Scientific Publications Yassawi University
Not a member yet
932 research outputs found
Sort by
KAZAKÇA VE TÜRKÇE'DE DEYİMLERİN ETNOLİNGUİSTİK DOĞASI
No full textThis article is devoted to identifying the degree of effectiveness of verbal-semantic means used to organize a pejorative thesaurus for distance learning. The factual material is based on the linguistic means of deprivation semantics involved in this kind of formation. The sources of the material were scientific articles that set out the perspectives of scientists regarding online learning. When analyzing the material, the thesaurus method, the method of semantic analysis, classification, and constructive research methods were used. The scientific significance of the work lies in two main aspects. The first aspect is based on the theoretical component since the study introduces the term "pejorative thesaurus" for the first time. The second aspect involves the use of this term in the context of identifying the degree of effectiveness of online learning: the article contains epistemological material that allows researchers to expand and deepen their understanding of the scientific discourse on distance learning. The novelty of the study lies in its attempt to prove the role of verbal-semantic means in conveying the meaning of deprivation in shaping the future trajectory of education from the perspective of the inefficiency of the online learning format. The practical significance of the work lies in the importance of using the obtained results in the social environment when developing the educational policy of states. Certain provisions can be applied to the practice of improving academic writing. The results of the study support the assertion that verbal-semantic structures conveying the meaning of deprivation in scientific articles in the context of distance education perform an effective function in the organization of a pejorative thesaurus.Бұл мақалада қазақ және түрік тілдеріндегі фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаты құрылымдық және мағыналық жағынан жан-жақты талданады, олардың бойындағы өзара ұқсастықтары топтастырылып, ерекшеліктері айқындалады. Фразеологизмдер белгілі бір ұлттың мәдениетін, рухани құндылықтарын, дүниетанымын, сондай-ақ тіл құбылысының даму тарихын айқындауға қатысатын маңызды тілдік бірліктер болғандықтан, әр халықтың тілінде қалыптасқан тұрақты тіркестер арқылы көрініс табатын салт-дәстүрлері, ұлттық ерекшеліктері және әлеуметтік-мәдени құндылықтары зерделенеді. Қазақ және түрік тілдеріндегі фразеологиялық бірліктерді зерттеу арқылы екі елдің этнолингвистикалық ерекшеліктері, тарихи байланыстары мен мәдени сабақтастықтары анықталады. Мақалада фразеологизмдердің шығу тегі, олардың лингвистикалық ерекшеліктері, ұлттық-мәдени бояуы мен оларды зерттеудің маңызына назар аударылады, қазақ тіліндегі фразеологизмдердің алуан түрлілігі мен олардың қазақ мәдениеті мен менталитетін айқындаудағы рөлі талданады. Нысанаға алынған екі халықтың фразеологизмдеріндегі ортақ және өзіне тән ерекшеліктері салыстырмалы түрде қарастырылып, олардың мағыналық құрылымы мен қолданылу аясы этнолингвистикалық тұрғыда түсіндіріледі. Сондай-ақ, фразеологизмдердің тілдегі рөлі, олардың мәдениетаралық қарым-қатынастардағы және ұлттық бірегейлікті қалыптастырудағы маңызы жан-жақты ашылады. Зерттеудің нәтижелері қазақ және түрік тілдеріндегі фразеологизмдерді салыстырмалы талдау арқылы этнолингвистикалық көзқарасты кеңейтуге жол ашады.В этой статье всесторонне анализируются этнолингвистические характеристики фразеологизмов в казахском и турецком языках с точки зрения их структуры и значения, выявляются их сходства и различия. Поскольку фразеологизмы являются важными языковыми единицами, участвующими в определении культуры, духовных ценностей, мировоззрения и истории развития языка конкретной нации, рассматриваются обычаи, национальные особенности и социокультурные ценности, выраженные через устойчивые выражения, присущие каждому народу. Исследование фразеологических единиц в казахском и турецком языках позволяет выявить этнолингвистические особенности двух стран, их исторические связи и культурную преемственность. В статье уделяется внимание происхождению фразеологизмов, их лингвистическим особенностям, национально-культурной окраске и важности их изучения. Анализируется разнообразие фразеологизмов в казахском языке и их роль в определении казахской культуры и менталитета. Сравнительно рассматриваются общие и специфические особенности фразеологизмов двух народов, объясняется их семантическая структура и сферы употребления с этнолингвистической точки зрения. Также раскрывается роль фразеологизмов в языке, их значение в межкультурных отношениях и в формировании национальной идентичности. Результаты исследования открывают путь к расширению этнолингвистического взгляда через сравнительный анализ фразеологизмов в казахском и турецком языках.Bu makale, Kazakça ve Türkçe deyimlerinin etnolinguistik doğasını hem yapısal hem de anlamsal olarak kapsamlı bir şekilde analiz etmekte, karşılıklı benzerliklerini gruplandırmakta ve özelliklerini ortaya çıkarmaktadır. Deyimbilimler, belirli bir ulusun kültürünün, manevi değerlerinin, dünya görüşünün ve dilsel fenomenlerin gelişim tarihinin belirlenmesinde yer alan önemli dilsel birimler olduğundan, gelenek ve görenekleri, ulusal özellikleri ve sosyokültürel değerleri incelenir ve her halkın dilinde gelişen istikrarlı ifadelerle ifade edilir. Kazakça ve Türkçe'deki deyimbilimlerin incelenmesi, iki ülkenin etnolinguistik özelliklerini, tarihsel bağlarını ve kültürel sürekliliğini belirler. Makale, deyimbilimcilerin kökenine, dilsel özelliklerine, ulusal-kültürel renklerine ve çalışmalarının önemine vurgu yapıyor, Kazak dilindeki deyimbilimcilerin çeşitliliğini ve Kazak kültürünü ve zihniyetini belirlemedeki rollerini analiz ediyor. İki hedef halkın deyimlerinin genel ve karakteristik özellikleri nispeten dikkate alınır, anlamsal yapıları ve uygulama alanları etnolinguistik olarak yorumlanır. deyimbilimcilerin dildeki rolü, kültürler arası ilişkilerdeki önemi ve ulusal kimliğin oluşumu da kapsamlı bir şekilde açıklanmaktadır. Çalışmanın sonuçları, Kazakça ve Türkçe'deki deyimlerin karşılaştırmalı analizi yoluyla etnolinguistik yaklaşımın genişlemesine yol açmaktadır
OĞUZ DÖNEMİ EDEBİYATININ EĞİTİMSEL ÖNEMİ
No full textThe article reviews the literature of the Oguz period, which is considered the foundation of ancient Turkic literature. Additionally, studies on the publication and research of The Book of Dede Korkut, a shared literary heritage of the Turkic peoples, were thoroughly examined. Previous research on Korkut's didactic poems, which hold significant educational value, was highlighted, with relevant quotations and references provided. A brief overview was provided of The Book of Dede Korkut (including the transcription of the Dresden version, updated Kazakh text, and dictionary), published in the Kazakh translation by Myrzatai Zholdasbekov and Gulim Shadieva. The valuable insights of both domestic and foreign researchers presented in this work were highlighted.The textbooks Literature of the Ancient Era by Alma Kyraubayovna and Nemat Kelimbetov were reviewed briefly. Focusing on the poems in The Book of Dede Korkut, namely Toka's Son, Brave Temirul, The Poem About the Enemy's Attack on Kazanbek's Village, Bisat Batyr, Who Killed the Mighty Giant, and Alyp Bamsy, the heroic deeds of the protagonists were analyzed.Additionally, based on research on The Oguz Kagan Song, an analysis was conducted on its significance for national identity and the education of future generations. An analysis of the works of scholars studying The Oguz Kagan Song as part of the national heritage was conducted.Мақалада ежелгі дәуір әдебиетінің өзегі болып саналатын оғыз дәуіріндегі әдебиетке шолу жасалды. Сондай-ақ, түркі халықтарының ортақ әдеби жәдігері болып саналатын «Қорқыт ата кітабының» жариялануы мен зерттелуі туралы еңбектер жан-жақты қарастырылды. Осыған дейінгі «Қорқыт ата кітабының» соңғы нұсқасына байланысты жазылған еңбектерден Қорқыттың тәлім-тәрбиелік мәні зор жырлары туралы жазылған зерттеулерге баса мән беріліп, оларға дәйексөз бен сілтемелер келтірілді. Мырзатай Жолдасбеков пен Гүлім Шадиеваның қазақшаландыруымен жарық көрген «Қорқыт ата кітабы» (Дрезден нұсқасының транскрипциясы, қазақша жаңашаланған мәтіні, сөздігі) туралы қысқаша мәлімет берілді. Осы еңбек аясында жарық көрген отандық және шетелдік зерттеушілердің құнды ой-пікірлері сараланды. Алма Қыраубайқызы мен Немат Келімбетовтың «Ежелгі дәуір әдебиеті» туралы жазылған оқулықтары назарға алынып, шағын шолу жасалды. «Қорқыт ата кітабындағы» жырларға, дәлірек айтқанда, «Тоқа баласы ержүрек Темірұл», «Қазанбектің ауылын жау шапқаны туралы жыр», «Төбекөз дәуді өлтірген Бисат батыр» және «Алып Бамсы» жырларына тоқталып, ондағы батырлардың ерлік істеріне сараптаулар жүргізілді. Сонымен қатар, «Оғыз қаған жыры» туралы зерттеу еңбектеріне сүйеніп, ұлт болашағы мен ұрпақ тәрбиесіне тигізер пайдасына сараптаулар жасалды. «Оғыз қаған жырын» зерттеуші ғалымдардың еңбектеріне ұлт мұрасын зерттеушілер ретінде талдаулар жасалды.В статье рассмотрена литература огызского периода, которая считается ядром древней литературы. Также всесторонне рассмотрены работы по изданию и исследованию «Книги Коркыт ата», которая считается общей литературной реликвией тюркских народов. До этого подчеркивались исследования, написанные о просветительских стихах Коркыта, имеющих большое воспитательное значение, приводились цитаты и ссылки. Была дана краткая информация о «Книге Коркыт ата» (транскрипция Дрезденского варианта, обновленный казахский текст, словарь), переведенной и опубликованной Мырзатаем Жолдасбековым и Гулим Шадиевой. В рамках данной работы были проанализированы ценные мнения отечественных и зарубежных исследователей. Были приняты во внимание учебники Алмы Кыраубаевой и Немата Келимбетова по «Литературе древней эпохи» и сделан небольшой обзор. Опираясь на стихи «Книги Коркыт ата», а именно «Сын Токи храбрый Темирул», «Поэма о нападении врага на аул Казанбека», «Бисат батыр, убивший могучего великана» и «Алып Бамсы», героические подвиги героев были проанализированы. Кроме того, на основе исследовательских работ по «Песне Огыза Кагана» были сделаны обзоры о пользе будущего нации и воспитания следующего поколения. Проведен анализ работ ученых, изучающих «Песню Огыз Кагана», как исследователей национального наследия.Makale, antik Çağ edebiyatının özü olarak kabul edilen Oğuz dönemi edebiyatına genel bir bakış sunmaktadır. Türk halklarının ortak edebi kalıntısı olan Korkit ata Kitabı'nın yayınlanması ve incelenmesi ile ilgili eserler de ayrıntılı olarak incelenmiştir. Önceki «Korkit ata kitabı» nın yakın tarihli versiyonuyla bağlantılı olarak, Korkit'in eğitimsel önemi büyük olan eserlerine odaklanan araştırmalara, bunlara yapılan atıflara ve referanslara özel önem verilmiştir. Mirzataya Zholdasbekov ve Gulim Shadieva'nın Kazak baskısı tarafından yayınlanan Korkytat ata kitabı (Dresden versiyonunun transkripsiyonu, Kazakça'da güncellenmiş metin, sözlük) hakkında kısa bilgiler verildi. Bu çalışma çerçevesinde yerli ve yabancı araştırmacıların değerli görüşleri analiz edildi. Alma Kıraubayevna ve Nemat Kelimbetov'un «antik çağ edebiyatı» ders kitaplarının kısa bir incelemesi dikkate alındı ve yapıldı. Korkyt ata kitabında, kahramanların kahramanca eylemlerinin incelenmesinin yapıldığı » şimdiki baly břрекrek TemirлL«, »Kazanbek köyünün düşman tarafından ele geçirilmesi üzerine zhyr«, »Tobeyoz Dau'yu öldüren Bisat batyr« ve » Aly Bamsy« adlı zhyr'ler etkilendi. Ayrıca Oğuz Kağan çırı ile ilgili araştırma çalışmalarına dayanarak milletin geleceği ve nesillerin yetiştirilmesi lehine incelemeler yapılmıştır. Oğuz Kağan zyryn araştırma bilimcilerinin ulusal miras araştırmacıları olarak çalışmaları analiz edildi
Manifestation of Psychologism in the Genre of Modern Kazakh Poetry *
Get PDFThis article describes the manifestation of psychologism in modern Kazakh poetry. The genre of poetry is a unique form of literature, rich in lyricism, reflecting the author's inner emotions and emotional state. Today, analyzing literature in comparison with other fundamental sciences seems to further reveal the beauty of the art of speech.For this reason, in our article, we attempted to explore the connection between psychological research and modern Kazakh poetry. We focused on the poetry of well-known contemporary lyric poets, Tynyshtykbek Abdikakimuly and Akberen Elgezek. While reading their poetry, we aimed to uncover its underlying meaning, the poet’s emotional state, psychological impact, feelings, regrets, sorrows, joys, and consolations.Our study is guided by the concept of “Sensory Perception” by Aristotle, the world’s first teacher, and the ideas of Sigmund Freud, a scholar who contributed to the foundation of psychoanalysis. Additionally, we considered L.Ya. Ginzburg’s definition of “psychologism,” along with the philosophical insights of Schelling, A. Burov, and S.P. Belokurova. The studies of domestic scholars such as B. Maytanov, T. Rakhimzhanov, and A. Tanzharykova also influenced our research objectives.Since revealing the manifestations of psychologism in modern Kazakh poetry is considered relevant, we have taken the works of T. Abdikakimov and A. Elgezek, prominent poets of contemporary Kazakh literature, as the primary focus of our study.Бұл мақалада қазіргі қазақ поэзиясындағы психологизм көрінісі туралы баяндалады. Поэзия жанры әдебиеттің лирикаға толы, автордың ішкі тебіренісі мен сезім күйін көрсететін ерекше түрі. Бүгінгі таңда әдебиетті өзге де іргелі ғылымдармен салыстырып зерттеу сөз өнерінің ажарын аша түскендей. Сол себепті мақалада авторлар қазіргі қазақ поэзиясындағы ізденістер, оның ішінде психологизммен байланысын қарастыруға тырысады. Қазіргі белгілі лирик ақындар Тыныштықбек Әбдікәкімұлының, Ақберен Елгезектің поээзиясы нысанаға алынды. Өлеңді оқи отырып, астарында жатқан мағынасын, ақынның көңіл-күйін, психологиялық әсерін, сезімін, өкініші мен күйінішін, қуанышы мен жұбанышын ашып көрсетуге ден қойылды. Әлемнің бірінші ұстазы Аристотельдің «Сенсорлық қабылдау» атты тұжырымы, психоаналитик, психология ілімдерінің негізін қалауға үлесін қосқан ғалым З. Фрейдтің бірқатар ойлары, Л.Я. Гинзбургтің «психологизм» терминіне байланысты тұжырымы, Шеллиинг, А. Буров, С.П. Белокурованың да зерделі ойы мен отандық ғалымдар Б. Майтанов, Т. Рахымжанов, А. Таңжарықова, т.б. ғалымдардың зерттеу еңбектері жұмыстың мақсатын орындауға әсер етті. Қазіргі қазақ поэзиясындағы психологизмдік көріністерді ашу өзекті саналатындықтан, қазіргі қазақ әдебиетінің белгілі ақындары Т. Әбдікәкімов, А. Елгезек поэзиясындағы психологизм зерттеудің нысанасы етіп алынды.В этой статье речь идет о проявлении психологизма в современной казахской поэзии. Жанр поэзии – особый вид литературы, насыщенный лирикой, отражающей внутренние переживания и эмоциональное состояние автора. Сегодня изучение литературы в сравнении с другими фундаментальными науками как бы раскрывает смысл искусства речи. Именно поэтому в статье авторы попытались рассмотреть связь исследований в современной казахской поэзии, в том числе психологии. В качестве объекта взята поэзия известных поэтов-лириков Тыныштыкбека Абдикакимулы, Акберена Елгезека. При чтении стихотворения, раскрываются смысл, настроение, психологическое воздействие, чувства, сожаления и состояния радости и утешения поэта. Концепция «Сенсорное восприятие» Аристотеля, первого в мире учителя, ряд мыслей психоаналитика, ученого З. Фрейда, внесшего вклад в основание учения психологии, концепция Л.Я. Гинзбурга, связанный с термином «психологизм», умные мысли Шеллиинга, А. Бурова, С.П. Белокуровой, а также исследовательские работы отечественных ученых Б. Майтанова, Т. Рахимжанова, А. Танжарыковой и др. ученых повлияли на выполнение цели работы. Поскольку выявление проявлений психологизма в современной казахской поэзии считается актуальным, в качестве объекта исследования взяты известные поэты современной казахской литературы Т. Абдикакимов, А. Елгезек.This article describes the manifestation of psychologism in modern Kazakh poetry. The genre of poetry is a unique form of literature, rich in lyricism, reflecting the author's inner emotions and emotional state. Today, analyzing literature in comparison with other fundamental sciences seems to further reveal the beauty of the art of speech.For this reason, in our article, we attempted to explore the connection between psychological research and modern Kazakh poetry. We focused on the poetry of well-known contemporary lyric poets, Tynyshtykbek Abdikakimuly and Akberen Elgezek. While reading their poetry, we aimed to uncover its underlying meaning, the poet’s emotional state, psychological impact, feelings, regrets, sorrows, joys, and consolations.Our study is guided by the concept of “Sensory Perception” by Aristotle, the world’s first teacher, and the ideas of Sigmund Freud, a scholar who contributed to the foundation of psychoanalysis. Additionally, we considered L.Ya. Ginzburg’s definition of “psychologism,” along with the philosophical insights of Schelling, A. Burov, and S.P. Belokurova. The studies of domestic scholars such as B. Maytanov, T. Rakhimzhanov, and A. Tanzharykova also influenced our research objectives.Since revealing the manifestations of psychologism in modern Kazakh poetry is considered relevant, we have taken the works of T. Abdikakimov and A. Elgezek, prominent poets of contemporary Kazakh literature, as the primary focus of our study
AHMET YASAVİ'NİN HİKMETLERİNDEKİ DEYİMSEL İFADELERİN "KЛL» VE "DİL" KELİMELERİNİN KATILIMIYLA SÖZCÜKSEL-ANLAMSAL ÖZELLİKLERİ
No full textThe article analyzes the lexical and semantic features of phraseological phrases with the participation of the words attention and Dil, which are especially distinguished in terms of frequency of use, semantic specificity, significant, conceptual diversity in Yassawi wisdom. To begin with, we briefly focused on some opinions related to the etymology of the word mood, the processes of formation, development and the main definitions in various sources, talked about the essence, literal and figurative meanings, as well as the functions of creating phrasal phrases in Yassawi wisdom, their semantic colors. Then phraseological phrases with the participation of the words mood and Dil are divided into groups according to the way the words are connected and according to their grammatical meaning (belonging to the word class). Then, in accordance with the purpose of the article, phraseological phrases that have a great function in expressing various mental states of a person, such as behavior, dignity, emotions, feelings, are indicated as part of lines in wisdom, and information about their meaning is given. Summarizing these, according to lexical and semantic features, generalizing them into two groups: “periprasas related to good-bad behavior, consciousness of a person” and “periprasas expressing different mental states of a person”, they are divided into sadness, excitement, Nala, disgust, resentment, admiration, admiration, longing, fear, anxiety, joy, delight, comfort, tolerance, pride, inspiration, anxiety, sadness, shame according to various semantic, semantic, and alternative properties, such as love, support, and leadership, it was partially divided into several groups.Мақалада Ясауи хикметтерінде қолданылу жиілігі, мағыналық ерекшелігі, мәндік, ұғымдық алуандығы жағынан ерекше көзге түсетін көңіл және дил сөздерінің қатысуымен жасалған фразеологиялық тіркестердің лексика-семантикалық ерекшеліктеріне байланысты талдау жасалады. Алдымен көңіл сөзінің этимологиясы, қалыптасу, даму процестеріне байланысты кейбір пікірлерге және әртүрлі дереккөздеріндегі анықтамаларға қысқаша тоқталады, мәні, тура және ауыспалы мағыналары, сонымен бірге Ясауи хикметтеріндегі фразалық тіркестерді жасаудағы қызметтері, мағыналық бояулары жайында баяндалады. Одан соң көңіл және дил сөздерінің қатысуымен жасалған фразеологиялық тіркестердің құрамындағы сөздердің байланысу тәсілдеріне қарай және грамматикалық мағынасына (сөз табына қатыстылығы) қарай топтарға ажыртылады. Одан соң мақаланың мақсатына сәйкес адамның мінез-құлқы, қадір-қасиеті, эмоциясы, сезімі секілді әр түрлі психикалық жай-күйін білдіруде үлкен қызмет атқаратын фразеологиялық тіркестерді хикметтегі жолдардың құрамында көрсетіп, олардың білдіретін мағыналары жөнінде мәлімет беріледі. Бұларды жинақтай келе, лексика-семантикалық ерекшеліктеріне қарай жалпылама «адамның жақсы-жаман мінез-құлқына, сана-сезіміне байланысты перифраздар» және «адамның түрлі психикалық жай-күйін білдіретін перифраздар» деген екі топқа ажыратып, олардың қайғы-дерт, тебіреніс, нала, жиіркеніш, өкпе-реніш, сүйсіну, қайран қалу, аңтарылу, қорқу, сескену, қуану, шаттану, жұбану, төзу, мақтану, шабыттану, қобалжу, қынжылу, ұялу, ұнату, қолдау, жетелеу секілді әртүрлі мағыналық, мәндік, баламалық қасиеттеріне қарай ішінара бірнеше топқа ажыратып, көрсетілді.В статье сделан анализ лексико-семантических особенностей фразеологических выражений с участием эмоциональных и ментальных слов, отличающихся по частоте употребления, семантической специфике, смысловому, понятийному разнообразию. Прежде всего, кратко остановился на некоторых мнениях и основных определениях в различных источниках, связанных с этимологией, процессами становления, развития слова ақсау, о значении, прямом и переносном значениях, а также о функциях, смысловой окраске словосочетаний в хикметах Ясави. Затем слова в составе фразеологических выражений, составленных с участием эмоциональных и ментальных слов, подразделяются на группы в зависимости от способа общения и грамматического значения (относительности к классу слов). Далее, в соответствии с целью статьи, в строках хикмета выделяются фразеологические выражения, которые выполняют большую роль в выражении различных психических состояний человека, таких как поведение, достоинство, эмоции, чувства, приводятся сведения об их значениях. После обобщения, они по лексико-семантическим особенностям определены в две группы: «перифразы, связанные с хорошим-плохим поведением, сознанием человека» и «перифразы, выражающие различное психическое состояние человека», разделены на подгруппы в зависимости от различных смысловых, эквивалентных качеств таких как печаль, трепет, проклятие, отвращение, обида, восхищение, удивление, беспокойство, страх, скука, радость, восторг, утешение, терпимость, хвастовство, вдохновение, нервозность, печаль, смущение, симпатия, поддержка, драйв и т.д.Bu makalede, Ahmed Yesevî'nin Hikmetler adlı eserinde yüksek frekansla kullanılan, anlam katmanları ve kavramsal çeşitliliği bakımından dikkat çeken “köñil” (gönül) ve “dil” kelimeleriyle kurulan deyimlerin (frazeolojik birleşiklerin) leksik-semantik özellikleri ele alınmaktadır. İlk olarak, “köñil” kelimesinin etimolojisine, tarihsel gelişimine dair çeşitli görüşlere ve sözlüklerdeki tanımlarına kısaca değinilmekte; kelimenin hem temel (gerçek) hem de mecaz anlamları, ayrıca Yesevî’nin hikmetlerinde bu sözcük aracılığıyla oluşturulmuş deyimlerdeki işlevleri ve anlam boyutları kapsamlı şekilde açıklanmaktadır.
Devamında, “köñil” ve “dil” kelimelerinin katılımıyla meydana gelen frazeolojik yapılar, içerdikleri sözcüklerin bağlanma biçimlerine ve ait oldukları dil bilgisel kategorilere göre sınıflandırılmaktadır. Makalenin temel amacı doğrultusunda, insan karakteri, ahlaki değerleri, duygusal durumları gibi farklı psikolojik hâlleri yansıtan deyimler, hikmetlerdeki dizeler bağlamında analiz edilmekte; bu deyimlerin anlam içerikleri hakkında ayrıntılı bilgi sunulmaktadır.
Yapılan çözümlemeler sonucunda, söz konusu frazeolojik yapıların leksik-semantik özelliklerine göre şu iki genel kategoriye ayrıldığı belirlenmiştir:
İnsanın iyi-kötü ahlaki nitelikleri ile bilinç ve duygusal algılarına dair perifrastik ifadeler,
İnsanın çeşitli psikolojik-duygusal durumlarını betimleyen perifrastik yapılar.
Bu deyimler ayrıca, ifade ettikleri duygu ve anlam yüklerine göre alt anlam alanlarına ayrılmıştır. Bunlara; acı ve keder, içsel sarsıntı, tiksinme, kırgınlık, hayranlık, şaşkınlık, korku, sevinç, teselli, dayanma, gurur, ilham, kaygı, üzüntü, utanç, beğeni, destek ve yönlendirme gibi duygusal ve psikolojik hâller örnek olarak gösterilebilir.
Bu çalışma, Yesevî’nin Hikmetleri bağlamında deyimsel yapıların anlam ve işlevini ortaya koymakla kalmayıp, Türk dilinde soyut kavramların ifade edilme biçimlerine dair önemli leksikolojik ve semantik veriler sunmaktadır
Türk halklarının folklorunda Umay ve Su tanrılarının imgeleri
No full textFolklore is a repository of the ideological foundations of each nation. The history of the people, their views and worldview features are unique treasures recorded in folklore and passed down from generation to generation. From the objects of folklore, you can find out how the people developed, what they thought about, how they lived, what their values were. Folklore is the keeper of the memory and cultural code of the people. The forms of faith, social structure and power are changing, and folklore has the property of preserving information in its own context. This property is manifested in folklore in images. Myths form a system that reflects the special way of thinking of the people, their unique perception of the world. If myths are the spiritual core of culture, then mythical images are an integral part of this people. Although myths are falling out of use, mythical characters, transforming, remain forever in the minds of people. Such mythical characters include the gods Umai-An and Zher-Su (Earth and Water) of the Turkic peoples. Images of these gods can be found in fairy tales and legends of the Turkic peoples. In fairy tales derived from myths, they are depicted with their names, in other genres - in the images of “Albasta”, “Zheztyrnak”. Although their functions are in a polar relationship, we see that the actions of these characters are related to family, childbirth and the condition of a woman. The purpose of the article is to reveal the images of the gods Umai and Zher-Su in Turkic folklore and analyze the manifestations of their divine functions in transformed images. In the course of this analysis, the place of the gods Umai and Zher-Su in the worldview of the Turkic peoples will be established.Фольклор – әр халықтың сөзбен нақышталған дүниетаным негіздерінің қоймасы. Халықтың тарихы да, көзқарастары мен әлемді тану ерекшеліктері де фольклорда қатталып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп, оның даму барысынан ақпарат беретін ерекше қазына болып табылады. Фольклорға тиесілі дүниелерден халықтың қалай дамығанын, не ойлап, қалай өмір сүргенін, құндылықтарын тануға болады. Тіпті тарихтың кей беттері ұмытылып не әдейі сырт қалдырылып жатса да, фольклорда орын алған дүниелер еш жойылмай, халықтың жадын, мәдени кодын сақтаушы болып, ерекше дереккөзі болып қала береді. Сенім-наным, қоғамдық құрылыс, билік формалары өзгеріске түсіп жатса да, фольклор ақпаратты өзіндік тұрғыда сақтай алатын қасиетке ие. Бұл қасиетті фольклордағы бейнелер арқылы тануға болады. Әр халықтың дүниетанымының қалыптасуын белгілейтін мифтер оның ерекше ойлау, әлемді ерекше қабылдауынан ақпарат беретін жүйені құрайды. Мифтер мәдениеттің рухани өзегі болса, мифтік бейнелер сол халықтың ажырамас бөлігі болып табылады. Мифтер қолданыстан шыққанымен, мифтік персонаждар трансформациялана отырып, халықтың санасында мәңгі жүреді. Осындай мифтік персонаждарға түркі халықтарының Ұмай ана мен Жер-Су құдайларын жатқызамыз. Бұл құдайлардың бейнелерін түркі халықтарының ертегілерінде, хикая, аңыздарда кездестіреміз. Мифтен бастау алатын ертегілерде өз аттарымен бейнеленсе, хикая, аңыз, әңгімелерде «Албасты», «Жезтырнақ» деген бейнелерде көрініс тапқан. Функциялары полярлық қатынаста болғанына қарамастан, бұл персонаждардың әрекет етуі отбасымен және нәрестенің дүниеге келуі мен әйел адамның жағдайымен байланысты екенін көреміз. Мақала мақсаты – Ұмай мен Жер-Су құдайларының түркі фольклорындағы бейнелерін ашып көрсету және трансформацияланған бейнелеріндегі құдайлық функцияларының көріністеріне талдау жасау. Бұл талдау барысында Ұмай мен Жер-Су құдайларының түркі халықтарының дүниетанымындағы орны белгіленеді.Фольклор – это хранилище основ мировоззрения каждого народа. Фольклор является уникальной кладезью истории народа, его взглядов и особенностей познания мира, которая передается из поколения в поколение, сохраняя информацию о ходе развития духовного мира народа. Из мира, созданного фольклором, можно узнать, как развивался народ, о чем мыслил, как жил, какими ценностями дорожил. Даже если некоторые страницы истории забыты или намеренно искажены, только фольклор остается уникальным источником, хранителем памяти, культурного кода народа. Несмотря на то, что вера, общественный строй, власть претерпевают изменения, фольклор обладает свойством сохранять информацию в своей особенной форме. Это свойство проявляется в фольклоре в образах. Мифы, обозначающие формирование мировоззрения у каждого народа, образуют систему, отражающую особый образ мышления народа, его неповторимое восприятие мира. Если мифы - это духовное ядро культуры, то мифические образы - неотъемлемая часть этого народа. Хотя мифы выходят из употребления, мифические персонажи, трансформируясь, навсегда остаются в сознании людей. К таким мифическим персонажам мы относим Умай-Ана и богиню Жер-Су тюркских народов. Образы этих богинь мы встречаем в сказках, рассказах, легендах тюркских народов. В сказках, восходящих к мифу, они представлены своими именами, в поздних былинах, рассказах выступают как «Албасты» и «Жезтырнак». Несмотря на то, что функции богинь и Албасты и Жезтырнак находятся в полярных отношениях, мы видим, что действие этих персонажей связано с семьей, рождением ребенка и положением женщины. Цель статьи – раскрыть образы богинь Умай и Жер-Су в тюркском фольклоре и проанализировать проявления их божественных функций в трансформированных образах. В ходе этого анализFolklor, her halkın sözle nakşedilmiş dünya görüşünün temelini oluşturan bir hazinedir. Bir milletin tarihi, dünya görüşü ve dünyayı algılama biçimi folklorda saklanır, nesilden nesile aktarılarak halkın gelişim süreci hakkında bilgi veren özel bir kaynak olarak kalır. Folklora ait unsurlar aracılığıyla bir toplumun nasıl geliştiğini, ne düşündüğünü, nasıl yaşadığını ve hangi değerleri benimsediğini anlamak mümkündür. Hatta tarihin bazı sayfaları unutulsa ya da kasıtlı olarak göz ardı edilse bile, folklorda yer alan unsurlar yok olmayarak halkın hafızasını ve kültürel kodunu koruyan önemli bir veri kaynağı olarak varlığını sürdürür.İnanç sistemleri, toplumsal yapı ve yönetim biçimleri değişse de folklor, bilgiyi kendine özgü bir şekilde koruma özelliğine sahiptir. Bu özellik folklordaki imgeler aracılığıyla fark edilebilir. Her milletin dünya görüşünün oluşumunu belirleyen mitler, o halkın kendine özgü düşünme biçimini ve dünyayı algılayışını yansıtan bir sistem oluşturur. Mitler kültürün manevi özü niteliğindeyken, mitolojik imgeler de o halkın ayrılmaz bir parçası hâline gelir. Mitler zamanla kullanımdan çıksa da, mitolojik karakterler dönüşerek halkın zihninde yaşamaya devam eder.Bu tür mitolojik karakterler arasında Türk halklarının Umay Ana ve Yer-Su tanrılarını sayabiliriz. Bu tanrıların imgelerine Türk halklarının masallarında, destanlarında ve efsanelerinde rastlanmaktadır. Masallarda kendi isimleriyle yer alırken, hikâye ve efsanelerde "Albastı", "Cezternek" gibi figürlerle temsil edilmişlerdir. Fonksiyonları karşıt olsa da, bu karakterlerin eylemlerinin aileyle, yeni doğan bebeklerle ve kadının durumu ile ilişkili olduğunu görmekteyiz.Bu makalenin amacı – Umay ile Yer-Su tanrılarının Türk folklorundaki imgelerini ortaya koymak ve dönüşüme uğramış hâlleriyle tanrısal işlevlerini analiz etmektir. Bu analiz sırasında, Umay ve Yer-Su tanrılarının Türk halklarının dünya görüşündeki yeri belirlenmektedir
MODERN AYTYSCA'NIN SANATSAL ÖZGÜLLÜĞÜ (Arman Berdalin'in efsanelerine dayanarak)
No full textThe article explores the study of the aitys genre, the formation and development of this art in the past and present, and the contribution of Arka region's aitys poet Arman Berdalin to its evolution. Since Arman Berdalin’s literary legacy has not been the subject of a comprehensive study before, the analysis is based on his verbal duels published on YouTube and in aitys anthologies.First, the views of scholars such as S. Kenzheakhmetov, S. Kasskabasov, and others on the nature of aitys are examined. The article analyzes how, in the aitys with A. Zhapparkulova, Berdalin discusses historical figures: for instance, Zhapparkulova performs in the style of Makhambet, mentioning poets like Makhambet, Dulat, and Mailikhozha, emphasizing their poetic heroism in the fight for national independence. In response, Berdalin compares himself with distinguished thinkers such as Yasawi and Farabi, highlighting the sharpness of thought and language in his era. The effective use of literary devices by both poets is also studied. Additionally, the article examines Arman Berdalin’s unique linguistic expressions and stylistic features in his aitys with contemporaries like Balgynbek Imashev, Sara Toktamyssova, and others. The study provides a scholarly analysis of the aitys poet’s creative style, artistic-stylistic mastery, and regional performance features of the maqam. The research also addresses the innovation and continuity of tradition within the modern poetic structure of aitys.Мақалада айтыс жанрының зерттелу барысы, бұрынғы және қазіргі айтыс өнерінің қалыптасуы мен дамуына Арқа өңірінің айтыскері Арман Бердалиннің қосқан үлесі сараланады. Арман Бердалиннің әдеби мұрасы бұрын-соңды толық зерттеу нысанына алынбағандықтан, ақынның Youtube желісінің қоры мен айтыс жинақтарында (антологияларда) жарияланған сөз жарыстары негізге алынды. Ең алдымен, С. Кенжеахметовтың, С. Қасқабасовтың және басқа да зерттеуші ғалымдардың айтыс туралы көзқарастары зерделенеді. А. Бердалиннің А. Жаппарқұловамен айтысы барысындағы тарихи тұлғаларды сөз етуін, атап айтқанда, А. Жаппарқұлова Махамбет ақынның мақамы бойынша жырлап, айтыста Махамбет, Дулат, Майлықожа ақындардың есімдерін атап, ел егемендігі жолында ақындық өнерімен ерен ерлік жасағанын айтса, А. Бердалиннің өз дәуірінде сөз бен ой өткірлігімен дараланған Яссауи, Фарабилермен қатар қойып салыстырғаны, қос ақынның әдеби көркемдегіш құралдарды ұтымды қолданғандары талданады. Сонымен қатар мақалада Арман Бердалиннің Балғынбек Имашевпен, Сара Тоқтамысова және басқа да замандас айтыскерлермен айтысы барысындағы сөз қолданыстары мен өзіндік қолтаңбалық ерекшеліктері байыпталады. Зерттеу барысында айтыскердің шығармашылық мәнері, көркемдік-стильдік машығы және өңірлік мақамдық ерекшеліктері ғылыми негізде сарапталады. Сондай-ақ айтыстың заманауи поэтикалық құрылымындағы жаңашылдық пен дәстүр жалғастығы да назардан тыс қалмайды.В статье рассматривается процесс изучения жанра айтыса, формирование и развитие этого искусства в прошлом и настоящем, а также вклад айтыскера Арманa Бердалина в развитие айтыса. Так как литературное наследие Армана Бердалина ранее не становилось предметом полноценного исследования, в основу анализа положены его состязания, опубликованные на платформе YouTube и в сборниках айтысов (антологиях). В первую очередь изучаются взгляды исследователей, таких как С. Кенжеахметов, С. Каскабасов и других учёных, на феномен айтыса. Рассматривается, как в айтысе с А. Жаппаркуловой Арман Бердалин затрагивает образы исторических личностей: например, А. Жаппаркулова исполняет свои строки в манере Махамбета, упоминая таких поэтов, как Махамбет, Дулат, Майлыкожа, подчёркивая их героизм и вклад в борьбу за независимость с помощью поэтического слова. В ответ Арман Бердалин сравнивает себя с такими выдающимися мыслителями, как Яссауи и Фараби, выделяя остроту слова и глубину мысли своей эпохи. Также анализируется использование литературных выразительных средств обоими поэтами. Кроме того, в статье проводится анализ поэтических особенностей Армана Бердалина в айтысах с Балгынбеком Имашевым, Сарой Токтамысовой и другими современными айтыскерами, выявляются его характерные речевые обороты и индивидуальный стиль. В ходе исследования научно анализируются творческая манера айтыскера, его художественно-стилистическое мастерство и региональные особенности исполнения мақама. Также рассматриваются новаторство и преемственность традиций в современной поэтической структуре айтыса.Makale, "Aıtys" türünün incelenme sürecini, geçmişteki ve günümüzdeki "Aıtys" sanatının oluşumu ve gelişimini, Arkâ bölgesinin aıtyskerlerinden Arman Berdalin’in katkılarını ele almaktadır. Arman Berdalin’in edebi mirası daha önce tam olarak araştırılmamış olduğundan, şairin Youtube kanalındaki içerik ve aıtys derlemeleri (antolojiler) temel alınarak çalışılmıştır. İlk olarak, S. Kenjeakhmetov, S. Kasqabasov ve diğer araştırmacıların "aıtys" hakkındaki görüşleri incelenmektedir. A. Berdalin’in A. Japparqulovayla yaptığı aıtys sırasında tarihî şahsiyetlere atıfta bulunması, özellikle A. Japparqulova’nın Mahambet şairinin makamı üzerine söyledikleri, aıtysta Mahambet, Dulat ve Maylıkogja şairlerinin isimlerinin anılması ve halkın bağımsızlık mücadelesi için sanatlarıyla gösterdikleri kahramanlık üzerinde durulmaktadır. Ayrıca, A. Berdalin’in kendi dönemindeki keskin söz ve düşünce yeteneğiyle, Yassawi, Farabi gibi büyük şahsiyetlerle karşılaştırılması, her iki şairin edebi sanatları ve anlatım tekniklerini ustalıkla kullanmaları incelenmektedir. Makalede, Arman Berdalin’in Balgunbek İmaşev, Sara Toktamisova ve diğer çağdaş aıtyskerlerle yaptığı aıtyslerdeki söz kullanımları ve özgün üslup özellikleri de ele alınmaktadır. Araştırma sürecinde şairin yaratıcı tarzı, sanatsal ve stilistik özellikleri, bölgesel makam farklılıkları bilimsel bir şekilde analiz edilmiştir. Ayrıca, modern "aıtys"ın poetik yapısındaki yenilikçilik ve geleneksel devamlılık da göz ardı edilmemiştir
RABGUZİ'NİN " KİSSASUL-ANBİYA" ADLI ESERİNDEKİ ARAPÇA, FARSÇA KELİMELERİN ÖZELLİKLERİ
No full textOne of the most pressing issues is to determine the dynamics of development and change through linguistic analysis of the input words in the language of exhibits as a national treasure, disclosure of secrets, comparison with our modern language and the original languages. Arabic and Persian words in the language of written monuments have a great contribution to the enrichment of our language and the expansion of our vocabulary. In the course of the study, special attention is paid to the language of the monument “Kissas-ul-Anbiya”, phonetic-morphological and lexical-semantic features of words from Arabic and Persian are revealed in it. In addition, the patterns of assimilation of input words, their sound changes in Turkic languages, adaptation to the grammatical structure are considered. The language of the monument “Kissas-ul-Anbiya” has not previously been the subject of special study. Such heritage, written in the Chagatai language, which became the basis for the formation of Turkic languages as an independent literary language, should be studied in a special degree. This study examines in detail the process of penetration of Arabic and Persian words into the language of the Turkic peoples, the features of their formation and transformation. The spread of Islam had a great influence on the culture and language of the Turkic peoples, especially in the era of the Karakhan people, when borrowed words from Arabic and Persian were widely used. Through religious, scientific and literary works, many Arabic and Persian lexemes have established themselves in the Turkic languages. The research work is aimed at identifying the influence of the Arabic and Persian layers on the Kazakh language in historical written monuments. Determining the role of these input elements in the language system is the main goal of the study.Халық қазынасы ретіндегі жәдігерлер тіліндегі кірме сөздерді лингвистикалық тұрғыдан талдап, қыр-сырын ашу, қазіргі тіліміздің, сол түпнұсқа тілдерімен салыстыру арқылы даму, өзгеру динамикасын анықтау көкейтесті мәселелердің бірі. Жазба ескерткіштер тіліндегі араб, парсы сөздерінің тіліміздің баюына, сөздік қорымыздың молаюына қосқан үлесі мол. Зерттеу барысында «Қиссас-ул-әнбия» ескерткішінің тіліне ерекше мән беріліп, ондағы араб және парсы тілдерінен енген сөздердің фонетика-морфологиялық және лексика-семантикалық ерекшеліктері анықталды. Сонымен қатар, кірме сөздердің игерілу заңдылықтары, олардың түркі тілдеріндегі дыбыстық өзгерістері, грамматикалық құрылымға бейімделуі қарастырылды. «Қиссас-ул-әнбия» ескерткішінің тілі бұған дейін арнайы зерттеу нысаны болған емес. Шағатай тілінде жазылған, түркі тілдерінің дербес әдеби тілі ретінде қалыптасуына негіз болған осы сынды мұралар өз дәрежесінде арнайы зерттелуге тиісті.Бұл зерттеу түркі халықтарының тіліне араб және парсы сөздерінің ену үдерісін, олардың қалыптасуы мен өзгеру ерекшеліктерін жан-жақты қарастырады. Ислам дінінің таралуы түркі халықтарының мәдениеті мен тіліне зор ықпал етіп, әсіресе Қарахандықтар дәуірінде араб, парсы тілдерінен енген кірме сөздер кеңінен қолданыла бастады. Діни, ғылыми және әдеби шығармалар арқылы көптеген араб және парсы лексемалары түркі тілдерінде орнықты.Зерттеу жұмысы тарихи жазба ескерткіштердегі араб және парсы қабаттарының қазақ тіліне тигізген ықпалын айқындауға бағытталған. Бұл кірме элементтердің тілдік жүйедегі рөлін анықтау – зерттеудің негізгі мақсаты.Одним из актуальных вопросов является выявление динамики развития, изменений путем лингвистического анализа и раскрытия тонкостей языка реликвий как народной сокровищницы, сравнения с нашим современным языком, с теми же языками оригинала. Арабские, персидские слова в языке письменных памятников вносят большой вклад в обогащение нашего языка, в пополнение словарного запаса. В ходе исследования особое внимание уделяется языку памятника «Киссас-уль-анбия», выявляются фонетико-морфологические и лексико-семантические особенности слов арабского и персидского языков. Кроме того, рассматриваются закономерности усвоения вводных слов, их звуковые изменения в тюркских языках, адаптация к грамматическому строению. Язык памятника «Киссас-уль-анбия» до этого не был предметом специального исследования. Это наследие, написанное на чагатайском языке, требует более глубокого изучения. В данном исследовании подробно рассматривается процесс проникновения арабских и персидских слов в язык тюркских народов, особенности их формирования и изменения. Распространение ислама оказало большое влияние на культуру и язык тюркских народов, особенно в эпоху Караханов, где стали широко использоваться заимствованные слова из арабского и персидского языков. Благодаря религиозным, научным и литературным произведениям многие арабские и персидские лексемы утвердились в тюркских языках. Исследовательская работа направлена на выявление влияния арабского и персидского слоев на казахский язык в памятниках исторической письменности. Определение роли этих элементов в языковой системе является основной целью исследования.Halk hazinesi olarak kabul edilen yazılı eserlerdeki yabancı kökenli kelimelerin dilbilimsel açıdan incelenmesi, gizli yönlerinin ortaya çıkarılması; günümüz dilimizin bu orijinal dillerle karşılaştırılarak gelişim ve değişim dinamiklerinin belirlenmesi güncel bir konudur. Yazılı eserlerdeki Arap ve Farsça kökenli kelimelerin dilimizin zenginleşmesine ve kelime hazinemizin artmasına büyük katkısı olmuştur. Araştırmada özellikle «Kıssas-ül Enbiya» eserinin dili üzerinde durularak, bu eserde yer alan Arap ve Fars dillerinden alınan kelimelerin fonetik-morfolojik ve leksiko-semantik özellikleri belirlenmiştir. Ayrıca, yabancı kelimelerin benimsenme kuralları, onların Türk dillerindeki ses değişimleri ve dilbilgisel yapıya uyumu ele alınmıştır. «Kıssas-ül Enbiya» eseri daha önce özel olarak incelenmemiştir. Çağatay dilinde yazılan ve Türk dillerinin ayrı bir edebi dili olarak oluşumuna temel teşkil eden bu tür miras eserlerin hak ettiği şekilde araştırılması gerekmektedir.
Bu çalışma, Türk halklarının dillerine Arap ve Fars kökenli kelimelerin giriş sürecini, oluşum ve değişim özelliklerini kapsamlı olarak ele almaktadır. İslam dininin yayılması, Türk halklarının kültür ve dillerine büyük etki yapmış; özellikle Karahanlılar döneminde Arap ve Fars dillerinden alınan yabancı kelimeler yaygınlaşmıştır. Dini, bilimsel ve edebi eserler aracılığıyla birçok Arap ve Farsça leksikon Türk dillerinde yerleşmiştir.
Araştırma, tarihi yazılı eserlerdeki Arap ve Farsça katmanlarının Türk dillerine, özellikle de Kazakçaya etkisini belirlemeyi amaçlamaktadır. Bu yabancı kökenli ögelerin dil sistemi içindeki rolünün tespiti çalışmanın temel hedefidir
YASAVİ'NİN HİKMETLERİNDE DİLSEL ÖZELLİKLER ÜZERİNE ÇALIŞMALAR
No full textIn the article, the authors analyzes and analyzes research, scientific conclusions published in the domestic and near abroad on the linguistic features of “Diwani Hikmet”/“Hikmet”, which is one of the common heritage of the Turkic peoples. In particular, from P. M. Melioransky, K. Zaleman, S. E. Malov, A. K. Borovkov, F. Koprulu, A. N. Kononov, together with Uzbek and Bashkir literary critics such as A. Nazhip, K. Eraslan, N. Mallaev, I. Hakkul, S. Seifullah, N. Hasan, G. Husainov, R. Syzdyk, K. Zhubanov provides a scientific analysis of the views of Kazakh scientists related to their linguistic features in works related to yasauitology. To begin with, the question of what is the most ancient version of the manuscripts of “wisdom” will focus on the diversity of opinions, the contradiction of opinions that arise in yasauitans. A review of studies shows that the heritage of the XI century has undergone various changes, both in quantity and quality, in the period from the oral distribution of the dead to the preservation of the manuscript of the fifteenth century. In connection with the spiritual harmony between his teacher Ahmed Hazini and his student, the facts that determine which author the text in the "wisdom" refers to are considered. In search of answers to the questions of how many poems of" wisdom " belong directly to Yasawi, he relies on the grouping of foreign and domestic scientists devoted to linguistic features. In Turkey and Uzbekistan, in Kazakhstan, the opinions of a number of researchers who conducted a review related to "Diwani Hikmet" are analyzed.Мақалада авторлар түркі халықтарының ортақ мұраларының бірі саналатын «Диуани хикметтің»/«Хикметтердің» тілдік ерекшеліктері жайында отандық және алыс-жақын шетелдерде жарыққа шыққан зерттеулерді, ғылыми тұжырымдарды саралап, талдау жүргізеді. Атап айтқанда, П.М. Мелиоранский, К. Залеман, С.Е. Малов, А.К. Боровков, Ф. Көпрүлү, А.Н. Кононовтардан бастап, Ә. Нәжіп, К. Эраслан, Н. Маллаев, И. Хаққұл, С. Сейфуллах, Н. Хасан, Г. Хусайнов сынды өзбек, башқұрт әдебиеттанушылармен бірге, Р. Сыздық, Қ. Жұбанов, М. Жармұхамедов, С. Дәуітұлы, С. Өтебеков, т.б. қазақ ғалымдарының ясауитануға қатысты еңбектердегі тілдік ерекшеліктеріне байланысты пікір-көзқарастарына ғылыми тұрғыдан талдау жасайды. Алдымен «Хикметтер» қолжазбаларының ең көне нұсқасы қайсы деген сұраққа ясауитанушыларда туындайтын пікірдің сан алуандығы, пікір қарама-қайшылығына тоқталады. ХІ ғасырдың мұрасы мүридтердің ауызша таралып, ХV ғасырдағы қолжазбада сақталғанға дейінгі аралықта сан жағынан да, сапа жағынан да әртүрлі өзгерістер орын алғаны жөнінде зерттеулерге шолу жасалады. Ұстазы Ахмед Хазини мен шәкіртінің арасындағы рухани үндестікке байланысты «Хикметтердегі» мәтіннің қай авторға қатысты екендігін анықтайтын деректер қарастырылады. «Хикметтердің» тікелей Ясауиға қанша өлеңі тиесілі деген сұрақтарға жауап іздеп, тілдік ерекшеліктеріне арналған шетелдік және отандық ғалымдардың топшылауларына сүйенеді. Түркия мен Өзбекстанда, Қазақстанда «Диуани хикметке» байланысты шолу жасаған бірқатар зерттеушілердің пікірлері талданады.В статье авторы проводят анализ и анализ опубликованных исследований, научных выводов отечественного и ближнего зарубежья о языковых особенностях «Дивани Хикмет»/«Хикметов», являющихся одним из общих наследий тюркских народов. В частности, проводится научный анализ отраженных в трудах по ясавиведению взглядов и мнений казахских ученых Г. Хусайнова, Р. Сыздыка, К. Жубанова, М. Жармухамедова, С. Даутовича, С. Утебекова и других о языковых особенностях, наряду с взглядами таких узбекских и башкирских литературоведов как П.М. Мелиоранский, К. Залеман, С.Е. Малов, А.К. Боровков, Ф. Копрулю, А.Н. Кононов, А. Фекип, К. Эраслан, Н. Маллаев, И. Хаккул, С. Сейфуллах, Н. Хасан. Сначала останавливается на вопросе о многообразии и противоречивости мнений, возникающих среди ясавиведов о том, какая из версий рукописей «Хикметов» является самой старой. Дается обзор исследований о том, что наследие XI века претерпело различные изменения как в количественном, так и в качественном отношении, вплоть до устного распространения Мурид и сохранения в рукописи XV века. В связи с духовной гармонией между учителем Ахмедом Хазини и учеником рассматриваются данные, определяющие, к какому автору относится текст в «Хикметах». В поисках ответов на вопросы о том, сколько стихов «хикметов» принадлежит непосредственно Ясави, опирается на классификации зарубежных и отечественных ученых, посвященные языковым особенностям. В Турции, Узбекистане, Казахстане анализируются мнения ряда исследователей, которые провели обзор, связанный с «Дивани Хикмет».Bu makalede yazarlar, Türk halklarının ortak miraslarından biri olan "Divân-ı Hikmet" / "Hikmetler"in dilsel özelliklerine dair yurt içi ve yurt dışında yayımlanan araştırmaları ve bilimsel görüşleri inceleyip analiz etmektedir.Özellikle P.M. Melioranskiy, K. Zaleman, S.E. Malov, A.K. Borovkov, F. Köprülü, A.N. Kononov gibi isimlerden başlayarak; Özbek, Başkurt edebiyat araştırmacıları olan E. Necep, K. Eraslan, N. Mallaev, İ. Hakkul, S. Seyfullah, N. Hasan, G. Husayinov ile birlikte Р. Sızdık, Қ. Jubanov, М. Jarmuhamedov, S. Dauıtulı, S. Ötebekov gibi Kazakistanlı Yesevî uzmanlarının "Hikmetler"deki dilsel özelliklere dair görüşleri bilimsel bir bakış açısıyla değerlendirilmektedir.Öncelikle, "Hikmetler"in en eski el yazmasının hangisi olduğuna ilişkin Yesevî uzmanları arasındaki görüş ayrılıkları ve bu konudaki fikir çeşitliliği ele alınmaktadır. 11. yüzyılın mirası olan bu eserlerin müridler aracılığıyla sözlü olarak aktarılıp, 15. yüzyıldaki yazma nüshalara ulaşana dek sayısal ve niteliksel değişikliklere uğradığına dair araştırmalara genel bir bakış sunulmaktadır.Ahmed Hazinî ile öğrencisi arasındaki manevi uyum çerçevesinde, "Hikmetler"deki metinlerin hangi yazara ait olduğuna dair belgeler irdelenmektedir. "Hikmetler"in kaç beyitinin doğrudan Yesevî'ye ait olduğu sorusuna cevap aranarak, bu bağlamda hem yerli hem yabancı bilim insanlarının dilsel çözümlemelerine dayalı çıkarımları incelenmektedir.Türkiye, Özbekistan ve Kazakistan’da "Divân-ı Hikmet" üzerine genel değerlendirmeler yapan araştırmacıların görüşleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmektedir
Pedagojik Üniversite Öğrencileri Arasında Yapay Zeka Alanındaki Okuryazarlık Düzeyinin Belirlenmesi
No full textThis article, the literacy level in the field of artificial intelligence (AI) of students of the STEM education direction of Pavlodar Pedagogical University named after Alkey Margulan was studied. The purpose of the study is to determine the level of literacy in the field of artificial intelligence among students of pedagogical universities before the introduction of the AI – STEM course for the formation of literacy in the field of artificial intelligence in the implementation of STEM education. The study determined the literacy level of 133 students, including knowledge of AI, application of AI, assessment of AI, ethics of AI. The level of AI literacy was tested using four hypotheses: the first hypothesis is that students have low literacy in the field of artificial intelligence; the second hypothesis is that students studying in computer science have higher AI literacy than students studying in other specialties; the third hypothesis is that the level of AI literacy in men is higher than in women; the fourth hypothesis Students who use a personal computer to do their homework have a higher level of AI literacy.
This research can help in the development of an “AI-STEM” course aimed at improving literacy in the field of artificial intelligence. i.e., the use of artificial intelligence technologies in STEM education forms and increases the level of literacy of students in the field of artificial intelligence.Бұл мақалада Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университетінде STEM білім беру бағытында білім алушылардың жасанды интеллект (ЖИ) сауаттылығы деңгейі зерттелді. Зерттеудің мақсаты – педагогикалық ЖОО білім алушылары арасында STEM білім беруді іске асыру кезінде жасанды интеллект сауаттылығын қалыптастыру үшін «AI – STEM» курсын енгізбес бұрын, білім алушылардың ЖИ сауаттылығы деңгейін анықтап алу. Зерттеуде 133 білім алушының ЖИ сауаттылық деңгейі анықталды, оның ішінде ЖИ туралы білуі, ЖИ қолдануы, ЖИ бағалауы, ЖИ әдебі. ЖИ сауаттылық деңгейі төрт гипотеза қою арқылы тексерілді: бірінші гипотеза – студенттердің жасанды интеллект сауаттылығы төмен; екінші гипотеза – «Информатика» мамандығында оқитын студенттердің ЖИ сауаттылығы басқа мамандықтарда оқитын студенттерге қарағанда жоғарырақ; үшінші гипотеза – әйел адамдарға қарағанда, ер адамдардың ЖИ сауаттылығы жоғары болады; төртінші гипотеза – үй тапсырмасын жасауда дербес компьютер қолданатын студенттердің ЖИ сауаттылығы деңгейі жоғарырақ.
Бұл зерттеу ЖИ сауаттылығын арттыруға бағытталған «AI-STEM» курсты әзірлеуге көмектесуі мүмкін. Яғни, STEM білім беруде жасанды интеллект технологияларын қолдану білім алушылардың жасанды интеллект сауаттылығын қалыптастырып, деңгейін арттырады деп тұжырымдайды.В статье был изучен уровень грамотности в области искусственного интеллекта (ИИ) обучающихся направления STEM-образования Павлодарского педагогического университета имени Әлкей Марғұлан. Цель исследования – определить уровень грамотности в области искусственного интеллекта у студентов педагогических вузов перед внедрением курса «AI – STEM» для формирования грамотности в области искусственного интеллекта при реализации STEM-образования. В ходе исследования был определен уровень грамотности 133 студентов, в том числе знание ИИ, применение ИИ, оценивание ИИ, этика ИИ. Уровень грамотности ИИ проверялся с помощью четырех гипотез: первая гипотеза у студентов низкая грамотность в области искусственного интеллекта; вторая гипотеза студенты, обучающиеся по специальности информатика, имеют более высокую ИИ-грамотность, чем студенты, обучающиеся по другим специальностям; третья гипотеза уровень ИИ-грамотности у мужчин выше, чем у женщин; четвертая гипотеза студенты, использующие персональный компьютер для выполнения домашних заданий, обладают более высоким уровнем ИИ-грамотности.
Данное исследование может помочь в разработке «AI-STEM» курса, направленного на повышение грамотности в области искусственного интеллекта. Использование технологий искусственного интеллекта в STEM-образовании формирует и повышает уровень грамотности студентов в области искусственного интеллекта.Bu makalede, Alkey Margulan adını taşıyan Pavlodar Pedagoji Üniversitesi STEM eğitim yönü öğrencilerinin yapay zeka (AI) alanındaki okuryazarlık düzeyi incelenmiştir. Çalışmanın amacı, STEM eğitiminin uygulanmasında yapay zeka alanında okuryazarlık oluşumu için AI – STEM kursunun başlatılmasından önce pedagojik üniversitelerin öğrencileri arasında yapay zeka alanındaki okuryazarlık düzeyini belirlemektir. Çalışma, yapay zeka bilgisi, yapay zeka uygulaması, yapay zekanın değerlendirilmesi, yapay zeka etiği dahil olmak üzere 133 öğrencinin okuryazarlık düzeyini belirlemiştir. Yapay zeka okuryazarlığı düzeyi dört hipotez kullanılarak test edilmiştir: ilk hipotez, öğrencilerin yapay zeka alanında okuryazarlığının düşük olmasıdır; ikinci hipotez, bilgisayar bilimlerinde okuyan öğrencilerin diğer uzmanlık alanlarında okuyan öğrencilere göre daha yüksek yapay zeka okuryazarlığına sahip olmalarıdır; üçüncü hipotez, erkeklerde yapay zeka okuryazarlığı düzeyinin düşük olmasıdır. kadınlardan daha yüksektir; dördüncü hipotez Ödevlerini yapmak için kişisel bilgisayar kullanan öğrenciler daha yüksek düzeyde yapay zeka okuryazarlığına sahiptir.Bu araştırma, yapay zeka alanında okuryazarlığı geliştirmeyi amaçlayan bir "AI-STEM" kursunun geliştirilmesine yardımcı olabilir. yani STEM eğitiminde yapay zeka teknolojilerinin kullanılması, öğrencilerin yapay zeka alanındaki okuryazarlık düzeyini oluşturur ve artırır
GELECEKTEKİ PROFESYONELLERİN EĞİTİM SÜRECİNDE 3D YAZICIYLA VERİMLİ ÜRETİME HAZIRLANMASI: MÜHENDİSLİK VE TEKNİK BİLGİ ÖRNEĞİYLE
No full textModern manufacturing technologies, particularly 3D printing, have undergone significant evolution in recent years, unlocking new opportunities for efficient production and innovation. The training of future specialists to create drones in the field of education has become a particularly pressing problem. Having mastered the ability to easily and quickly create structural parts using 3D printing, future specialists will not only simplify the design and production of drones but also learn how to produce lightweight and highly efficient devices, thereby reducing costs. Therefore, the use of the 3D printing method in the development of drones in the educational process is becoming particularly relevant as a promising area of efficient production. The purpose of this study is to consider the issues of training future specialists for efficient production with a 3D printer, using the example of drone development through a 3D printer. During the research, the method of theoretical and experimental analysis, modeling, and design was used. During the training, work was carried out to determine the dependence of the lifting force of the finished drone on the size of the blades, as well as the calculation of the dependence of engine power. As a result, using theoretical methods, it was possible to be acquainted with the physical properties of the drone, including the calculation of weight parameters, mass distribution, moments of inertia, and stability. In general, the physical parameters of the drone developed using a 3D printer are optimized, and its efficient operation is ensured. The results of the study can become the basis for training future specialists aimed at improving the design and functionality of the drone.Заманауи өндіріс технологиялары, әсіресе 3D басып шығару, соңғы жылдары айтарлықтай дамып, тиімді өндіріс пен инновациялардың жаңа мүмкіндіктерін ашты. Әсіресе білім беру саласында дрондарды жасауға болашақ мамандарды даярлау өзекті мәселеге айналды. 3D басып шығару арқылы құрылымдық бөлшектерді оңай және жылдам жасау мүмкіндігін меңгеру арқылы болашақ мамандар дрондардың дизайны мен өндірісін жеңілдетіп қана қоймай, шығындарды азайтып, жеңіл әрі жоғары тиімді құрылғыларды шығару технологиясын үйренеді. Сондықтан оқу үдерісіндегі дрондарды әзірлеуде 3D басып шығару әдісін қолдану тиімді өндірістің перспективалы бағыты ретінде ерекше өзектілікке ие. Бұл зерттеудің мақсаты – 3D принтердің көмегімен дрон әзірлеу мысалында болашақ мамандарды 3D принтермен тиімді өндіріске даярлау мәселелерін қарастыру болып табылады. Зерттеу барысында теориялық және тәжірибелік талдау, модельдеу және дизайн әдісі қолданылды. Оқу үдерісінде дайын болған дронның көтеру күшінің қалақшалардың өлшемдеріне тәуелділігін анықтау, сондай-ақ, қозғалтқыштың қуатына тәуелділігін есептеу жұмыстары жүргізілді. Нәтижеде теориялық әдістерді қолдану арқылы дронның физикалық қасиеттерімен танысуға, оның ішінде салмағы, массасының таралуы, инерциялық моменттері және тұрақтылық параметрлерін есептеуге мүмкіндік туды. Жалпы алғанда, 3D принтердің көмегімен әзірленген дронның физикалық параметрлері оңтайландырылып, оның тиімді жұмыс істеуі қамтамасыз етілді. Зерттеу нәтижелері дронның конструкциялық және функционалдық мүмкіндіктерін арттыруға бағытталған болашақ мамандарды даярлаудағы жұмыстар үшін негіз бола алады.Современные технологии производства, особенно 3D-печать, значительно эволюционировали в последние годы, открывая новые возможности для эффективного производства и инноваций. Особенно актуальной проблемой стала подготовка будущих специалистов для создания дронов в сфере образования. Освоив способность легко и быстро создавать структурные детали с помощью 3D-печати, будущие специалисты не только упростят проектирование и производство дронов, но и научатся технологии производства легких и высокоэффективных устройств, снижая затраты. Поэтому применение метода 3D-печати при разработке дронов в учебном процессе приобретает особую актуальность как перспективное направление эффективного производства. Целью данного исследования является рассмотрение вопросов подготовки будущих специалистов к эффективному производству с 3D-принтером на примере разработки дронов с помощью 3D-принтера. В ходе исследования был использован метод теоретического и экспериментального анализа, моделирования и проектирования. В процессе обучения были проведены работы по определению зависимости подъемной силы готового дрона от размеров лопастей, а также расчет зависимости мощности двигателя. В результате с помощью теоретических методов удалось познакомиться с физическими свойствами дрона, включая расчет параметров веса, распределения массы, инерционных моментов и стабильности. В целом, физические параметры дрона, разработанного с помощью 3D-принтера, оптимизированы и обеспечена его эффективная работа. Результаты исследования могут стать основой для работ по подготовке будущих специалистов, направленных на повышение конструктивных и функциональных возможностей дрона.Modern üretim teknolojileri, özellikle 3B yazıcılar, son yıllarda önemli ölçüde gelişmiş ve verimli üretim ile yenilikçi çözümler için yeni olanaklar sunmuştur. Özellikle eğitim alanında insansız hava araçları (drone) üretimine yönelik geleceğin uzmanlarını yetiştirmek güncel bir konu haline gelmiştir. 3B yazıcılar aracılığıyla yapısal parçaların kolay ve hızlı bir şekilde üretilmesini öğrenen öğrenciler, dronların tasarım ve üretim süreçlerini yalnızca kolaylaştırmakla kalmaz, aynı zamanda maliyetleri azaltır ve hafif, yüksek verimli cihazlar üretme teknolojisini de kazanırlar. Bu nedenle, eğitim sürecinde drone geliştirmede 3B yazıcı teknolojisinin uygulanması, verimli üretimin gelecek vaat eden bir yönü olarak özel bir güncellik taşımaktadır.
Bu çalışmanın amacı, 3B yazıcı kullanılarak drone geliştirme örneği üzerinden, gelecekteki uzmanları etkili üretim sürecine hazırlama konularını ele almaktır. Araştırma sürecinde teorik ve pratik analiz, modelleme ve tasarım yöntemleri kullanılmıştır. Eğitim sürecinde geliştirilen dronun kaldırma kuvvetinin pervane boyutlarına bağlılığı, ayrıca motor gücüne olan bağımlılığı hesaplanmış ve incelenmiştir. Sonuç olarak, teorik yöntemlerin uygulanması sayesinde, dronun fiziksel özellikleriyle – ağırlığı, kütle dağılımı, atalet momentleri ve stabilite parametreleri – ilgili hesaplamalar yapılabilmiştir.
Genel olarak, 3B yazıcıyla geliştirilen dronun fiziksel parametreleri optimize edilmiş ve cihazın verimli çalışması sağlanmıştır. Elde edilen bulgular, dronların yapısal ve işlevsel özelliklerini geliştirmeye yönelik mühendislik-teknoloji eğitimi alan öğrencilere katkı sağlayacak temel bilgiler sunmaktadır