Scientific Publications Yassawi University
Not a member yet
932 research outputs found
Sort by
EĞİTİM VE YAPAY ZEKA
No full textThis article provides a detailed examination of both the benefits and potential risks of implementing artificial intelligence technologies in higher education institutions. It also discusses the possibilities of using neural networks in the educational process, their impact on the quality of education, the availability of educational resources, and the individualization of students' educational trajectories. Particular attention is paid to the role of artificial intelligence in automating routine tasks, assessing knowledge, and creating adaptive curricula. The article also considers the ethical and legal issues associated with the use of artificial intelligence in the educational environment. It emphasizes the need to develop clear rules and standards that will ensure the fair and safe use of neural network technologies. In addition, aspects of academic honesty and possible risks of unfair use of artificial intelligence in educational and scientific activities are analyzed. An important part of the study is the results of a sociological survey “Students and Artificial Intelligence: A Look into the Future” conducted among students of Makhambet Utemisov West Kazakhstan University. The survey data show that generative artificial intelligence is widely used by students to solve educational problems, write scientific papers, and implement creative projects. Based on the data obtained, a conclusion was made about the need to continue scientific discussion of the issues of integrating artificial intelligence into the educational sphere, as well as developing methodological recommendations for its effective use in the educational process. Particular attention is paid to teaching students and teachers the principles of responsible interaction with artificial intelligence, developing critical thinking and analyzing information obtained with its help.Мақалада жоғары оқу орындарына жасанды интеллект технологияларын енгізудің артықшылықтары мен ықтимал қауіптері жан-жақты талданады. Сонымен қатар оқу үрдісінде нейрондық желілерді қолданудың келешегі, олардың білім сапасына әсері, білім беру ресурстарының қолжетімділігі және студенттердің білім беру траекториясын дараландыру мәселелері қарастырылған. Күнделікті тапсырмаларды автоматтандыруда, білімді бағалауда және бейімделген оқыту бағдарламаларын әзірлеуде жасанды интеллекттің рөлі ерекше атап өтіледі. Білім беру ортасында жасанды интеллектті пайдаланудың этикалық және құқықтық қырларына қатысты мәселелерге ерекше назар аударылады. Мақалада нейро желілердің технологияларын әділ және қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз етуге бағытталған нақты ережелер мен стандарттарды әзірлеу қажеттілігі атап өтіледі. Сонымен қатар, академиялық адалдық мәселелері мен жасанды интеллектті оқу және ғылыми жұмыстарда теріс пайдаланудың ықтимал қауіп-қатерлері қарастырылады. Зерттеудің маңызды бөлігі Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университетінің студенттері арасында жүргізілген «Студенттер және жасанды интеллект: болашаққа көзқарас» атты әлеуметтік сауалнамасның нәтижелерін қарастырады. Сауалнама деректері генеративті жасанды интеллект студенттер арасында кеңінен қолданылатынын көрсетеді, олар оны оқу мәселелерін шешуге, ғылыми жұмыстар жазуға және шығармашылық жобаларды жүзеге асыруға белсенді түрде пайдаланады. Алынған нәтижелер негізінде жасанды интеллектті білім беруге интеграциялау мәселелері бойынша ғылыми диалогты жалғастыру, сондай-ақ оқу процесінде нейро желілерді тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін әдістемелік ұсыныстарды әзірлеу қажеттігі туралы қорытынды жасалады. Студенттер мен мұғалімдерді жасанды интеллектпен жауапты өзара әрекеттесу принциптеріне үйретудің, сыни ойлауды дамытудың және жасанды интеллект көмегімен алынған ақпаратты талдаудың маңыздылығына баса назар аударылады.В данной статье подробно рассматриваются как преимущества, так и потенциальные риски внедрения технологий искусственного интеллекта в высшие учебные заведения. Также обсуждаются возможности применения нейронных сетей в образовательном процессе, их влияние на качество обучения, доступность образовательных ресурсов и индивидуализацию учебных траекторий студентов. Особое внимание уделяется роли искусственного интеллекта в автоматизации рутинных задач, оценке знаний и создании адаптивных учебных программ. В статье также рассматриваются этические и правовые вопросы, связанные с использованием искусственного интеллекта в образовательной среде. Подчеркивается необходимость разработки четких правил и стандартов, которые обеспечат справедливое и безопасное применение технологий нейронных сетей. Кроме того, анализируются аспекты академической честности и возможные риски недобросовестного использования искусственного интеллекта в учебной и научной деятельности. Важной частью исследования являются результаты социологического опроса «Студенты и искусственный интеллект: взгляд в будущее» проведенного среди студентов Западно-Казахстанского университета имени Махамбета Утемисова. Данные опроса показывают, что генеративный искусственный интеллект широко используется студентами для решения учебных задач, написания научных работ и реализации творческих проектов. На основе полученных данных сделан вывод о необходимости продолжения научного обсуждения вопросов интеграции искусственного интеллекта в образовательную сферу, а также разработки методических рекомендаций для его эффективного применения в учебном процессе. Особое внимание уделяется обучению студентов и преподавателей принципам ответственного взаимодействия с искусственным интеллектом, развитию критического мышления и анализу информации, полученной с его помощью
Meaning of Verbs Expressing Intellectual Activity
Get PDFThe article examines verbs that encode human intellect as manifested through consciousness, thought, and speech. Intellectual activity in language resides in everyday lexicon; the linguistic representation of a self-aware cognitive system is expressed particularly through analogy or association, comparison, and descriptive profiling, which together articulate an ethnos‘s distinctive worldview and guide inquiry into the complex nature of consciousness.The study advances the hypothesis that the lexeme саң may share a common base with сана (―memory; mind‖) and the root сан ‗to reflect/ponder‘, and further argues that in саңлақ the root саң is associated with traits of human intelligence. Recognizing that ақыл is a borrowing, the article shows that lexical items describing deliberate, knowledge-seeking activity are well attested in Turkic sources and substantiate a distinct semantic group of verbs that highlights an important dimension of intellect.The aim is to describe the Kazakh system of verbs of intellectual activity, specifying their etymological (root) linkages (саң/сан/сана), semantic field, and cognitive-pragmatic functions.The work‘s significance lies in presenting a concise model, within a historical-etymological and cognitive framework, of the linguistic representation of mind, consciousness, and cognition in the Kazakh worldview, while proposing a typology of the relevant verbs.Practically, the findings support the design of competency-based university modules, tasks, and texts for profession-oriented instruction in Kazakh, strengthening learners‘ linguistic, intellectual-worldview, and communicative-pragmatic competences, as well as critical-thinking skills.The dataset comes from text corpora, historical dictionaries, and etymological sources; the methods employed include semantic-field grouping, componential analysis, and conceptual modeling.Results comprise an up-to-date microsystem of verbs of intellectual activity, a detailed description of their cultural-symbolic layers and usage patterns, and terminology/handbook tables adapted for teaching. This resource can be integrated into school and university curricula to clarify language-competence criteria and foster interdisciplinary integration.Мақалада адам санасы, ойы, тілінен анықталатын адамның интеллектісін білдіретін етістіктер қарастырылады. Тілдегі интеллект әрекеті күнделікті қолданылатын сөздердің табиғатында өмір сүреді; адамның өзін-өзі таныған ой жүйесінің тілдік көрінісі ұқсату (ассоциация), теңеу-сипаттаулар арқылы байқалып, этностың өзіндік дүниетанымын сипаттайды, күрделі сана болмысын тануға жетелейді.
Автор саң сөзінің ес, ақыл мағынасын беретін сана сөзімен және «ойлану» мәніндегі сан түбірімен ортақ негізден тарауы мүмкін деген гипотезаны ұсынады; жалпы саңлақ атауының түбірі саң - адамның ақыл ерекшелігіне қатысты деген пікір талданады. Зерттеу тұрғысынан ақыл лексемасының өзге тілден енгенін ескере отырып, адамның айналасын танып-білуге ұмтылған саналы әрекетін сипаттайтын ұғымдар түркілік деректерден де молынан табылатыны көрсетіледі; бұл интеллект қырларының бірін бейнелейтін етістіктердің айқын семантикалық тобы барын дәлелдейді.
Зерттеудің мақсаты – қазақ тіліндегі интеллектілік әрекетті білдіретін етістіктердің тұтастай жүйесін сипаттау, олардың түбіртанымдық байланысын (саң/сан/сана), семантикалық өрісін және когнитивтік-прагматикалық қызметін айқындау.
Ғылыми маңыздылығы – қазақ дүниетанымындағы ақыл, сана, таным ұғымдарының тілдік репрезентациясын тарихи-этимологиялық және когнитивтік тұрғыдан ықшам модельге түсіріп, интеллект семантикасын сипаттайтын етістіктердің типологиясын жасауынан көрінеді.
Практикалық құндылығы – ЖОО-да құзыреттілікке бағытталған оқытуда қазақ тілін мамандыққа сай меңгертетін оқу-әдiстемелік модульдер, тапсырмалар мен мәтіндер құрастыруға, білімалушылардың лингвистикалық, интеллектуалдық-дүниетанымдық, коммуникативтік-прагматикалық құзыреттері мен сыни ойлауын дамытуға нақты негіз бола алады.
Жұмыста мәтіндік корпустар, тарихи сөздіктер мен этимологиялық дереккөздерден жиналған материал талданып, семантикалық-өрістік топтастыру, компоненттік талдау және концептологиялық модельдеу тәсілдері ұштастырылады.
Зерттеу барысында анықталған нәтижелер: интеллектілік әрекетті білдіретін етістіктердің өзекті микрожүйесі, олардың мәдени-таңбалық қабаттары мен қолданыс жиілігі анықталып, оқу мақсаттарына бейімделген терминдік-анықтамалық кестелер әзірленеді. Бұл база мектеп пен ЖОО бағдарламаларына кіріктіріліп, тілдік құзыреттілікті өлшейтін критерийлерді нақтылауға және пәнаралық интеграцияны күшейтуге ықпал етеді.В статье рассматриваются глаголы, обозначающие интеллект человека, определяемый по его сознанию, мышлению и речи. Интеллектуальная деятельность в языке «живет» в природе повседневно используемых слов; языковая репрезентация самопознанной мыслительной системы человека проявляется через уподобления (ассоциации), сравнения и описания, характеризуя самобытную картину мира этноса и ведя к постижению сложной природы сознания.Автор выдвигает гипотезу о возможном восхождении слова саң к общей основе со словом сана (‗память, разум‘) и корнем сан в значении «размышлять»; анализируется также мнение, что у наименования саңлақ корень саң соотносится с особенностями человеческого ума. С учѐтом того, что лексема ақыл является заимствованием, показывается, что понятия, описывающие сознательную деятельность человека, стремящегося познать окружающий мир, в изобилии засвидетельствованы и в тюркских источниках; тем самым доказывается наличие выраженной семантической группы глаголов, репрезентирующих один из аспектов человеческого интеллекта.Цель исследования — описать целостную систему глаголов, выражающих интеллектуальную деятельность в казахском языке, выявив их этимологические (корневые) связи (саң/сан/сана), семантическое поле и когнитивно-прагматические функции.Научная новизна и значимость работы заключаются в том, что языковая репрезентация понятий разум, сознание и познание в казахской картине мира сводится к компактной историко-этимологической и когнитивной модели, а также создаѐтся типология глаголов, описывающих семантику интеллекта.Практическая ценность состоит в возможности конструировать для вузов компетентностно-ориентированные учебно-методические модули, задания и тексты, обеспечивающие профессионально-ориентированное освоение казахского языка и развитие у обучающихся лингвистических, интеллектуально-мировоззренческих и коммуникативно-прагматических компетенций, а также навыков критического мышления.В работе анализируется материал, собранный из текстовых корпусов, исторических словарей и этимологических источников; применяются семантико-полевое группирование, компонентный анализ и концептуальное моделирование.Полученные результаты: выявлена актуальная микросистема глаголов интеллектуальной деятельности, описаны их культурно-символические слои и частотность употребления, подготовлены терминолого-справочные таблицы, адаптированные к учебным целям. Данная база будет интегрирована в школьные и вузовские программы, что позволит уточнить критерии оценки языковой компетенции и усилить междисциплинарную интеграцию.The article examines verbs that encode human intellect as manifested through consciousness, thought, and speech. Intellectual activity in language resides in everyday lexicon; the linguistic representation of a self-aware cognitive system is expressed particularly through analogy or association, comparison, and descriptive profiling, which together articulate an ethnos‘s distinctive worldview and guide inquiry into the complex nature of consciousness.The study advances the hypothesis that the lexeme саң may share a common base with сана (―memory; mind‖) and the root сан ‗to reflect/ponder‘, and further argues that in саңлақ the root саң is associated with traits of human intelligence. Recognizing that ақыл is a borrowing, the article shows that lexical items describing deliberate, knowledge-seeking activity are well attested in Turkic sources and substantiate a distinct semantic group of verbs that highlights an important dimension of intellect.The aim is to describe the Kazakh system of verbs of intellectual activity, specifying their etymological (root) linkages (саң/сан/сана), semantic field, and cognitive-pragmatic functions.The work‘s significance lies in presenting a concise model, within a historical-etymological and cognitive framework, of the linguistic representation of mind, consciousness, and cognition in the Kazakh worldview, while proposing a typology of the relevant verbs.Practically, the findings support the design of competency-based university modules, tasks, and texts for profession-oriented instruction in Kazakh, strengthening learners‘ linguistic, intellectual-worldview, and communicative-pragmatic competences, as well as critical-thinking skills.The dataset comes from text corpora, historical dictionaries, and etymological sources; the methods employed include semantic-field grouping, componential analysis, and conceptual modeling.Results comprise an up-to-date microsystem of verbs of intellectual activity, a detailed description of their cultural-symbolic layers and usage patterns, and terminology/handbook tables adapted for teaching. This resource can be integrated into school and university curricula to clarify language-competence criteria and foster interdisciplinary integration
Effectiveness of Using an Electronic Text ook in the Formation of Students‟ Competence in High School Chemistry
Get PDFThe effective use of electronic textbooks in teaching chemistry helps develop students' creative skills and increases their interest in the subject. The primary objectives of the chemistry curriculum in the natural sciences direction are to develop and refine students' critical thinking and communication skills. The conducted research aims to demonstrate the effectiveness of using electronic textbooks in teaching chemistry, particularly in introducing new concepts and formulas that are complex and challenging. In our research, special attention is given to the development of an electronic textbook system that includes didactic tasks aimed at enhancing the cognitive activity of students, taking into account their age, pedagogical, and psychological characteristics.The research was conducted among eighth-grade students of classes ―A‖ and ―B‖ of ―Abay School,‖ and a survey was carried out. The results of the survey conducted among students showed that the use of innovative methods in the electronic textbook increases the effectiveness of lessons. The 8―B‖ class, which had low academic performance, was selected as the experimental group. In the chemistry lessons of class 8―B,‖ a virtual laboratory, animations, video recordings, and audio recordings were used together with the electronic textbook. As a result of using the new interactive electronic textbook, the academic performance of students reached 86 percent. The academic performance of students in the experimental class increased by 12 percent. After each lesson, test tasks and surveys were given to the eighth-grade students. According to the survey results, 92 percent of the students had a positive attitude toward the lessons using the electronic textbook. Lessons using the electronic textbook were conducted at the school, and a systematic analysis of the completed lessons was carried out.Химияны оқытуда білім алушының қҧзыреттілігін қалыптастыру ҥшін электронды оқулықты тиімді пайдалану білімгерлердің шығармашылық дағдыларын, пәнге қызығушылығын арттырады. Жаратылыстану бағытындағы химия пәнін оқыту бағдарламасының басты мақсаттары – білім алушылардың ойлау және қарым-қатынас дағдыларын дамыту және қалыптастыру. Жҥргізілген зерттеу жҧмысының мақсаты – химия пәнінде жаңа ҧғымдарды, формулаларды ҥйретудің кҥрделі, қиындық туғызатын мәселелерінде электронды оқулықты қолдану арқылы тиімділігін кӛрсету. Біздің жҥргізілген зерттеулерімізде білім алушылардың жас ерекшелігіне сай педагогикалық, психологиялық талаптарды ескере отырып, білім алушылардың танымдық белсенділігін жоғарылататын дидактикалық тапсырмалар қамтылған электронды оқулық жҥйесін қҧрастыру болып табылады.Зерттеу жҧмысы «Abay school» мектебінің 8«А» және «Б» сыныптары арасында жҥргізіліп, сауалнама алынды. Білім алушылардан алынған сауалнама нәтижелері электронды оқулықтағы инновациялық әдістерді қолданудың сабақ ӛткізуде тиімділігін арттыратынын кӛрсетті. Зерттеу жҧмысында 8«Б» сыныбының оқу ҥлгерімі тӛмен болғандықтан эксперименттік топ ретінде алынды. Электрондық оқулықты пайдалану арқылы 8«Б» сыныбында ӛтілген химия сабақтарында виртуалды зертхана, анимация, бейнежазба және аудиожазбалар қолданылды. Жаңа интерактивті электронды оқулықты пайдаланылып ӛтілген сабақтар нәтижесінде, оқу ҥлгерімі 86% қҧрады. Эксперименттік сынып білім алушыларының оқу ҥлгерімі 12% ӛсті. 8 сынып білім алушыларына әрбір жҥргізілген сабақтан кейін сауалнама және тест тапсырмалары алынып отырды. Сауалнама нәтижесі бойынша электронды оқулықты қолданған сабақтарға білім алушылардың оң кӛзқарасы 92% қҧрады. Мектепте білім алушыларға электронды оқулықты қолданып, сабақтар ӛткізілді және өтілген сабақтарға жүйелі талдау жасалынды.Эффективное использование электронного учебника при формировании компетенций учащихся по преподаванию химии способствует развитию их творческих навыков и повышению интереса к предмету. Основные цели программы преподавания химии в рамках естественнонаучного направления - развитие и формирование навыков мышления и коммуникации у школьников. Цель проведенного исследования - показать эффективность использования электронного учебника при обучении химии и изучении новых понятий и формул, которые представляют собой сложные и трудные проблемы. В исследовании основное внимание уделено созданию системы электронного учебника, включающей дидактические задания, которые способствуют повышению познавательной активности учащихся с учетом их возрастных, педагогических и психологических особенностей. Исследование проводилось среди учащихся 8-х классов «А» и «Б» школы «Abay school». В рамках исследования было проведено анкетирование. Результаты опроса, проведенного среди обучающихся, показали, что использование инновационных методов в электронном учебнике повышает эффективность проведения занятий.В исследовании класс 8 «Б», который имел низкую успеваемость, был выбран в качестве экспериментальной группы. В рамках эксперимента были проведены уроки с использованием электронного учебника, проведен систематический анализ пройденных уроков. На уроках химии в 8 «Б» классе использовались: виртуальная лаборатория, анимации, видеозаписи и аудиозаписи с применением электронного учебника. В результате использования нового интерактивного электронного учебника, успеваемость учащихся экспериментального класса повысилась на 12%. Успеваемость учащихся составила 86%. После каждого проведенного урока ученикам 8 «Б» класса предлагались тестовые задания и анкеты. Согласно результатам анкетирования, 92% учеников выразили положительное отношение к урокам с использованием электронного учебника.The effective use of electronic textbooks in teaching chemistry helps develop students' creative skills and increases their interest in the subject. The primary objectives of the chemistry curriculum in the natural sciences direction are to develop and refine students' critical thinking and communication skills. The conducted research aims to demonstrate the effectiveness of using electronic textbooks in teaching chemistry, particularly in introducing new concepts and formulas that are complex and challenging. In our research, special attention is given to the development of an electronic textbook system that includes didactic tasks aimed at enhancing the cognitive activity of students, taking into account their age, pedagogical, and psychological characteristics.The research was conducted among eighth-grade students of classes ―A‖ and ―B‖ of ―Abay School,‖ and a survey was carried out. The results of the survey conducted among students showed that the use of innovative methods in the electronic textbook increases the effectiveness of lessons. The 8―B‖ class, which had low academic performance, was selected as the experimental group. In the chemistry lessons of class 8―B,‖ a virtual laboratory, animations, video recordings, and audio recordings were used together with the electronic textbook. As a result of using the new interactive electronic textbook, the academic performance of students reached 86 percent. The academic performance of students in the experimental class increased by 12 percent. After each lesson, test tasks and surveys were given to the eighth-grade students. According to the survey results, 92 percent of the students had a positive attitude toward the lessons using the electronic textbook. Lessons using the electronic textbook were conducted at the school, and a systematic analysis of the completed lessons was carried out
DIDACTIC BASIS FOR TEACHING FOREIGN STUDENTS THE KAZAKH LANGUAGE
Get PDFThis article discusses the didactic foundations of teaching the Kazakh language to foreign students. The study analyzes the principles of teaching, effective methods and techniques, ways of organizing educational materials. The authors emphasize the importance of the principles of scientific validity, visibility, privatization, consistency and motivation. In addition, the effectiveness of communicative, interactive and intercultural methods is differentiated, and the need for the use of modern technologies is proved. The results of the study are aimed at improving the quality of teaching the Kazakh language to a foreign audience. The competitiveness of a nation, measured by the level of qualification, every day there is an increasing need to raise the education system to the international level.In our research article, from a scientific point of view, learning technologies and its didactic foundations, which are prerequisites for students to master the Kazakh language, are considered. Features of the student learning the language as a person requires the coincidence of didactic fundamentals in the process of learning the language. The function of didactics in teaching the language is determined, its theoretical and methodological nature is comprehensively disclosed. Didactic science justifies a different level of problematic situation. In order to broadly study the topic, the works of well-known linguists relied on the scientific basis for the consistent organization of the didactic principles of the content of student learning. The systems of methods that have a positive impact on the organization of quality language learning with the help of new technologies are analyzed.Бҧл мақалада қазақ тілін шетелдік студенттерге оқытудың дидактикалық негіздері қарастырылады. Зерттеуде оқыту қағидалары, тиімді әдістер мен тәсілдер, оқу материалдарын ҧйымдастыру жолдары талданады. Авторлар ғылыми негізділік, кӛрнекілік, жекешелендіру, жҥйелілік және мотивация қағидаларының маңыздылығын атап кӛрсетеді. Сонымен қатар, коммуникативтік, интерактивті және мәдениетаралық әдістердің тиімділігі сараланып, заманауи технологияларды қолданудың қажеттілігі дәлелденеді. Зерттеу нәтижелері қазақ тілін шетелдік аудиторияға ҥйрету сапасын арттыруға бағытталған. Біліктілік деңгейімен ӛлшенетін ҧлттың бәсекелестік қабілеті бҥгінде білім беру жҥйесін халықаралық деңгейге кӛтерудің қажеттілігін кҥн санап арттыруда.Зерттеу мақаламызда студенттердің қазақ тілін жетік меңгеруіне алғышарт болатын оқыту технологиялары және оның дидактикалық негіздері ғылыми тҧрғыдан қарастырылады. Тіл ҥйренуші студенттің жеке тҧлға ретіндегі ерекшеліктері тіл ҥйрету барысында дидактикалық негіздерінің бір-біріне сәйкес келуін қарастырады. Тілді ҥйретудегі дидактиканың қызметі айқындалып, оның теориялық және әдістемелік сипаты жан-жақты ашылады. Дидактика ғылымында проблемалық жағдайдың тҥрлі деңгейі дәйектеледі. Тақырыпты кеңінен тарқата зерделеу мақсатында студентке мазмҧнды білім берудің дидактикалық принциптерін дәйекті ҧйымдастыруды ғылыми негізде тҧжырымдаған белгілі тіл мамандарының еңбектері басшылыққа алынды.Тілді сапалы оқытуды жаңа технология арқылы ҧйымдастыруға оң ықпалын тигізетін әдістер жҥйелері сараланды.В данной статье рассматриваются дидактические основы обучения иностранных студентов казахскому языку. В исследовании анализируются принципы обучения, эффективные методы и приемы, пути организации учебного материала. Авторы подчеркивают важность принципов научной обоснованности, наглядности, индивидуализации, системности и мотивации. Кроме того, дифференцируется эффективность коммуникативных, интерактивных и межкультурных методов, доказывается необходимость применения современных технологий. Результаты исследования направлены на повышение качества преподавания казахского языка зарубежной аудитории. Конкурентоспособность нации, измеряемая уровнем квалификации, возрастающая с каждым днем имеет необходимость поднять систему образования на международный уровень.В исследовательской статье с научной точки зрения рассматриваются технологии обучения и его дидактические основы, являющиеся предпосылками овладения учащимися казахским языком. Особенности изучающего язык студента как личности предусматривают совпадение дидактических основ в процессе обучения языку. Определена функция дидактики в обучении языку, всесторонне раскрыта ее теоретико-методологическая природа. В дидактической науке обосновывается разный уровень проблемной ситуации. В целях широкого изучения темы использовались работы известных языковедов, которые опирались на научную основу последовательной организации дидактических принципов содержания обучения учащихся. Проанализированы системы методов, оказывающих положительное влияние на организацию качественного обучения языку с помощью новых технологий..This article discusses the didactic foundations of teaching the Kazakh language to foreign students. The study analyzes the principles of teaching, effective methods and techniques, ways of organizing educational materials. The authors emphasize the importance of the principles of scientific validity, visibility, privatization, consistency and motivation. In addition, the effectiveness of communicative, interactive and intercultural methods is differentiated, and the need for the use of modern technologies is proved. The results of the study are aimed at improving the quality of teaching the Kazakh language to a foreign audience. The competitiveness of a nation, measured by the level of qualification, every day there is an increasing need to raise the education system to the international level.In our research article, from a scientific point of view, learning technologies and its didactic foundations, which are prerequisites for students to master the Kazakh language, are considered. Features of the student learning the language as a person requires the coincidence of didactic fundamentals in the process of learning the language. The function of didactics in teaching the language is determined, its theoretical and methodological nature is comprehensively disclosed. Didactic science justifies a different level of problematic situation. In order to broadly study the topic, the works of well-known linguists relied on the scientific basis for the consistent organization of the didactic principles of the content of student learning. The systems of methods that have a positive impact on the organization of quality language learning with the help of new technologies are analyzed
Methodological Foundations of Actuarial and Financial Mathematics in Developing Financial Literacy
Get PDFThis article examines the role of the course ―Actuarial and Financial Mathematics‖ in developing financial literacy among university students. Financial literacy is considered a key prerequisite for the socio-economic stability of modern society. Among the mathematical disciplines taught in higher education institutions, the course ―Actuarial and Financial Mathematics‖ occupies a distinct place, as it prepares students to make sound decisions in real-life situations. During the study of this subject, students acquire skills in calculating credit conditions, evaluating investment efficiency, analyzing insurance policies, understanding the mechanisms of funded elements in the pension system, as well as forecasting and managing financial risks. Such knowledge not only ensures their future financial stability but also enhances their professional competence. The article highlights the impact of financial literacy on individuals‘ well-being, analyzes the role of mathematics in shaping students‘ financial competence, and discusses methodological features of teaching this discipline, suggesting practical approaches applicable in the learning process. The authors emphasize the effectiveness of problem-solving activities and project-based learning in fostering financial literacy. The conclusion underscores the importance of integrating this subject into university curricula to prepare economically competent and competitive young professionals.Бҧл мақалада «Актуарлық және қаржылық математика» пәнінің жоғары оқу орнының білімалушыларының қаржылық сауаттылығын дамытудағы рӛлі қарастырылады. Қаржылық сауаттылық бҥгінгі қоғамның әлеуметтік-экономикалық тҧрақтылығының негізгі алғышарты болып саналады. Жоғары оқу орындарында оқытылатын математикалық пәндер ішінде «Актуарлық және қаржылық математика» пәні ерекше орын алады, себебі олар, білімалушыларды нақты ӛмірлік жағдаяттарда дҧрыс шешім қабылдауға дайындайды. Аталған пәнді оқу барысында білімалушылар несие шарттарын есептеу, инвестицияның тиімділігін бағалау, сақтандыру полистерін талдау, зейнетақы жҥйесіндегі жинақтаушы элементтердің жҧмыс істеу механизмін тҥсіну, сондай-ақ тәуекелдерді болжау және басқару дағдыларын меңгереді. Бҧл білімдер олардың болашақтағы қаржылық тҧрақтылығын қамтамасыз етіп қана қоймай, кәсіби қабілеттерін арттырады. Мақалада қаржылық сауаттылық туралы сӛз қозғалып, оның адамның әл-ауқат деңгейіне тікелей әсері кӛрсетілген. Сонымен қатар математиканың білімалушылардың қаржылық сауаттылығын қалыптастыру ҥдерісіне ықпалы талданып, бҧл пәнді оқытудың әдістемелік ерекшеліктері қарастырылып, оқу процесінде қолдануға болатын практикалық тәсілдер ҧсынылады. Авторлар білімалушылардың қаржылық сауаттылығын дамытуға бағытталған есептер мен жобалық жҧмыстардың тиімділігін айқындайды. Қорытындысында бҧл пәндерді университет бағдарламасына енгізудің экономикалық тҧрғыдан сауатты және бәсекеге қабілетті жас мамандарды даярлаудағы маңызы баса көрсетіледі.В данной статье рассматривается роль дисциплины «Актуарная и финансовая математика» в развитии финансовой грамотности обучающихся вузов. Финансовая грамотность является важнейшей предпосылкой социально-экономической стабильности современного общества. Среди математических дисциплин, преподаваемых в высших учебных заведениях, особое место занимает курс «Актуарная и финансовая математика», так как он готовит студентов к принятию правильных решений в реальных жизненных ситуациях. В процессе изучения данной дисциплины обучающиеся осваивают навыки расчѐта условий кредита, оценки эффективности инвестиций, анализа страховых полисов, понимания механизма функционирования накопительных элементов пенсионной системы, а также прогнозирования и управления рисками. Эти знания не только обеспечивают их будущую финансовую устойчивость, но и способствуют повышению профессиональной компетентности. В статье подчеркивается влияние финансовой грамотности на уровень благосостояния человека, анализируется роль математики в формировании финансовой компетентности студентов, рассматриваются методические особенности преподавания данной дисциплины и предлагаются практические подходы, применимые в учебном процессе. Авторы выявляют эффективность использования задач и проектных работ, направленных на развитие финансовой грамотности обучающихся. В заключении акцентируется значение внедрения данной дисциплины в университетские программы для подготовки экономически грамотных и конкурентоспособных специалистов.This article examines the role of the course ―Actuarial and Financial Mathematics‖ in developing financial literacy among university students. Financial literacy is considered a key prerequisite for the socio-economic stability of modern society. Among the mathematical disciplines taught in higher education institutions, the course ―Actuarial and Financial Mathematics‖ occupies a distinct place, as it prepares students to make sound decisions in real-life situations. During the study of this subject, students acquire skills in calculating credit conditions, evaluating investment efficiency, analyzing insurance policies, understanding the mechanisms of funded elements in the pension system, as well as forecasting and managing financial risks. Such knowledge not only ensures their future financial stability but also enhances their professional competence. The article highlights the impact of financial literacy on individuals‘ well-being, analyzes the role of mathematics in shaping students‘ financial competence, and discusses methodological features of teaching this discipline, suggesting practical approaches applicable in the learning process. The authors emphasize the effectiveness of problem-solving activities and project-based learning in fostering financial literacy. The conclusion underscores the importance of integrating this subject into university curricula to prepare economically competent and competitive young professionals
Using the Film “Akhmet. Teacher of the Nation” in Teaching Loanwords
Get PDFThe article addresses the issue of teaching students the process of introducing loanwords into the language, their role, and significance in the historical development of the language, using feature films as a context. In modern methodological practice, the use of feature films is considered one of the most effective methods of teaching and explaining some internal units of the language. This method is significant for understanding the nature of loanwords, determining the reasons for their emergence, and analyzing their usage. The authors of the article analyze how words from other languages entered the modern Kazakh language at the beginning of the 20th century, using the example of the film ―Akhmet. Teacher of the Nation‖. The purpose of this work is to examine the scientific principles that guided representatives of the Alash intelligentsia, including A. Baitursynuly, when borrowing words from other languages at the beginning of the 20th century, and to compare these borrowed words with their modern Kazakh variants using the case study method. The article discusses how to develop critical reading and understanding skills by analyzing critically borrowed words through feature films. Based on theories of learning and storytelling, the article examines and analyzes the meanings of words that entered the Kazakh language from other languages a century ago during the Soviet Era, as well as the Kazakh versions proposed by A. Baitursynuly in group work. Examples of tasks designed to develop the skills of reading borrowed words in the Kazakh language, using films as a resource, are provided. The INSERT method, which was used as feedback on these tasks, contributed to their comprehensive study. The results of the study showed that learning the nature of loanwords through vocabulary in films increases students‘ interest in the lesson. This helped them expand their vocabulary in relation to the use of certain concepts and thematic words. The computer data analysis program Jamovi statistically proved the effectiveness of the research results. The use of films as teaching materials simplifies the process of learning borrowed words and improves the quality of learning the Kazakh language by students. In conclusion, the authors highlight the importance of film in teaching the Kazakh language and its potential as a promising tool for future research. The authors conclude that film-based learning contributes to the development of students‘ language skills, deepening their understanding of foreign language vocabulary, and increasing the interest and effectiveness of the learning process.Мақалада студенттерге тілдегі кірме сӛздердің ену ҥдерісін, тілдің тарихи дамуындағы орны мен маңызын кӛркем фильм кӛмегімен оқыту мәселесі қарастырылады. Қазіргі әдістемелік тәжірибеде тілдің кейбір ішкі бірліктерін оқытуда, тҥсіндіруде кӛркем фильмді пайдалану тиімді әдістердің бірі ретінде ҧсынылып жҥр. Бҧл әдістің, әсіресе, кірме сӛздердің табиғатын білуде, ену себептерін анықтауда, қолданылуын зерделеуде орны ерекше. Мақала авторлары қазіргі қазақ тіліндегі ӛзге тілдерден енген сӛздердің ХХ ғасыр басында қалай алынғанын, баламаланғанын, икемделгенін «Ахмет. Ҧлт ҧстазы» атты фильмі арқылы талдайды. Зерттеудің мақсаты – фильм арқылы ХХ ғасыр басында Алаш зиялыларының, оның ішінде Ақымет Байтҧрсынҧлының ӛзге тілден сӛз алуда ҧстанған ғылыми қағидаттарын, соның негізіндегі алынған кірме сӛздерді қазіргі қазақ тіліндегі нҧсқаларымен салыстыра отырып зерттеу. Мақалада кӛркем фильм арқылы кірме сӛздерді оқып-тҥсіну мәселелерін сын тҧрғысынан қалай дамытуға болатыны кейс-стади әдісі арқылы талқыланады. Оқыту, әңгімелеу және баяндау теорияларына сҥйене отырып, мақалада бір ғасыр бҧрын Кеңес одағы кезінде қазақ тіліне ӛзге тілдерден енген сӛздердің мән-мағынасы және А.Байтҧрсынҧлы ҧсынған қазақ тіліндегі нҧсқалары топтық жҧмыс бойынша қарастырылып талданды. Мҧнда қазақ тіліндегі кірме сӛздерді фильм арқылы оқу дағдыларын дамытуға бағытталған тапсырмалардан мысалдар келтіріледі. Берілген тапсырмаларға кері байланыс ретінде жҥргізілген INSERT әдісі оларды жан-жақты зерделеуге септігін тигізді. Жҥргізілген зерттеу нәтижесінде кірме сӛздер табиғатын фильм арқылы меңгерту әдісі студенттің сабаққа деген қызығушылығын арттыратындығын кӛрсетті. Олардың белгілі бір ҧғымдар мен пәндік сӛздерді қолдануға қатысты сӛздік қорын кеңейтуге септігін тигізді. Деректерді талдауға арналған Jamovi компьютерлік бағдарламасы зерттеу нәтижесінің тиімділігін статистикалық тҧрғыдан дәлелдеп берді. Фильмді оқыту материалы ретінде қолдану кірме сӛздерді меңгеру ҥдерісін жеңілдетіп, студенттердің қазақ тілін меңгеру сапасын жақсартады. Сонымен қатар бҧл әдіс студенттердің тарихи-лингвистикалық кӛзқарасын да қалыптастыруға ықпал етеді. Мақала соңында авторлар қазақ тілін оқытуда фильмнің маңыздылығын және оның болашақ зерттеулер ҥшін перспективалық қҧрал бола алатындығын кӛрсетеді. Фильм арқылы оқыту студенттердің тілдік дағдыларын жақсартуға, олардың кірме сӛздерді тҥсінуін тереңдетуге және сабақ ҥдерісін қызықты әрі тиімді етуге мҥмкіндік береді деген ой тҥйеді.В статье рассматривается вопрос обучения студентов процессу введения заимствованных слов в язык, их месту и значению в историческом развитии языка с использованием художественных фильмов. В современной методической практике использование художественных фильмов считается одним из самых эффективных методов обучения и объяснения некоторых внутренних единиц языка. Этот метод особенно важен для понимания природы заимствованных слов, определения причин их появления и изучения их использования. Авторы статьи анализируют, как слова, пришедшие из других языков в современный казахский язык, были заимствованы, ассимилированы и адаптированы в начале ХХ века на примере фильма «Ахмет. Учитель нации». Цель исследования –изучить научные принципы, которым следовали представители интеллигенции Алаш, в том числе А. Байтурсынулы, при заимствовании слов из других языков в начале ХХ века через фильм, и на этой основе сравнить заимствованные слова с их вариантами в современном казахском языке, используя метод кейс-стади. В статье рассматривается, как критически разрабатывать проблемы чтения и понимания заимствованных слов через художественные фильмы. Основываясь на теориях обучения, повествования, в статье рассматривается и анализируется значение слов, вошедших в казахский язык из других языков столетие назад во времена Советского Союза, и казахские варианты, предложенные А. Байтурсынулы в групповой работе. Приведены примеры заданий, направленных на развитие навыков чтения заимствованных слов на казахском языке с помощью фильмов. Метод INSERT, который использовался в качестве обратной связи по данным заданиям, способствовал их всестороннему изучению. Результаты исследования показали, что метод усвоения характера заимствованных слов через фильмы повышает интерес учащихся к уроку. Это помогло им расширить свой словарный запас в отношении использования определенных понятий и предметных слов. Компьютерная программа для анализа данных Jamovi статистически доказала эффективность результатов исследования. Использование фильмов в качестве учебных материалов упрощает процесс изучения заимствованных слов и повышает качество усвоения казахского языка учащимися. Кроме того, данный метод способствует формированию историко-лингвистического мировоззрения студентов. В заключении статьи авторы подчѐркивают важность фильма в обучении казахскому языку и его потенциал как перспективного инструмента для будущих исследований. Авторы приходят к выводу, что обучение посредством фильмов способствует развитию языковых навыков учащихся, углублению понимания иноязычной лексики и повышению интереса и эффективности процесса обучения.The article addresses the issue of teaching students the process of introducing loanwords into the language, their role, and significance in the historical development of the language, using feature films as a context. In modern methodological practice, the use of feature films is considered one of the most effective methods of teaching and explaining some internal units of the language. This method is significant for understanding the nature of loanwords, determining the reasons for their emergence, and analyzing their usage. The authors of the article analyze how words from other languages entered the modern Kazakh language at the beginning of the 20th century, using the example of the film ―Akhmet. Teacher of the Nation‖. The purpose of this work is to examine the scientific principles that guided representatives of the Alash intelligentsia, including A. Baitursynuly, when borrowing words from other languages at the beginning of the 20th century, and to compare these borrowed words with their modern Kazakh variants using the case study method. The article discusses how to develop critical reading and understanding skills by analyzing critically borrowed words through feature films. Based on theories of learning and storytelling, the article examines and analyzes the meanings of words that entered the Kazakh language from other languages a century ago during the Soviet Era, as well as the Kazakh versions proposed by A. Baitursynuly in group work. Examples of tasks designed to develop the skills of reading borrowed words in the Kazakh language, using films as a resource, are provided. The INSERT method, which was used as feedback on these tasks, contributed to their comprehensive study. The results of the study showed that learning the nature of loanwords through vocabulary in films increases students‘ interest in the lesson. This helped them expand their vocabulary in relation to the use of certain concepts and thematic words. The computer data analysis program Jamovi statistically proved the effectiveness of the research results. The use of films as teaching materials simplifies the process of learning borrowed words and improves the quality of learning the Kazakh language by students. In conclusion, the authors highlight the importance of film in teaching the Kazakh language and its potential as a promising tool for future research. The authors conclude that film-based learning contributes to the development of students‘ language skills, deepening their understanding of foreign language vocabulary, and increasing the interest and effectiveness of the learning process
SOBEL VE CANNY FİLTRELERİ NİN KARŞILAŞTIRILMASI VE UYGULANMASI
Get PDFThe Sobel operator is a gradient method used in edge detection. It determines the change in intensity (gradient) in the image, and also calculates changes in the horizontal (x) and vertical (y) directions of the image. And Canny edge detection is an advanced way of finding edges. Both methods are used to detect edges, but each has advantages and disadvantages. It follows several steps and aims to detect stable edges with minimal errors. This study aims to compare the performance of Sobel and Canny edge detection algorithms on different image datasets. Although the Sobel algorithm gave faster results in terms of processing time, the Canny algorithm showed superior performance in terms of accuracy and noise tolerance. In tests on natural, medical, and industrial images, the Canny algorithm provided higher accuracy and noise tolerance compared to Sobel. In terms of processing time, the Sobel algorithm gives faster results. The research results show that the Canny algorithm should be preferred in applications that require high accuracy and noise tolerance, and the Sobel algorithm in cases where fast processing time is important. These results provide key information to help select an appropriate edge detection algorithm in various application scenarios.Sobel операторы—жиектерді анықтауда қолданылатын градиент әдісі. Ол кескіндегі қарқындылықтың өзгерісін (градиентті) анықтайды, сонымен қатар кескіннің көлденең (x) және тік (y) бағытындағы өзгерістерін есептейді. Ал, Canny жиегін анықтау—жиектерді табудың дамыған әдісі. Екі әдіс те жиектерді анықтауға арналған, бірақ әрбірінің артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Ол бірнеше қадамды орындайды және аз қателіктермен тұрақты жиектерді анықтауға бағытталған. Бұл зерттеу әртүрлі кескін деректер жиынындағы Sobel және Canny жиегін анықтау алгоритмдерінің өнімділігін салыстыруға бағытталған. Sobel алгоритмі өңдеу уақыты бойынша жылдамырақ нәтиже бергенімен, Canny алгоритмі дәлдік пен шуға төзімділік тұрғысынан жоғары өнімділікті көрсетті. Табиғи, медициналық және өндірістік кескіндер бойынша сынақтарда Canny алгоритмі Sobel-пен салыстырғанда жоғары дәлдік пен шуға төзімділікті қамтамасыз етті. Өңдеу уақыты бойынша Sobel алгоритмі жылдамырақ нәтиже береді. Зерттеу нәтижелері жоғары дәлдік пен шуға төзімділікті қажет ететін қолданбаларда Canny алгоритміне, ал жылдам өңдеу уақыты маңызды болған жағдайда Sobel алгоритміне артықшылық беру керек екенін көрсетеді. Бұл нәтижелер әртүрлі қолданба сценарийлерінде сәйкес жиекті анықтау алгоритмін таңдауға көмектесетін негізгі ақпаратты береді.Оператор Собеля—это градиентный метод, используемый для обнаружения краев. Он определяет изменение интенсивности (градиента) изображения, а также рассчитывает изменения в горизонтальном (x) и вертикальном (y) направлениях изображения. Обнаружение краев Canny—это продвинутый способ поиска краев. Оба метода используются для обнаружения краев, но каждый из них имеет свои преимущества и недостатки. Он состоит из нескольких шагов и направлен на обнаружение стабильных краев с минимальными ошибками. Целью данного исследования является сравнение производительности алгоритмов обнаружения границ Собеля и Кэнни на различных наборах данных изображений. Хотя алгоритм Собеля дал более быстрые результаты с точки зрения времени обработки, алгоритм Кэнни показал превосходную производительность с точки зрения точности и устойчивости к шуму. В тестах на естественных, медицинских и промышленных изображениях алгоритм Канни обеспечил более высокую точность и устойчивость к шуму по сравнению с алгоритмом Собеля. С точки зрения времени обработки алгоритм Собеля дает более быстрые результаты. Результаты исследования показывают, что алгоритму Канни следует отдавать предпочтение в приложениях, требующих высокой точности и устойчивости к помехам, а алгоритму Собеля—в тех случаях, когда важно быстрое время обработки. Эти результаты предоставляют ключевую информацию, которая поможет выбрать подходящий алгоритм обнаружения границ в различных сценариях применения.Sobel operatörü kenar tespitinde kullanılan bir gradyan yöntemidir. Görüntüdeki yoğunluk (gradyan) değişimini belirler ve ayrıca görüntünün yatay (x) ve dikey (y) yönlerindeki değişiklikleri de hesaplar. Ve Canny kenar tespiti, kenarları bulmanın gelişmiş bir yoludur. Her iki yöntem de kenarları tespit etmek için kullanılır, ancak her birinin avantajları ve dezavantajları vardır. Birkaç adımı takip eder ve minimum hatayla kararlı kenarları tespit etmeyi amaçlar. Bu çalışma, Sobel ve Canny kenar tespit algoritmalarının farklı görüntü veri setleri üzerindeki performansını karşılaştırmayı amaçlamaktadır. Sobel algoritması işlem süresi açısından daha hızlı sonuçlar vermesine rağmen Canny algoritması doğruluk ve gürültü toleransı açısından üstün performans gösterdi. Doğal, tıbbi ve endüstriyel görüntüler üzerinde yapılan testlerde Canny algoritması, Sobel'e kıyasla daha yüksek doğruluk ve gürültü toleransı sağladı. İşlem süresi açısından Sobel algoritması daha hızlı sonuç verir. Araştırma sonuçları, yüksek doğruluk ve gürültü toleransı gerektiren uygulamalarda Canny algoritmasının, hızlı işlem süresinin önemli olduğu durumlarda ise Sobel algoritmasının tercih edilmesi gerektiğini göstermektedir. Bu sonuçlar, çeşitli uygulama senaryolarında uygun bir kenar algılama algoritmasının seçilmesine yardımcı olacak önemli bilgiler sağlar.
 
IoT Teknolojileri Kullanılarak Akıllı Sera Sulama Sisteminin Tasarımı ve Uygulanması
No full textThis scientific article examines the design and optimization of an automated irrigation system for an intelligent greenhouse using IoT (Internet of Things) technologies in the agricultural sector. The main objective of the study is to increase crop productivity by implementing a personalized and efficient irrigation process based on environmental and soil moisture parameters. The hardware component of the system is built on Arduino Uno and ESP8266 microcontrollers, utilizing DHT11, LDR, HC-SR04, and soil moisture sensors to collect real-time data. The obtained information is processed and visualized through the Blynk IoT platform, allowing for remote monitoring and control. Experimental results demonstrate that the system contributes to significant water conservation, improved energy efficiency, reduced human intervention, and stable crop growth conditions. The findings highlight the potential of IoT-based smart irrigation technologies to support agricultural digitalization, optimize greenhouse management, and enhance sustainable farming practices. This study provides a scientific foundation for further research on scalable intelligent irrigation architectures and their integration into modern agrotechnological systems.Бұл мақалада ауыл шаруашылығы саласында IoT (Заттар интернеті) технологияларын қолдана отырып, интеллектуалды жылыжайға арналған автоматтандырылған суару жүйесін жобалау және оны оңтайландыру мәселелері қарастырылады. Зерттеудің негізгі мақсаты – қоршаған орта мен топырақ ылғалдылығы параметрлеріне негізделген дараланған және тиімді суару процесін енгізу арқылы дақылдардың өнімділігін арттыру. Жүйенің аппараттық бөлімі Arduino Uno және ESP8266 микроконтроллерлеріне негізделіп, нақты уақыт режимінде деректер жинау үшін DHT11, LDR, HC-SR04 және топырақ ылғалдылығы сенсорлары қолданылады. Алынған ақпарат Blynk IoT платформасы арқылы өңделіп, визуализацияланады, бұл қашықтан бақылауға және басқаруға мүмкіндік береді. Эксперименттік нәтижелер жүйенің су ресурстарын айтарлықтай үнемдеуге, энергия тиімділігін арттыруға, адам араласуын азайтуға және өсімдіктердің тұрақты өсу жағдайларын қамтамасыз етуге мүмкіндік беретінін көрсетті. Зерттеу нәтижелері IoT технологияларына негізделген смарт суару жүйелерінің ауыл шаруашылығын цифрландыруды қолдаудағы, жылыжай шаруашылығын оңтайландырудағы және тұрақты агротехнологиялық тәжірибелерді жетілдірудегі жоғары әлеуетін көрсетеді. Бұл зерттеу ауқымды интеллектуалды суару архитектураларын әзірлеу және оларды заманауи агротехникалық жүйелерге интеграциялау бойынша болашақ ғылыми жұмыстарға негіз болады.В данной статье рассматриваются вопросы проектирования и оптимизации автоматизированной системы орошения для интеллектуальной теплицы с использованием технологий IoT (Интернета вещей) в сельском хозяйстве. Основная цель исследования заключается в повышении урожайности культур за счёт внедрения персонализированного и эффективного процесса полива, основанного на параметрах окружающей среды и влажности почвы. Аппаратная часть системы построена на микроконтроллерах Arduino Uno и ESP8266, при этом для сбора данных в реальном времени используются датчики DHT11, LDR, HC-SR04 и датчик влажности почвы. Полученная информация обрабатывается и визуализируется с помощью платформы Blynk IoT, что обеспечивает дистанционный мониторинг и управление. Экспериментальные результаты демонстрируют, что система способствует значительной экономии водных ресурсов, повышению энергоэффективности, снижению уровня человеческого вмешательства и созданию стабильных условий для роста растений. Полученные выводы подчеркивают потенциал интеллектуальных технологий орошения на основе IoT в поддержке цифровизации сельского хозяйства, оптимизации управления теплицами и развитии устойчивых агротехнологических практик. Данное исследование формирует научную основу для дальнейших разработок масштабируемых архитектур интеллектуальных систем орошения и их интеграции в современные агротехнологические комплексы.Bu makalede, tarım sektöründe IoT (Nesnelerin İnterneti) teknolojileri kullanılarak akıllı bir sera için otomatik sulama sisteminin tasarlanması ve optimize edilmesi ele alınmaktadır. Araştırmanın temel amacı, çevresel koşullar ve toprak nemi parametrelerine dayalı kişiselleştirilmiş ve verimli bir sulama süreci uygulayarak ürün verimliliğini artırmaktır. Sistemin donanım bileşeni Arduino Uno ve ESP8266 mikrodenetleyicileri üzerine kurulmuş olup, gerçek zamanlı veri toplamak için DHT11, LDR, HC-SR04 ve toprak nem sensörleri kullanılmaktadır. Elde edilen bilgiler Blynk IoT platformu aracılığıyla işlenmekte ve görselleştirilmektedir; bu da uzaktan izleme ve kontrol imkânı sağlamaktadır. Deneysel sonuçlar, sistemin su kaynaklarında önemli ölçüde tasarruf sağladığını, enerji verimliliğini artırdığını, insan müdahalesini azalttığını ve bitkiler için kararlı büyüme koşulları oluşturduğunu göstermiştir. Araştırma bulguları, IoT tabanlı akıllı sulama sistemlerinin tarımın dijitalleşmesini destekleme, sera işletmeciliğini optimize etme ve sürdürülebilir agroteknolojik uygulamaları geliştirme açısından yüksek bir potansiyele sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çalışma, ölçeklenebilir akıllı sulama mimarilerinin geliştirilmesi ve bunların modern agroteknik sistemlere entegrasyonu üzerine yürütülecek gelecekteki bilimsel çalışmalara temel oluşturmaktadır
DEVELOPMENT OF CAPITALISM IN THE USA AND THE PROBLEM OF SLAVERY (THE 50S AND 60S OF THE NINETEENTH CENTURY)
Get PDFWith the development of capitalism in the USA in the 50s and 60s of the nineteenth century, social and economic changes took place in society. During this period, under the influence of the industrial revolution, the country's economy developed rapidly. In the northern regions of the United States, the number of factories has increased, and instead of agricultural production, the transition to an industrial economy has begun. This trend has led to the strengthening of capitalist relations.
However, there were also negative consequences of the development of capitalism. The institution of slavery has been preserved in the southern states, and this system has undergone significant changes in the economic structure of the country. Slaves worked in agriculture and on plantations, which caused workers to be highly dependent and violated human rights. The issue of slavery caused a sharp debate in society, and this problem became one of the main factors leading to the civil war.
The article examines the problem of slavery related to the development of capitalism in the United States, conflicts and contradictions between different strata of society. It is reported that the economic and social differences between the northern and southern states have deepened and had a great impact on the future of the country.Аңдатпа. ХІХ ғасырдың 50-60 жылдары АҚШ-та капитализмнің дамуымен бірге қоғамда әлеуметтік және экономикалық өзгерістер орын алды. Бұл кезеңде өнеркәсіптік революцияның әсерінен елдің экономикасы жылдам қарқынмен дамыды. АҚШ-тың солтүстік аймақтарында зауыттар мен фабрикалар көбейіп, ауылшаруашылық өндірісінің орнына өндірістік экономикаға көшу басталды. Бұл үрдіс капиталистік қатынастардың нығаюына әкелді.
Алайда, капитализмнің дамуының теріс әсерлері де болды. Оңтүстік штаттарда құлдық институты сақталып, бұл жүйе елдің экономикалық құрылымын айтарлықтай өзгерістерге ұшыратты. Құлдар еңбек ету үшін ауыл шаруашылығы мен плантацияларда жұмыс істеді, бұл жұмысшылардың қатаң тәуелділігін және адам құқықтарының бұзылуын туғызды. Құлдық мәселесі қоғамда өткір пікірталастар тудырып, бұл проблема азаматтық соғысқа әкелген негізгі факторлардың бірі болды.
Мақалада АҚШ-тағы капитализмнің дамуымен байланысты құлдық мәселесі қоғамның әртүрлі топтары арасында қақтығыстар мен қайшылықтар қарастырылған. Солтүстік және Оңтүстік штаттар арасындағы экономикалық және әлеуметтік айырмашылықтар тереңдей түсіп, елдің болашақ тағдырына үлкен әсерін тигізгені туралы баяндалған.Аннотация. С развитием капитализма в США в 50-60-х годах девятнадцатого века в обществе произошли социальные и экономические изменения. В этот период под влиянием промышленной революции экономика страны развивалась быстрыми темпами. В северных регионах США увеличилось количество заводов и фабрик, и вместо сельскохозяйственного производства начался переход к промышленной экономике. Эта тенденция привела к укреплению капиталистических отношений.
Однако были и негативные последствия развития капитализма. В южных штатах сохранился институт рабства, и эта система претерпела значительные изменения в экономической структуре страны. Рабы работали в сельском хозяйстве и на плантациях, что вызывало сильную зависимость рабочих и нарушение прав человека. Проблема рабства вызвала острые дебаты в обществе, и эта проблема стала одним из основных факторов, приведших к гражданской войне.
В статье рассматривается проблема рабства, связанная с развитием капитализма в США, конфликтами и противоречиями между различными слоями общества. Сообщается, что экономические и социальные различия между северными и южными штатами углубились и оказали большое влияние на дальнейшую судьбу страны.With the development of capitalism in the USA in the 50s and 60s of the nineteenth century, social and economic changes took place in society. During this period, under the influence of the industrial revolution, the country's economy developed rapidly. In the northern regions of the United States, the number of factories has increased, and instead of agricultural production, the transition to an industrial economy has begun. This trend has led to the strengthening of capitalist relations.
However, there were also negative consequences of the development of capitalism. The institution of slavery has been preserved in the southern states, and this system has undergone significant changes in the economic structure of the country. Slaves worked in agriculture and on plantations, which caused workers to be highly dependent and violated human rights. The issue of slavery caused a sharp debate in society, and this problem became one of the main factors leading to the civil war.
The article examines the problem of slavery related to the development of capitalism in the United States, conflicts and contradictions between different strata of society. It is reported that the economic and social differences between the northern and southern states have deepened and had a great impact on the future of the country
ARCHAEOLOGICAL STUDIES OF THE BURIAL MOUND CEMETERY OF KANYARBULAK
No full textThe burial sites of the Kaynarbulak burial mound are located on the northwestern outskirts of the city of Shymkent, within the territory of the under-construction industrial zone "Bozaryk," and at the time work began, they were at risk of complete destruction due to the intensive development of this area.
During the protective and rescue operations, 16 burial mounds with earthen embankments were studied. Burials were conducted both in ground graves and in catacombs with dromoses. Almost all the burials were disturbed in ancient times. Most of the skeletons are scattered across the burial structures, some are partially lost.
Finds from the graves include broken and intact forms of kitchen and table ceramics (jugs, pots, mugs, and tableware of open forms), fragments of heavily corroded iron and bronze artifacts (knives, arrowheads, ornaments), as well as beads. The orientation of the buried in the catacombs is mainly to the east, while in ground graves it is to the west.
Chronologically studied burial sites contain materials from the early Iron Age and the Middle Ages. The entire set of finds from the early Iron Age is conventionally divided into three chronological groups: V to II centuries BC, II century BC – I century AD, and I to IV centuries AD. The burials from the medieval period were conducted according to the Muslim rite.Қайнарбұлақ оба қорымының жерлеу ескерткіштері Шымкент қаласының солтүстік-батыс шетінде, құрылысы жүріп жатқан «Бозарық» индустриялық аймағы аумағында орналасқан. Жұмыстар басталғанға дейін бұл ескерткіштер аталған аумақтың жедел игерілуіне байланысты толық жойылу қаупінде болған.
Қорғау-құтқару қазба жұмыстары барысында топырақ үйіндісі бар 16 оба жерлеу орны зерттелді. Жерлеу рәсімдері жер қабірлерге, сондай-ақ дромосы бар катакомбаларға да жасалған. Қабірлердің барлығы дерлік көне замандардың өзінде-ақ бұзылған. Көптеген адам сүйектері жерлеу құрылымдары бойына шашылып кеткен, кейбіреулері ішінара жойылған.
Қабірлерден табылған заттар арасында ас үйлік және дастарханға арналған керамика ыдыстарының (кұмандар, құмыралар, саптыаяқтар мен ашық формалы ыдыстар) сынған және бүтін үлгілері, қатты тот басқан темір бұйымдар сынықтары, қола заттар (пышақтар, жебе ұштары, әшекейлер), сондай-ақ моншақтар бар. Катакомбадағы жерленгендер негізінен шығысқа, ал топырақ қабірлердегілер батысқа қарата жерленген.
Зерттелген жерлеу ескерткіштерінде мерзімдік жағынан ерте темір дәуірі мен ортағасыр кезеңіне жататын заттай деректер бар. Ерте темір дәуіріне жататын жәдігерлер жиынтығы шартты түрде үш хронологиялық топқа бөлінеді: б.з.д. V-II ғғ., б.з.д. II – б.з. I ғғ., б.з. I-IV ғасырлар. Ортағасырлық жерлеулер мұсылмандық ғұрып бойынша жасалған.Погребальные памятники курганного могильника Кайнарбулак расположены на северо-западной окраине г. Шымкент, на территории строящейся индустриальной зоны «Бозарык» и к моменту начала работ находились под угрозой полного уничтожения, ввиду интенсивного освоения этой территории.
В ходе проведения охранно-спасательных работ было изучено 16 курганных захоронений с земляными насыпями. Погребения осуществлялись как в грунтовых могилах, так и в катакомбах с дромосами. Практически все захоронения были потревожены еще в древности. Большинство скелетов разбросаны по погребальным конструкциям, некоторые частично утрачены (все костные остатки (антропологические и археозоологические материалы) переданы в антропологическую лабораторию ЮКУ им. М. Ауэзова.).
Находки из могил представлены битой и целыми формами кухонной и столовой керамики (кувшинами, горшками, кружкой и посудой открытых форм), фрагментами сильно коррозированного железа и изделиями из бронзы (ножами, наконечниками стрел, украшениями), а также бусинами. Ориентировка погребенных в катакомбах преимущественно на восток, в грунтовых могилах – на запад.
Хронологически изученные погребальные памятники содержат материалы эпохи раннего железного века и средневековья. Весь комплекс находок эпохи раннего железного века условно делится на три хронологические группы: V-II вв. до н.э., II в. до н.э. – I в. н.э., I-IV вв. н.э. Погребения средневековой эпохи совершены по мусульманскому обряду.
Археологические исследования курганного могильника и двух курганных групп Кайнарбулак, проводились в 2025 году, на основании договора о государственных закупках работ № 31 от «04» марта 2025 г., между ГККП «Объединение музеев города Шымкент» управления культуры, развития языков и архивов города Шымкент и ТОО «Инженерная археология».The burial sites of the Kaynarbulak burial mound are located on the northwestern outskirts of the city of Shymkent, within the territory of the under-construction industrial zone "Bozaryk," and at the time work began, they were at risk of complete destruction due to the intensive development of this area.
During the protective and rescue operations, 16 burial mounds with earthen embankments were studied. Burials were conducted both in ground graves and in catacombs with dromoses. Almost all the burials were disturbed in ancient times. Most of the skeletons are scattered across the burial structures, some are partially lost.
Finds from the graves include broken and intact forms of kitchen and table ceramics (jugs, pots, mugs, and tableware of open forms), fragments of heavily corroded iron and bronze artifacts (knives, arrowheads, ornaments), as well as beads. The orientation of the buried in the catacombs is mainly to the east, while in ground graves it is to the west.
Chronologically studied burial sites contain materials from the early Iron Age and the Middle Ages. The entire set of finds from the early Iron Age is conventionally divided into three chronological groups: V to II centuries BC, II century BC – I century AD, and I to IV centuries AD. The burials from the medieval period were conducted according to the Muslim rite