania: cytat, aforyzm i esej. Różne formy, które przybierała teoria krytyczna, miały zdaniem autora służyć próbom zmierzenia się filozofii z danym momentem historycznym. Pod koniec artykułu próbuje on zastosować opisane zagadnienia do współczesnej problematyki publikacji akademickich
Nieskończoność dialektyki negatywnej a dialektyka nie-całości
No full textThe text offers a reinterpretation of the relationship between theory and practice by comparing two dialectical frameworks: Adorno’s negative dialectics and the so-called dialectic of non-all, developed by Slovenian philosophers Alenka Zupančič, Mladen Dolar, and Slavoj Žižek. The author argues that although negative dialectics aims to reconcile theory and practice, it ultimately defers this reconciliation indefinitely, driven by a fear of losing the autonomy of critical thought to political dogmatism. The dialectic of non-all presents an alternative that integrates the subject of theory with its externality, emphasizing finitude, arbitrariness, and the necessity of ending as a condition of philosophical and political action. A key claim is that dialectics as a process depends on moments that may appear non-dialectical. Its logic involves not only infinite negation – which sometimes serves merely to shield the subject from confronting its own finitude – but also systemic closure, always insufficient and therefore inherently negative. This analysis leads to a revision of the function of totality and shows that Adorno’s thought also contains resources for overcoming the theory-practice opposition, even if they remain unrealized.Artykuł analizuje teoretyczne założenia dialektyki negatywnej Teodora W. Adorna w zestawieniu z koncepcją dialektyki nie-całości rozwijaną przez szkołę słoweńską, reprezentowaną przez Alenkę Zupančič, Mladena Dolara i Slavoja Žižka. Głównym celem tekstu jest ukazanie, jak te konstrukcje teoretyczne kształtują polityczno-praktyczne postawy zaangażowanych intelektualistów, którzy pragną wpływać na rzeczywistość, jednocześnie zachowując autonomię krytycznej myśli. Autor omawia ograniczenia oraz możliwości przekraczania opozycji między teorią a praktyką, krytycyzmem a dogmatyzmem, które uwidaczniają się w analizach Adorna i Hegla. Dialektyka nie-całości jest interpretowana jako sposób na ponowne zrozumienie relacji podmiotowo-przedmiotowych w duchu Heglowskim, w przeciwieństwie do często jednostronnego odczytania dialektyki negatywnej jako procesu nieskończonej negacji. Tekst wskazuje także na znaczenie cierpienia i ograniczeń wiedzy jako kluczowych kategorii w obu analizowanych podejściach, jednocześnie podkreślając ich krytyczne i praktyczne implikacje
Bezwstydny urok anatomii – szkic o dziejach modeli woskowych
No full textThis article looks at the history of anatomical wax models created in the 18th and 19th centuries. These objects occupied a peculiar place at the intersection of art and medicine, which had important implications for the way they were perceived by medical practitioners, but also by the public. The dual status of anatomical models as both didactic tools and artistic works was reflected in the way they were treated: they aroused admiration, but at the same time were considered obscene.The history of the origins and transformations of modelling art, reconstructed in this article, allows us to grasp the enigmatic status of anatomical models and to bring out the philosophical and aesthetic aspects of modelling art.Artykuł poświęcony jest historii anatomicznych modeli woskowych powstających w XVIII i XIX w. Obiekty te zajmowały osobliwe miejsce na przecięciu sztuki i medycyny, co miało istotne znaczenie dla sposobu, w jaki postrzegali je lekarze oraz przeciętni odbiorcy. Podwójny status modeli anatomicznych będących i narzędziami dydaktycznymi, i dziełami artystycznymi znalazł swoje odzwierciedlenie w sposobie ich traktowania: budziły zachwyt, ale jednocześnie uznawano je za obsceniczne.Zrekonstruowana w artykule historia powstania oraz przemian, jakim podlegała sztuka modelatorska, pozwala na uchwycenie zagadkowego statusu modeli anatomicznych, a także na wydobycie filozoficznych i estetycznych aspektów sztuki modelatorskiej
Obecność sił zbrojnych Stanów Zjednoczonych na terytorium Polski po roku 1989 jako element budowy odstraszania i odporności państwa
No full textThis article examines the rationale, methods of implementation, and consequences of deploying United States armed forces in Poland after 1989. It outlines the historical context of Polish-American security cooperation following the end of the Cold War and Poland’s accession to NATO. The analysis identifies the key motivations behind successive Polish governments’ efforts to secure a US military presence – primarily, the aim to strengthen national resilience against the growing military capabilities of the Russian Federation near NATO’s eastern flank, and to deter potential aggression. Additionally, it explores Poland’s strategic objective of reinforcing its position within NATO and the European Union. The article highlights the factors that contributed to the United States’ favorable stance on this deployment, including the significant role of Polish and American analytical centers in shaping the debate. Finally, it presents specific bilateral initiatives and outlines their timeline of implementation.Celem artykułu jest ukazanie przesłanek, metod realizacji oraz skutków dyslokowania w Polsce żołnierzy amerykańskich sił zbrojnych. Zarysowany został historyczny kontekst współpracy Rzeczypospolitej ze Stanami Zjednoczonymi w sferze bezpieczeństwa po zakończeniu zimnej wojny i przystąpieniu do NATO. Wskazano ponadto założenia, którymi kierowały się kolejne polskie rządy, zabiegając o dyslokację amerykańskich wojsk na terytorium RP, przedstawiono konkretne przesłanki negocjacyjne, wśród których kluczowe znaczenie miało budowanie odporności państwa wobec wzrostu potencjału wojskowego Rosji w sąsiedztwie wschodniej flanki NATO oraz ewentualnej agresji tego państwa na terytorium Sojuszu. Duże znaczenie miała również chęć wzmocnienia pozycji Polski w NATO i Unii Europejskiej. W niniejszym artykule przedstawiono również czynniki, które ostatecznie wpłynęły na pozytywne stanowisko Waszyngtonu w tej kwestii oraz wskazano na istotną rolę, jaką odegrały w tej debacie polskie i amerykańskie ośrodki analityczne. Przedstawione zostały ponadto konkretne inicjatywy polsko-amerykańskie oraz kalendarz ich wdrażania
Tendencje rozwoju Belarusian studies w Polsce po 2020 r.: Analiza krytyczna
No full textThis article undertakes a critical examination of the evolution of Belarus-focused scholarship in Poland in the aftermath of the political upheavals of 2020, which catalysed a marked increase in academic and analytical engagement with Belarusian affairs. Despite the apparent expansion of research capacity, the institutionalisation of Belarusian Studies as a distinct and coherent academic field in Poland remains partial and fragmented. The study delineates the principal trajectories of scholarly transformation since 2020 and foregrounds the importance of a contextualised conceptual distinction between Belarusian Studies and the traditionally philologically oriented Białorutenistyka. By situating these categories within broader theoretical and disciplinary frameworks, the article elucidates their respective epistemological functions and implications for the development of area studies in the Polish academic milieu. The analysis seeks to assess the current state of the field and to identify both the structural constraints and prospective avenues for its further consolidation and institutional recognition.W artykule podjęto próbę krytycznej analizy rozwoju badań nad Białorusią w Polsce po wydarzeniach politycznych 2020 r., które wywołały wzmożone zainteresowanie tym państwem ze strony środowisk naukowych i analitycznych. Autor wskazuje, że mimo widocznego wzrostu potencjału badawczego nie doszło do jakościowego wyodrębnienia Belarusian studies jako samodzielnego nurtu w polskiej nauce. Zmiany te miały charakter jedynie częściowy. W artykule przedstawiono główne kierunki ewolucji badań nad Białorusią po 2020 r. i zaproponowano rozróżnienie percepcji pojęć Belarusian studies i białorutenistyka, uwzględniając ich odmienne konteksty teoretyczne i funkcje poznawcze. Analiza ta ma na celu zarysowanie aktualnego stanu badań oraz identyfikację ograniczeń i możliwości dalszego rozwoju studiów nad Białorusią w polskim środowisku akademickim
Balancing Act: Vietnam’s Relations with the US and Russia
No full textVietnam has been emblematic in illustrating the evolving dynamics of relations between most Southeast Asian states and great powers. As one of the states that has become increasingly prominent in the region, Vietnam has carefully cultivated its relations with both the United States and China as well as other major powers, employing what they call an omni-directional foreign policy (also known as multialignment). This paper examines Vietnam’s multialignment strategy through Evelyn Goh’s concept of enmeshment combined with Thomas Wilkins’ alignment theory, which together capture the multidirectional character of Vietnam’s foreign policy. It shows how Vietnam leverages engagement with multiple great powers to strengthen its international position and safeguard its interests, while preventing any single power from gaining excessive influence. This approach will be illustrated by comparing Vietnam’s relations with Russia, its traditional and most influential supporter and the US, which has grown to be one of Vietnam’s two most important partners (alongside China) to determine if and how these two partnerships are compatible in the long run and their relative weighting in Vietnamese foreign policy. The paper analyses whether and if so, why Vietnam is unwilling to relinquish its old alignments in favour of the new ones, as well as how these alignments are helpful in securing Vietnam’s security and political interests.Wietnam jest symbolem ewoluującej dynamiki stosunków między większością państw Azji Południowo-Wschodniej a wielkimi mocarstwami. Jako jeden z podmiotów zyskujących coraz większe znaczenie w regionie starannie pielęgnuje on swoje relacje zarówno ze Stanami Zjednoczonymi, jak i Chinami oraz innymi mocarstwami, stosując wielokierunkową politykę zagraniczną. W niniejszym artykule przeanalizowano strategię wielokierunkowości Wietnamu w oparciu o koncepcję splątania Evelyn Goh w połączeniu z teorią aliansów Thomasa Wilkinsa, które razem oddają wielokierunkowy charakter polityki zagranicznej Hanoi. Pokazano, w jaki sposób państwo to wykorzystuje współpracę z wieloma mocarstwami do wzmocnienia swojej pozycji na arenie międzynarodowej i ochrony swoich interesów, jednocześnie zapobiegając nadmiernym wpływom któregokolwiek z mocarstw. Podejście to zostanie zilustrowane porównaniem stosunków Wietnamu z Rosją, jego tradycyjnym i najbardziej wpływowym sojusznikiem, oraz Stanami Zjednoczonymi, które stały się jednym z dwóch najważniejszych partnerów Hanoi (obok Pekinu), co pozwoli ustalić, czy i w jaki sposób te dwa partnerstwa są kompatybilne w perspektywie długoterminowej oraz jaka jest ich względna waga w polityce zagranicznej Wietnamu. W artykule przeanalizowano, czy Hanoi zamierza zrezygnować ze swoich dawnych sojuszy na rzecz nowych (a jeśli tak, to dlaczego), a także w jaki sposób sojusze te służą bezpieczeństwu i interesom politycznym Wietnamu
The Phenomenon of Nationalism and Political Elites in Belarus after 1991
No full textThis article explores the relationship between the phenomenon of nationalism and the postcolonial condition of the Belarusian elite. It examines various forms of consolidation strategies employed by different political elites in their efforts to construct their version of the sacred and to articulate a postcolonial conception of the nation. This condition is further shaped by the authoritarian character of the state and the instrumental use of identity politics by the Lukashenka regime on the one hand, and by competing political forces that promote alternative visions of national existence on the other. The analysis covers the entire period of Belarusian independence since 1991. In addition, the article systematises the understanding of the distinctiveness and diversity of the Belarusian national project within the regional context, particularly in relation to the former metropolis. In doing so, it contributes to broader debates on the challenges to conventional interpretations of nationalism in the Belarusian case.Artykuł bada relację między fenomenem nacjonalizmu a postkolonialną kondycją białoruskich elit. Przedstawia różne formy strategii konsolidacyjnych, które rozmaite elity polityczne stosują w wysiłkach na rzecz skonstruowania własnego sacrum i artykułowaniu postkolonialnej koncepcji narodu. Na kondycję tę wpływają z jednej strony autorytarny charakter państwa i instrumentalne wykorzystywanie polityki tożsamości przez reżim Łukaszenki, z drugiej zaś – konkurujące siły polityczne, które promują alternatywne wizje egzystencji narodowej. Analiza obejmuje chronologicznie cały okres niepodległości Białorusi od 1991 r. Artykuł systematyzuje ponadto rozumienie odrębności i różnorodności białoruskiego projektu narodowego w kontekście regionalnym, zwłaszcza w odniesieniu do dawnej metropolii. W ten sposób przyczynia się do szerszej debaty nad wyzwaniami wobec konwencjonalnych interpretacji nacjonalizmu w przypadku białoruskim
Political and Institutional Conditions for the Very Limited Engagement of the Czech Republic, Slovakia, and Hungary in the Three Seas Initiative
No full textThe article’s primary goal is to identify the most critical factors that cause the low involvement of the Czech Republic, Hungary, and Slovakia in the Three Seas Initiative (3SI). The mentioned states (as the landlocked small ones) of Central Europe are not interested in other political projects apart from the Visegrad Group (V4) or smaller formats such as the Slavkov Triangle or Central 5. The above-mentioned regional cooperation projects will allow them to achieve their foreign policy goals. There is no need to commit resources to new ones. Therefore, so far, the Czech Republic, Slovakia, and Hungary have been passive observers of the evaluation of the Three Seas Initiative. They did not present a list of serious connectivity projects, and the Czech Republic and Slovakia did not join the Three Seas Investment Fund (TSIF) established in 2019. An additional obstacle to greater involvement of the countries, as mentioned earlier in the Three Seas Initiative, is institutional conditions. Among Central European countries, the position of the President there is one of the weakest. In Hungary, the President is not even directly elected. The presidents in the Czech Republic, Hungary, and Slovakia do not have any significant political ambitions. Therefore, they do not need to use the Three Seas Initiative to fight on the internal political scene