Scientific Publications Yassawi University
Not a member yet
932 research outputs found
Sort by
OKUL YÖNETİCİLERİNİN GÖRÜŞLERİNE GÖRE OKULLARDAKİ ÇATIŞMAYI KONTROL ATLINDA TUTMANIN STRATEJILERI
No full textThe purpose of this study is to comprehensively identify and analyze the conflict management strategies employed by school administrators in Ust-Kamenogorsk (Kazakhstan) when addressing conflicts with teachers in their schools. The study is aimed at understanding what behavior models and approaches school principals choose when tension or disagreements with teachers arise, as well as identifying preferred behavior and interaction strategies in conflict conditions within the educational environment. The quantitative research method was used in the research. To collect data, the participants (school principals) were offered the “Personal Information Form” and the “ROCI II – Organizational Conflict Inventory” questionnaire developed by A. Rahim.The personal information form included information on the participants’ gender (male/female), school type (Kazakh-language school/ Russian-language school/ mixed-language school), and their work experience (1-5 years/ 6-10 years/ 11-16 years/ 17–20 years/ 21 years and above). The ROCI II questionnaire consists of 28 statements and covers five main conflict resolution strategies: cooperation, compromise, competition, accommodation, and avoidance. Responses were assessed on a Likert scale (from “very rarely” to “always”). The study involved 99 principals from 30 schools in Ust-Kamenogorsk. The collected data were analyzed using the SPSS statistical program, which is widely used to analyze data in the field of education.The results showed that the most frequently used strategy is “cooperation”, characterized by a desire for integration and joint problem solving. However, in some cases, school leaders also resort to the “avoidance” strategy. These findings indicate that school leaders prefer constructive approaches to conflicts, but in some situations tend to distance themselves from the conflict to avoid its escalation.Бұл зерттеудің мақсаты Өскемен қаласында (Қазақстан) жұмыс істейтін мектеп басшыларының осы мектептерде жұмыс істейтін мұғалімдермен шиеленіс жағдайларын реттеу процесінде қолданатын конфликтілерді басқару стратегияларын жан-жақты анықтау және талдау болып табылады. Зерттеу мұғалімдермен шиеленіс немесе келіспеушіліктер туындаған кезде мектеп басшыларының қандай мінез-құлық үлгілері мен стратегияларын таңдайтынын түсінуге, сондай-ақ білім беру ортасындағы конфликт жағдайында қолдануға жарамды мінез-құлық пен өзара әрекеттесу стратегияларын анықтауға бағытталған. Зерттеуде сандық зерттеу әдісі қолданылды. Деректерді жинау үшін қатысушыларға (мектеп басшыларына) «Жеке ақпарат» сауалнамасы және А. Рахим тарапынан әзірлеген «ROCI II – Ұйымдық конфликт сауалнамасы» ұсынылды.Жеке ақпарат формасы қатысушылардың жынысы (ер/әйел), мектеп түрі (қазақ тілді мектеп/орыс тілді мектеп/аралас тілді мектеп) және олардың басқарудағы жыл өтілі (1-5 жыл/ 6-10 жыл/ 11-16 жыл/ 17-20 жыл /21 жыл және одан жоғары) туралы ақпаратты қамтиды. ROCI II сауалнамасы 28 тұжырымнан тұрады және конфликттерді басқарудың бес негізгі стратегиясын қамтиды: ынтымақтасу, ымыраға келу, бәсекелесу, бейімделу және қашқақтау. Жауаптар Лайкерт шкаласы бойынша бағаланды («өте сирек» ден «әрқашан»). Зерттеуге Өскемен қаласындағы 30 мектептің 99 директоры қатысты. Жиналған деректер білім беру саласындағы деректерді талдау үшін кеңінен қолданылатын SPSS статистикалық бағдарламасы арқылы талданды.Нәтижелер конфликт жағдайында ең жиі қолданылатын стратегия түрі «ынтымақтасу» – интеграцияға ұмтылу және мәселені бірлесіп шешу екенін көрсетті. Дегенмен, кейбір жағдайларда мектеп басшылары «қашқақтау» стратегиясына жүгендігі де көрінді. Бұл тұжырымдар мектеп басшыларының конфликттерде сындарлы тәсілдерді ұнататынын, бірақ кейбір жағдайларда оның шиеленісуіне жол бермеу үшін конфликтіден аулақ болуға бейім екендігін көрсетеді.Целью настоящего исследования является всестороннее выявление и анализ стратегий управления конфликтами, которые применяются руководителями школ, работающих в городе Усть-Каменогорск (Казахстан), в процессе упорядочения конфликтных ситуаций с учителями, работающих в этих школах. Исследование направлено на понимание того, какие модели поведения и подходы выбирают руководители школ при возникновении напряжённости или разногласий с учителями, а также на выявление предпочтительных поведении и стратегии взаимодействия в конфликтных условиях внутри образовательной среды. В рамках работы использовался количественный метод исследования. Для сбора данных участникам (руководителям школ) были предложены «Форма личной информации» и опросник «ROCI II – Опросник организационного конфликта», разработанный А.Рахимом.Форма личной информации включала сведения о поле участников (мужской/женский), тип школы (с казахском языком обучения / с русским языком обучения /со смешанным языком обучения) и их управленческом стаже (1-5 лет/ 6-10 лет/11-16 лет/17–20 лет/ 21 год и больше). Опросник ROCI II состоит из 28 утверждении и охватывает пять основных стратегий разрешения конфликтов: сотрудничества, компромисса, конкуренции, приспособления и уклонения. Ответы оценивались по шкале Лайкерта (от «очень редко» до «всегда»). В исследовании приняли участие 99 руководителей из 30 школ города Усть-Каменогорск. Собранные данные были проанализированы с помощью статистической программы SPSS, которая широко используется для анализа данных в сфере образования.Результаты показали, что наиболее часто применяемой стратегией является «сотрудничество» – стремление к интеграции и совместному решению проблем. Однако в некоторых случаях руководители также прибегают к стратегии «уклонения». Эти выводы указывают на то, что руководители школ предпочитают конструктивные подходы к конфликтам, но в отдельных ситуациях склонны дистанцироваться от конфликта, чтобы избежать его обострения.Bu çalışmanın amacı, Öskemen’de (Kazakistan) görev yapan okul müdürlerinin, bu okullarda çalışan öğretmenlerle yaşadıkları çatışma durumlarını çözme sürecinde kullandıkları çatışma yönetimi stratejilerini kapsamlı bir şekilde belirlemek ve analiz etmektir. Çalışmada okul müdürlerinin öğretmenlerle gerginlik veya anlaşmazlık yaşadıklarında hangi davranış kalıplarını ve stratejileri seçtikleri anlatılmanın yanı sıra, eğitim ortamındaki çatışma durumlarında kullanılmaya uygun davranış ve etkileşim stratejileri belirlenmektedir. Nicel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Veri toplamak için katılımcılara (okul müdürlerine) A. Rahim tarafından geliştirilen “Kişisel Bilgiler” anketi ve “ROCI II - Örgütsel Çatışma Anketi” verilmiştir.
Kişisel bilgi formu, katılımcıların cinsiyeti (erkek/kadın), okul türü (Kazak okul/Rus okul/karma dilli okul) ve yöneticilik deneyim yılları (1-5 yıl/6-10 yıl/11-16 yıl/17-20 yıl/21 yıl ve üzeri) hakkında bilgi içermektedir. ROCI II anketi 28 ifadeden oluşmakta ve beş temel çatışma yönetimi stratejisini kapsamaktadır: iş birliği, uzlaşma, rekabet, uyum ve kaçınma. Yanıtlar Likert ölçeğinde (“çok nadiren”den “her zaman”a) derecelendirilmiştir. Anket çalışmasına Öskemen’deki 30 okuldan 99 müdür katılmıştır. Toplanan veriler, eğitim alanında veri analizinde yaygın olarak kullanılan SPSS istatistik programı kullanılarak analiz edilmiştir. Sonuçlar, çatışma durumlarında en sık kullanılan stratejinin “iş birliği” - bütünleşme ve ortak sorun çözme çabası - olduğunu göstermiştir. Ancak bazı durumlarda okul liderleri “kaçınma” stratejisine de başvurmuşlardır. Bu bulgular, okul liderlerinin çatışmalara yapıcı yaklaşımları tercih ettiklerini, ancak bazı durumlarda çatışmanın tırmanmasını önlemek için çatışmadan kaçınma eğiliminde olduklarını göstermektedir
Features of Training Future Physics Teachers in Modern Virtual Laboratories Creation Methods
Get PDFA teacher of physics can help school learners to look at natural phenomena from an analytical point and awake students' interest in the physics subject with a laboratory work. This article reviews the laboratory work conducted using virtual tools and discusses the features of the methodology for usage of create virtual tools in situations where they are necessary. There was a discussion about during state of laboratories in the current school classrooms. It has been detected that material laboratory complexes are not enough to cover all subjects of natural sciences and that the learner and teacher can conduct laboratory work remotely through virtual laboratories. In this case, a review of the technologies of using ready-made virtual laboratories, making them different if they do not meet the requirements. There was discuss a technology of virtual laboratory that can show nature of dynamic phenomena created according a manual that named as “computer methods of physics”. By this technology created a virtual laboratory environment named "PVL Kush momenti" that describes the interaction of forces; discussed the advantages and disadvantages of this environment and compared on the other alternative environments. Furthermore, had been determine the tendencies of creating laboratories for other school subjects, and the requirements for a virtual laboratory to determine the usage of common algorithm. Additionally, wrote about psychological techniques that can used to refute the scepticism about the difficulty of creating a virtual environment.To sum up, the authors gave an opinion that virtual laboratory is a tool that helps to understand and predict natural phenomena, and confident that there is not difficult to use them. They are believe that virtual laboratories make a great contribution to the successful implementation of educational programs and they offer the technology to create virtual worlds.Физика пәні мұғалімі зертханалық жұмыс арқылы оқушылардың пәнге деген қызығушылығын оятып, оқушыларға табиғат құбылысын аналитикалық қырынан көрсете алады. Мақалада виртуалды құралдар арқылы жүргізілген зертханалық жұмыстарға шолу жасалынған және мұғалімнің өзіне виртуалды сайман жасау қажеттілігі туындаған жағдайда пайдалануға болатын әдістемеліктің ерекшеліктері талқыланған. Қазіргі таңдағы мектептегі жаратылыстану пәндері кабинеттеріндегі зертханалар күйі жайында сөз қозғалды. Материалдық зертханалық кешендер жаратылыстану пәндерінің барлық тақырыптарын қамтуға жеткіліксіз екендігі және оқушы мен мұғалім виртуалды зертханалар арқылы қашықтықтан зертханалық жұмыс жүргізуге болатындығы ерекшеленді. Осы орайда дайын виртуалды зертханаларды пайдалану талапқа сай келмеген жағдайда оларды түрлендіру технологияларына шолу жасалған. Физиканың компьютерлік әдістері деп аталатын нұсқаулық арқылы динамикалық құбылыс табиғатын ашатын виртуалды зертхана жасау технологиясы қарастырылған. Бұл технологияны қолдана отырып, күштердің өзара әсерін сипаттайтын, «PVL Күш моменті» атты виртуалды зертханалық орта жасалынып, ол ортаның артықшылықтары мен кемшіліктері зерттеліп, салыстырылады. Сонымен қатар, мектеп физикасының басқа да тақырыптары бойынша зертханалар құрастыру тенденциялары анықталып, ортақ алгоритмді пайдалану және оқушы қабілетін анықтау үшін мектепте виртуалды зертханаға қойылатын талаптар түйінделген. Виртуалды орта жасау қиындығын қозғайтын скептикалық пікірлерді жоққа шығару үшін қолданылатын психологиялық әдістемелер тұжырымдалған.Қорытындылай келе, авторлар виртуалды зертханалар табиғат құбылысын түсінуге және болжауға көмектесетін құрал екендігін көрсетіп, зертханаларды қолдануда аса үлкен қиындық жоқ екендігіне сеніммен қарайды. Елімізде бекітіліп жатқан білім беру бағдарламаларының сәтті жүзеге асуына виртуалды зертханалар үлкен үлесін қосатындығын дәлелдеп, оларды жасау технологияларын ұсынады.Учитель физики посредством лабораторных работ может пробудить у учащихся интерес к предмету и показать учащимся явления природы с аналитической точки зрения. В статье рассмотрены лабораторные работы, проводимые с использованием виртуальных инструментов, и рассмотрены особенности методики, которые можно использовать, если преподавателю необходимо создать виртуальные инструменты. Обсуждалось состояние лабораторий в школьных кабинетах предметов естествознания в настоящее время. Подчеркивалось, что материально-лабораторных комплексов недостаточно для охвата всех предметов естествознания, что ученик и преподаватель могут проводить лабораторные работы дистанционно через виртуальные лаборатории. В связи с этим рассмотрены технологии использования готовых виртуальных лабораторий и технологии разработки других лабораторных сред в случае их несоответствия предъявляемым требованиям. Предложена технология создания виртуальной лаборатории, раскрывающей природу динамических явлений посредством так называемых компьютерных методов физики. С помощью этой технологии создается виртуальная лабораторная среда под названием «PVL Күш моменті», описывающая взаимодействие сил, изучаются и сравниваются преимущества и недостатки этой среды. Одновременно были определены тенденции создания лабораторий по другим предметам школьной физики, а также обобщены требования к виртуальной лаборатории в школе с целью использования единого алгоритма и определения способностей ученика. Предложены психологические приемы с целью опровержения скептицизма по поводу сложности создания виртуальной среды.В заключении авторы показывают, что виртуальные лаборатории являются инструментом, помогающим понимать и прогнозировать явления природы, и уверены, что больших сложностей в использовании лабораторий нет. Доказывая, что виртуальные лаборатории вносят большой вклад в успешную реализацию утверждаемых в стране образовательных программ, авторы предлагают технологии для их создания.A teacher of physics can help school learners to look at natural phenomena from an analytical point and awake students' interest in the physics subject with a laboratory work. This article reviews the laboratory work conducted using virtual tools and discusses the features of the methodology for usage of create virtual tools in situations where they are necessary. There was a discussion about during state of laboratories in the current school classrooms. It has been detected that material laboratory complexes are not enough to cover all subjects of natural sciences and that the learner and teacher can conduct laboratory work remotely through virtual laboratories. In this case, a review of the technologies of using ready-made virtual laboratories, making them different if they do not meet the requirements. There was discuss a technology of virtual laboratory that can show nature of dynamic phenomena created according a manual that named as “computer methods of physics”. By this technology created a virtual laboratory environment named "PVL Kush momenti" that describes the interaction of forces; discussed the advantages and disadvantages of this environment and compared on the other alternative environments. Furthermore, had been determine the tendencies of creating laboratories for other school subjects, and the requirements for a virtual laboratory to determine the usage of common algorithm. Additionally, wrote about psychological techniques that can used to refute the scepticism about the difficulty of creating a virtual environment.To sum up, the authors gave an opinion that virtual laboratory is a tool that helps to understand and predict natural phenomena, and confident that there is not difficult to use them. They are believe that virtual laboratories make a great contribution to the successful implementation of educational programs and they offer the technology to create virtual worlds
Poetics of the Absurd in Foreign and Kazakhstani Literature of the 20th and 19th Centuries
Get PDFThis article discusses the theory of the poetics of the absurd. It examines the theoretical problem of absurd literature and explores the poetics of the absurd in foreign and Kazakhstani literature from the 20th to the 19th centuries. The absurd is analyzed within a psychoanalytic context, and a distinction is made between the concepts of the absurd and the meaningless. Related concepts such as absurdity, nonsense, and illogicality are also considered. The categories of tragic and comic are studied as well. The methods of hermeneutic, immanent, and comparative analysis are employed.The article analyzes and systematizes the works of modern Russian-language writers from Kazakhstan, including A. Zhaksylykov, E. Ayla, N. Sakavov, A. Kim, N. Verevochkin, I. Odegov, as well as Kazakh immigrants I. Lipkovich, S. Lipovetsky, and I. Mandel. It also examines the works of representatives of Russian postmodern prose, such as V. Sorokin, V. Makanin, and L. Petrushevskaya. The study examines both the individual and general characteristics of the prose of these writers. It identifies several typological signs of creating an absurd text in the speech of characters, including a dominant associative principle, authorized syntax and punctuation, enjambment, catachresis, grotesque, antinomy, auto-fiction, irony and self-irony, and the resistance against classical and Soviet traditions at both the content and formal levels, often reaching the point of parody and caricature. The study also explores the dissimilarity of poetic form, such as an attraction to free verse, experiments with poetic form, paradox, alogisms, the reverse side of everyday consciousness, externally unmotivated structural metamorphoses, the principle of chance, and the fight against automaticity of perception, among others.Бұл мақалада зерттеу аясындағы абсурд әдебиетінің теориялық проблемалары, ХХ–ХХІ ғасырлардағы шетел және қазақстандық әдебиеттегі абсурд поэтикасы қарастырылады. Абсурд ұғымы психика-сараптамалық мәнмәтінде талданып, «абсурд» пен «мәнсіздік» ұғымдарының айырмашылықтары көрсетіледі. Сондай-ақ іргелес ұғымдар – абсурд, нонсенс, алогизм, трагедиялық және комедиялық сипаттар айқындалады.
Мақалада герменевтикалық, имманенттік және салыстырмалы талдау әдістері қолданылды. Зерттеу нысаны ретінде қазіргі қазақстандық орыс тілді жазушылардың (А. Жақсылықов, Е. Айла, Н. Сакавова, А. Ким, Н. Веревочкин, И. Одегов, сондай-ақ қазақстандық эмигранттар – И. Липкович, С. Липовецкий және И. Мандель) және ресейлік постмодернистік прозаның өкілдерінің (В. Сорокин, В. Маканин, Л. Петрушевская) шығармалары талданып, жіктеледі.
Зерттеу барысында аталған жазушылар шығармаларындағы ортақ және дара көркемдік белгілер айқындалды. Кейіпкерлер тіліндегі абсурдтық мәтін құрудың типологиялық ерекшеліктері төмендегідей сипатталды: ассоциативтік бастаманың басымдығы; авторлық синтаксис пен пунктуацияның өзгешелігі; анжамбеман, катахреза, гротеск, антиномия, автофикшн тәсілдері; келеке және өзін-өзі келекелеу; мағыналық және формалық деңгейлерде пародия мен әзіл-сықақ элементтері арқылы классикалық және кеңестік дәстүрлермен күрес; өлең формасының үйлеспеушілігі және еркін өлеңге (верлибрге) ұмтылу; поэтикалық формадағы эксперименттер; парадокс пен алогизмдердің көрінісі; күнделікті сананың астарлануы; сырттай бейуәжді құрылымдық өзгерістер; кездейсоқтық қағидаты және автоматтандырылған қабылдауға қарсы бағытталған көркемдік тәсілдер.В данной статье описывается теория поэтики абсурда: рассматриваются теоретическая проблема литературы абсурда, поэтика абсурда в зарубежной и казахстанской литературе XX-XIX веков; абсурд изучается в психоаналитическом контексте; дается разграничение понятий абсурдного и бессмысленного; рассматриваются смежные понятия: абсурд, нонсенс, алогизм; изучаются категории трагического и комического. Кроме того, применяются методы герменевтического, имманентного, сравнительно-сопоставительного анализов. Анализируются и систематизируются произведения писателей современной русскоязычной литературы Казахстана (А. Жаксылыкова, Е. Айла, Н. Сакавова, А. Кима, Н. Веревочкина, И. Одегова, казахстанских иммигрантов И. Липковича, С. Липовецкого и И. Манделя); представителей Российской постмодернистской прозы (В. Сорокина, В. Маканина, Л. Петрушевской). Рассматриваются индивидуальные особенности и общие характеристики прозы отдельных писателей, представленных в данном исследовании. Выявляется ряд типологических признаков создания абсурдного текста в речи персонажей произведений, таких как: доминантное ассоциативное начало; авторизованный синтаксис и пунктуация; анжамбеман, катахреза, гротеск, антиномия, автофикшн; ирония и самоирония; борьба с автоматизированной классической и советской традицией на содержательном и формальном уровнях, доходящая до пародии и карикатуры; расподобление стихотворной формы - тяготение к свободному стиху (верлибру); эксперименты с поэтической формой; парадокс, алогизмы; изнанка обыденного сознания; внешне немотивированные структурные метаморфозы; принцип случайности; борьба с автоматизмом восприятия и др.This article discusses the theory of the poetics of the absurd. It examines the theoretical problem of absurd literature and explores the poetics of the absurd in foreign and Kazakhstani literature from the 20th to the 19th centuries. The absurd is analyzed within a psychoanalytic context, and a distinction is made between the concepts of the absurd and the meaningless. Related concepts such as absurdity, nonsense, and illogicality are also considered. The categories of tragic and comic are studied as well. The methods of hermeneutic, immanent, and comparative analysis are employed.The article analyzes and systematizes the works of modern Russian-language writers from Kazakhstan, including A. Zhaksylykov, E. Ayla, N. Sakavov, A. Kim, N. Verevochkin, I. Odegov, as well as Kazakh immigrants I. Lipkovich, S. Lipovetsky, and I. Mandel. It also examines the works of representatives of Russian postmodern prose, such as V. Sorokin, V. Makanin, and L. Petrushevskaya. The study examines both the individual and general characteristics of the prose of these writers. It identifies several typological signs of creating an absurd text in the speech of characters, including a dominant associative principle, authorized syntax and punctuation, enjambment, catachresis, grotesque, antinomy, auto-fiction, irony and self-irony, and the resistance against classical and Soviet traditions at both the content and formal levels, often reaching the point of parody and caricature. The study also explores the dissimilarity of poetic form, such as an attraction to free verse, experiments with poetic form, paradox, alogisms, the reverse side of everyday consciousness, externally unmotivated structural metamorphoses, the principle of chance, and the fight against automaticity of perception, among others
Computer Terminology in Turkic Languages: Formation of Hardware Terms
Get PDFThis study examines one of the key problems in the field of Turkic studies: the formation of a common terminological fund for Turkic languages. The purpose of the article is to analyze the hardware-related terms of computer terminology that have developed in Turkic languages. Hardware refers to the electronic and mechanical parts of a computing device that perform processes, excluding programs, their assembly, and data processing. The article selects 15 main devices for analysis. Terms in Kazakh, Kyrgyz, Uzbek, Azerbaijani, Turkmen, and Turkish were compared with one another and with terms in Russian and English. Definitions for each term are provided, and the etymology of each word is determined using dictionaries. The article reflects the general vocabulary of Turkic languages, including borrowed words from Arabic and Persian, and the influence of European languages as a source for information technology terminology in Turkic languages. The study found that words borrowed from Latin play a major role in the formation of hardware terms. In conclusion, the article presents recommendations for future work aimed at establishing a common terminological fund for Turkic languages.Зерттеу жҧмысында тҥркология саласында осы уақытқа дейін айтылып келе жатқан мәселелердің бірі тҥркі тілдерінің ортақ терминқорын қалыптастыруы қарастырылады. Мақаланың мақсаты – осы мәселе тӛңірегінде тҥркі тілдерінде қалыптасқан компьютер терминологиясының аппараттық қамтым бӛлімінің терминдеріне талдау жасау. Аппараттық қамтым дегеніміз – ақпараттық технология саласындағы бағдарламаларды, оларды қҧрастыру мен ӛңдеуді қоспайтын бӛлігін, керісінше осы процестерді жҥзеге асыратын есептеуіш қҧрылғының электрондық және механикалық бӛліктерін қамтитын бӛлімі. Мақалада талдау жасау ҥшін іріктемеге негізгі 15 қҧрылғының атауы таңдалып алынды. Қазақ, қырғыз, ӛзбек, әзірбайжан, тҥрікмен, тҥрік тілдеріндегі терминдер ӛзара салыстырылып және орыс, ағылшын тілдеріндегі терминдермен салғастырылды. Әр терминнің анықтамалары берілді және әр сӛздің этимологиясы сӛздіктердің кӛмегімен анықталды.Мақалада тҥркі тілдеріндегі ақпараттық технология терминжасамның кӛзі ретінде тҥркі тілдеріне ортақ сӛздік қор, араб және парсы тілдерінен енген кірме сӛздер, европалық тілдердің негізі кӛрсетілді. Зерттеу нәтижесінде аппараттық қамтым терминдерін жасауда басым бӛлікті латын тілінен енген сӛздердің негізі қҧрайтындығы анықталды. Зерттеу жҧмысында жҥргізілген талдау нәтижесін талқылап, қорыта келгенде тҥркі тілдерінің ортақ терминқорын қалыптастыруда жасалуы керек жҧмыстар көрсетілді.В данном исследовании рассматривается одна из проблем в области тюркологии – формирование общего терминологического фонда тюркских языков. Цель статьи – проанализировать термины аппаратного обеспечения компьютерной терминологии, сложившейся в тюркских языках по данному вопросу. Аппаратное обеспечение – это часть в сфере информационных технологий, которая не включает программы, их сборку и обработку, а, наоборот, включает электронную и механическую части вычислительного устройства, осуществляющего эти процессы. Для анализа в статье были выбраны названия 15 основных устройств. Термины на казахском, кыргызском, узбекском, азербайджанском, туркменском, турецком языках были сравнены между собой и сопоставлены с терминами на русском и английском языках. Даны определения каждого термина, также этимология каждого слова была определена с помощью словарей.В статье в качестве источника терминологии информационных технологий в тюркских языках отражен общий словарный запас тюркских языков, заимствованные слова из арабского и персидского языков, основы европейских языков. В результате исследования установлено, что основную роль в создании терминов аппаратного обеспечения преобладающую часть составляют слова, заимствованные из латинского языка. На основе проведенного анализа результатов исследования были предложены мероприятия, необходимые для формирования общего терминологического фонда тюркских языков.This study examines one of the key problems in the field of Turkic studies: the formation of a common terminological fund for Turkic languages. The purpose of the article is to analyze the hardware-related terms of computer terminology that have developed in Turkic languages. Hardware refers to the electronic and mechanical parts of a computing device that perform processes, excluding programs, their assembly, and data processing. The article selects 15 main devices for analysis. Terms in Kazakh, Kyrgyz, Uzbek, Azerbaijani, Turkmen, and Turkish were compared with one another and with terms in Russian and English. Definitions for each term are provided, and the etymology of each word is determined using dictionaries. The article reflects the general vocabulary of Turkic languages, including borrowed words from Arabic and Persian, and the influence of European languages as a source for information technology terminology in Turkic languages. The study found that words borrowed from Latin play a major role in the formation of hardware terms. In conclusion, the article presents recommendations for future work aimed at establishing a common terminological fund for Turkic languages
Development of Scientific Writing and Communication Skills in The Context of Forestry Research
Get PDFThis article is devoted to the study and experimental validation of a model for developing scientific writing and communication skills among students majoring in Forestry. The study included a scientometric analysis of scientific publications using CiteSpace software, which revealed key areas of research such as argumentation, inquiry-based writing, scientific communication, and metacognitive components.In parallel with the analytical work, a pedagogical experiment was carried out, involving students from both experimental and control groups. The skills were assessed across eight aspects: formulation of the scientific problem, text structuring, source citation, clarity and logical coherence, use of scientific vocabulary, data interpretation, visualization of results, and justification of conclusions.The results demonstrated a significant improvement (on average, by 35%) in all components among students in the experimental group, while the control group showed minimal changes. This confirms the effectiveness of the practice-oriented model, integrated into the educational process through research-based tasks. The findings can be applied to the development of educational programs and methods for training forestry specialists.Бҧл мақала «Орман шаруашылығы» бағыты бойынша білім алушылардың ғылыми жазба және коммуникациялық дағдыларын қалыптастыру моделін зерттеуге және эксперименттік тҧрғыда негіздеуге арналған. Зерттеу аясында CiteSpace бағдарламалық жасақтамасын пайдалана отырып, ғылыми жарияланымдарға библиометриялық талдау жҥргізілді. Нәтижесінде аргументация, зерттеуге негізделген жазу тәсілдері, ғылыми коммуникация және метатанымдық аспектілер сияқты негізгі бағыттар айқындалды.Аналитикалық бӛліммен қатар, педагогикалық эксперимент жҥргізілді. Эксперименттік және бақылау топтарының студенттері қатысқан бҧл зерттеуде дағдылар келесі сегіз аспект бойынша бағаланды: ғылыми мәселені тҧжырымдау, мәтінді қҧрылымдау, дереккӛздерді сілтеме жасау, баяндаудың қисындылығы мен анықтығы, ғылыми лексиканы қолдану, деректерді интерпретациялау, нәтижелерді визуализациялау және қорытындыларды дәлелдеу.Эксперименттік топта дағдылардың барлық компоненттері айтарлықтай (орта есеппен 35%) жақсарғаны байқалды, ал бақылау тобында ӛзгерістер шамалы болды. Бҧл нәтижелер зерттеуге негізделген тапсырмалар арқылы білім беру процесіне енгізілген практикалық бағыттағы модельдің тиімділігін дәлелдейді. Алынған нәтижелер орман шаруашылығы саласындағы мамандарды даярлауға арналған білім беру бағдарламаларын әзірлеуде қолдануға болады.Настоящая статья посвящена исследованию и экспериментальному обоснованию модели формирования навыков научного письма и коммуникации у студентов, обучающихся по направлению «Лесное хозяйство». В рамках работы был проведѐн наукометрический анализ публикаций с использованием программного обеспечения CiteSpace, что позволило выделить ключевые направления исследований, такие как аргументация, исследовательский подход к письму, научная коммуникация и метакогнитивные аспекты.Параллельно с аналитической частью был реализован педагогический эксперимент, включавший диагностику, внедрение модели и оценку еѐ эффективности. В исследовании приняли участие студенты экспериментальных и контрольных групп. Навыки оценивались по восьми аспектам: формулировка научной проблемы, структура текста, цитирование, логика изложения, научная лексика, интерпретация данных, визуализация и обоснование выводов.Результаты показали, что в экспериментальной группе наблюдается значительное улучшение всех компонентов (в среднем на 35%), тогда как в контрольной группе изменения были минимальны. Это подтверждает эффективность практико-ориентированной модели, интегрированной в образовательный процесс на основе исследовательских заданий. Полученные результаты могут быть использованы при разработке образовательных программ и методик для подготовки специалистов в области лесного хозяйства.This article is devoted to the study and experimental validation of a model for developing scientific writing and communication skills among students majoring in Forestry. The study included a scientometric analysis of scientific publications using CiteSpace software, which revealed key areas of research such as argumentation, inquiry-based writing, scientific communication, and metacognitive components.In parallel with the analytical work, a pedagogical experiment was carried out, involving students from both experimental and control groups. The skills were assessed across eight aspects: formulation of the scientific problem, text structuring, source citation, clarity and logical coherence, use of scientific vocabulary, data interpretation, visualization of results, and justification of conclusions.The results demonstrated a significant improvement (on average, by 35%) in all components among students in the experimental group, while the control group showed minimal changes. This confirms the effectiveness of the practice-oriented model, integrated into the educational process through research-based tasks. The findings can be applied to the development of educational programs and methods for training forestry specialists
Diagnostics of The Use of Formative Assessment in The Development of Meta-Subject Results of Primary School Children
Get PDFThis article presents theoretical and empirical studies of the use of formative assessment for the development of meta-subject learning outcomes of primary school children. The essence of meta-subject learning is described, including the word ―meta‖, which is the content and the first component of the concept of ―meta-subject‖. The nature of universal educational actions in the development of meta-subject results is explained. The arguments of the philosophy of assessment such as education and training, dimension, conformity, and orientation to the concept of ―assessment‖ are analyzed.In the empirical section, the work on the diagnosis of the use of formative assessment in the development of the results of meta-subjects for students of the 3rd grade included three stages. In diagnostics, both questionnaires and split tasks were carried out according to the method of M.A. Pinskaya. For respondents of the experimental and control groups, at the first stage of the diagnosis, students completed a questionnaire ―Self-diagnosis‖ in the subjects ―Kazakh language‖, ―Adebiettik oku‖ of the 3rd grade; the results are analyzed. At the second stage of diagnosis, the work ―Task of the first segment‖ is organized, and at the third stage of diagnostic work, ―Task of the second segment‖ includes its statistical tests. After diagnostic work on the use of a formative assessment of the development of meta-subject results of younger schoolchildren, scientific and methodological recommendations were given.Бҧл мақалада бастауыш сынып оқушыларының метапәндік нәтижелерін дамытуды қалыптастырушы бағалауды қолданудағы теориялық және эмпирикалық зерттеулер жҥргізіледі. Метапәндік оқытудың, «метапән» ҧғымының мазмҧны мен алғашқы компоненті болып тҧрған «мета» сӛзінің мәні сипатталады. Метапәндік нәтижелерді дамытудағы әмбебап оқу әрекеттерінің сипаты беріледі. «Бағалау» ҧғымын транспәндік ҧғым ретінде бағалау философиясының білім беру мен оқыту, ӛлшемділік, сәйкестік, бағдар ҧстау сынды аргументтері талданады.Эмпирикалық бӛлімде бастауыш мектептің 3-сынып оқушыларына арналған метапәндер нәтижелерін дамытуда қалыптастырушы бағалауды қолдануды диагностикалау жҧмыстары ҥш кезеңді қамтыды. Диагностикалауда сауалнама да, кесінді тапсырмалар да М.А. Пинскаяның әдістемесі бойынша жҥргізілді. Эксперименттік және бақылау топтарының респонденттері ҥшін диагностикалаудың бірінші кезеңінде 3-сыныптың «Қазақ тілі», «Әдебиеттік оқу» пәндерінен «Ӛзіндік диагностикалау» сауалнамасы оқушыларға жҥргізіліп, нәтижелері талданады, ал диагностикалаудың екінші кезеңінде «Бірінші кесінді тапсырма», диагностикалық жҧмыстардың ҥшінші кезеңінде «Екінші кесінді тапсырма» жҧмыстары ҧйымдастырылып, оның статистикалық талдаулары баяндалады. Бастауыш сынып оқушыларының метапәндік нәтижелерін дамытуды қалыптастырушы бағалауды қолданудың диагностикалық жҧмыстарынан кейін ғылыми-әдістемелік ҧсыныстар берілді.В данной статье проводятся теоретические и эмпирические исследования применения формирующей оценки развития метапредметных результатов младших школьников. Описывается сущность метапредметного обучения, слова «мета», которое является содержанием и первым компонентом понятия «метапредмет». Дается характер универсальных учебных действий в развитии метапредметных результатов. анализируются такие аргументы философии оценки, как образование и обучение, размерность, соответствие, ориентация на понятие «оценка».В эмпирическом разделе работа по диагностике применения формирующего оценивания в развитии результатов метапредметов для учащихся 3 класса начальной школы включала три этапа. В диагностике и анкетирование, и разрезные задания проводятся по методике М.А. Пинской. На первом этапе диагностики проводится анкетирование «Самодиагностика» для респондентов экспериментальной и контрольной групп по предметам 3 класса «Казахский язык», «Әдебиеттік оқу», анализируются результаты, а на втором этапе диагностики организуются работы по «Заданию первого отрезка», на третьем этапе по «Заданию второго отрезка», излагаются его статистические анализы. После диагностических работ по использованию формативной оценки развития метапредметных результатов младших школьников были даны научно-методические рекомендации.This article presents theoretical and empirical studies of the use of formative assessment for the development of meta-subject learning outcomes of primary school children. The essence of meta-subject learning is described, including the word ―meta‖, which is the content and the first component of the concept of ―meta-subject‖. The nature of universal educational actions in the development of meta-subject results is explained. The arguments of the philosophy of assessment such as education and training, dimension, conformity, and orientation to the concept of ―assessment‖ are analyzed.In the empirical section, the work on the diagnosis of the use of formative assessment in the development of the results of meta-subjects for students of the 3rd grade included three stages. In diagnostics, both questionnaires and split tasks were carried out according to the method of M.A. Pinskaya. For respondents of the experimental and control groups, at the first stage of the diagnosis, students completed a questionnaire ―Self-diagnosis‖ in the subjects ―Kazakh language‖, ―Adebiettik oku‖ of the 3rd grade; the results are analyzed. At the second stage of diagnosis, the work ―Task of the first segment‖ is organized, and at the third stage of diagnostic work, ―Task of the second segment‖ includes its statistical tests. After diagnostic work on the use of a formative assessment of the development of meta-subject results of younger schoolchildren, scientific and methodological recommendations were given
NİTİCU BAZLI TOZLARIN YÜKSEK ENERJİLİ ÖĞÜTÜLMESİYLE ŞEKİL HAFIZALI ALAŞIMLARIN GELİŞTİRİLMESİ
No full textThe paper presents the results of studies on the development of alloys with shape memory effect (SME) based on the NiTiCu system using the high-energy powder milling method. The aim of the study is to obtain microstructured materials with improved functional properties, such as high temperature stability, low phase transition hysteresis and increased cyclic durability. The high-energy milling method allows achieving a uniform distribution of components and the formation of a micro-sized structure, which contributes to the optimization of phase transformations and improvement of the mechanical properties of the alloys. The influence of milling parameters, such as processing time and impact energy, on the microstructure, phase composition and functional properties of the obtained materials were studied. The results demonstrate the promise of using high-energy milling to create NiTiCu alloys with improved performance characteristics, which opens up new possibilities for their application.Жұмыста NiTiCu жүйесі негізінде жоғары энергиялы ұнтақты ұнтақтау әдісімен пішінді есте сақтау әсері бар қорытпаларды (SME) әзірлеу бойынша зерттеулердің нәтижелері берілген. Зерттеудің мақсаты жоғары температура тұрақтылығы, төмен фазалық ауысу гистерезисі және жоғары циклдік төзімділік сияқты жақсартылған функционалдық қасиеттері бар микроқұрылымды материалдарды алу болып табылады. Жоғары энергиялы ұнтақтау әдісі компоненттердің біркелкі таралуына қол жеткізуге және фазалық өзгерістерді оңтайландыруға және қорытпалардың механикалық сипаттамаларын жақсартуға көмектесетін микро өлшемді құрылымды қалыптастыруға мүмкіндік береді. Алынған материалдардың микроқұрылымына, фазалық құрамына және функционалдық қасиеттеріне өңдеу уақыты мен әсер ету энергиясы сияқты ұнтақтау параметрлерінің әсері бойынша зерттеулер жүргізілді. Нәтижелер өнімділік сипаттамалары жақсартылған NiTiCu қорытпаларын жасау үшін жоғары энергиялы фрезерлеуді қолданудың әлеуетін көрсетеді, оларды қолданудың жаңа мүмкіндіктерін ашады.В работе представлены результаты исследований по разработке сплавов с эффектом памяти формы (ЭПФ) на основeе системы NiTiCu с использованием метода высокоэнергетического измельчения порошков. Целью исследования является получение микро-структурированных материалов с улучшенными функциональными свойствами, такими как высокая температурная стабильность, низкий гистерезис фазового перехода и повышенная циклическая долговечность. Метод высокоэнергетического измельчения позволяет достичь однородного распределения компонентов и формирования микро-размерной структуры, что способствует оптимизации фазовых превращений и улучшению механических характеристик сплавов. Проведены исследования влияния параметров измельчения, таких как время обработки и энергия воздействия, на микроструктуру, фазовый состав и функциональные свойства полученных материалов. Результаты демонстрируют перспективность использования высокоэнергетического измельчения для создания сплавов NiTiCu с улучшенными эксплуатационными характеристиками, что открывает новые возможности для их применения.Çalışma, NiTiCu sistemine dayalı yüksek enerjili toz öğütme yöntemiyle şekil hafızalı alaşımların (KOBİ) geliştirilmesine yönelik araştırmaların sonuçlarını sunmaktadır. Çalışmanın amacı, yüksek sıcaklık kararlılığı, düşük faz değişimli histerezis ve yüksek döngüsel direnç gibi gelişmiş fonksiyonel özelliklere sahip mikroyapısal malzemeler elde etmektir. Yüksek enerjili öğütme yöntemi, bileşenlerin eşit dağılımını elde etmeyi ve faz değişikliklerini optimize etmeye ve alaşımların mekanik performansını iyileştirmeye yardımcı olan mikro boyutlu bir yapı oluşturmayı mümkün kılar. İşleme süresi ve maruz kalma enerjisi gibi öğütme parametrelerinin elde edilen malzemelerin mikro yapısı, faz bileşimi ve fonksiyonel özellikleri üzerindeki etkileri üzerine çalışmalar yapılmıştır. Sonuçlar, geliştirilmiş performans özelliklerine sahip NiTiCu alaşımları oluşturmak için yüksek enerjili frezelemenin kullanılmasının potansiyelini vurgulayarak kullanımları için yeni olanaklar sunuyor
DEVELOPMENT OF A RESEARCH-TRAINING STAND AND INVESTIGATION OF THE RELATIONSHIP BETWEEN THE OUTPUT POWER OF A SOLAR PANEL AND LIGHT INTENSITY
Get PDFAbstract. In the 21st century, the global energy system has been moving towards renewable energy sources. Solar energy, as an environmentally friendly and inexhaustible resource, is becoming a strategic source of electricity production. The efficiency and performance of solar panels are determined by their dependence on external factors, especially the intensity of incident light and the panel’s tilt angle. Therefore, studying the relationship between the output power of a solar panel and light intensity is a relevant scientific direction for optimizing solar energy systems, reducing costs, and increasing efficiency. By developing a special educational and experimental stand, the dependence of the solar panel’s output power on light intensity was experimentally investigated; the panel’s current-voltage (IV) characteristic was plotted, and the fill factor and efficiency indicators were determined. The research was carried out using a research-training stand consisting of a photovoltaic panel, a control panel, projectors, variable loads, voltage/current sensors, and a lux meter. During the experiment, the light intensity was gradually varied, and the panel parameters Voc, Isc, Vmax, and Imax were measured. Based on the obtained data, the fill factor (Fill Factor) and the efficiency coefficient were calculated. The experimental results showed that the output power of the solar panel is approximately directly proportional to the light intensity. The short-circuit current increased linearly with increasing illumination, while the open-circuit voltage changed only slightly. The IV curves at different light levels and the calculated fill factors corresponded to the operating patterns of the photovoltaic panel. In addition, it was observed that the effect of the panel’s tilt angle on power complies with the cosine law. The obtained results can serve as a basis for improving the efficiency of solar panels, ensuring their reliable operation under various conditions, and developing new engineering solutions.Аңдатпа. XXI ғасырда жаһандық энергетика жүйесі жаңартылатын энергия көздеріне көшуге бет бұрды. Күн энергиясы экологиялық таза әрі сарқылмайтын ресурс ретінде электр энергиясын өндірудің стратегиялық көзіне айналып келеді. Күн панельдерінің тиімділігі мен жұмыс өнімділігі олардың сыртқы факторларға, әсіресе түсетін жарық қарқындылығы мен панельдің орналасу бұрышына тәуелділігімен анықталады. Сондықтан күн панелінің шығыс қуаты мен жарық интенсивтілігі арасындағы байланысты зерттеу – күн энергетикасы жүйелерін оңтайландыру, шығындарды азайту және тиімділікті арттыру үшін өзекті ғылыми бағыт болып табылады. Арнайы оқу-тәжірибелік стенд әзірлеу арқылы күн панелінің шығыс қуаты мен жарық қарқындылығы арасындағы тәуелділікті тәжірибелік тұрғыдан зерттеу, панельдің ток-кернеу (IV) сипаттамасын тұрғызып, толтыру коэффициентін және тиімділік көрсеткіштерін анықтау. Зерттеу жұмысы фотоэлектрлік панель, басқару панелі, прожекторлар, айнымалы жүктемелер, кернеу/ток датчиктері және люксометрден тұратын оқу-зерттеу стенді арқылы жүргізілді. Эксперимент барысында жарық қарқындылығы кезең-кезеңімен өзгертіліп, панельдің Voc, Isc, Vmax және Imax параметрлері өлшенді. Алынған деректер негізінде толтыру коэффициенті (Fill Factor) мен тиімділік коэффициенті есептелді. Эксперимент нәтижелері күн панелінің шығыс қуаты жарық қарқындылығына шамамен тікелей пропорционал екенін көрсетті. Қысқа тұйықталу тогы жарық артқан сайын сызықты өсіп, ашық тізбектегі кернеу аз ғана өзгерді. Әртүрлі жарық деңгейіндегі IV қисықтар мен есептелген толтыру коэффициенттері фотоэлектрлік панельдің жұмыс істеу заңдылықтарына сәйкес келді. Сонымен қатар панельдің орналасу бұрышының қуатқа әсері косинустық заңға сай екендігі байқалды. Алынған нәтижелер күн панельдерінің тиімділігін арттыруға, олардың әртүрлі жағдайда сенімді жұмысын қамтамасыз етуге және жаңа инженерлік шешімдер әзірлеуге негіз бола алады.Аннотация. В XXI веке мировая энергетическая система направлена на переход к возобновляемым источникам энергии. Солнечная энергия, как экологически чистый и неисчерпаемый ресурс, становится стратегическим источником производства электрической энергии. Эффективность и производительность солнечных панелей определяются их зависимостью от внешних факторов, особенно от интенсивности падающего света и угла установки панели. Поэтому исследование взаимосвязи между выходной мощностью солнечной панели и интенсивностью света является актуальным научным направлением для оптимизации солнечных энергетических систем, снижения затрат и повышения эффективности. Путём разработки специального учебно-практического стенда проведено экспериментальное исследование зависимости выходной мощности солнечной панели от интенсивности света, построена токово-вольтная (IV) характеристика панели, а также определены коэффициент заполнения и показатели эффективности. Исследование проводилось с использованием учебно-исследовательского стенда, состоящего из фотоэлектрической панели, управляющего блока, прожекторов, переменных нагрузок, датчиков напряжения/тока и люксометра. В ходе эксперимента интенсивность света изменялась поэтапно, измерялись параметры панели Voc, Isc, Vmax и Imax. На основании полученных данных были рассчитаны коэффициент заполнения (Fill Factor) и коэффициент эффективности. Результаты эксперимента показали, что выходная мощность солнечной панели приблизительно прямо пропорциональна интенсивности света. Ток короткого замыкания линейно возрастал с увеличением освещённости, а напряжение холостого хода изменялось незначительно. IV-кривые при различных уровнях освещённости и рассчитанные коэффициенты заполнения соответствовали закономерностям работы фотоэлектрической панели. Кроме того, было выявлено, что влияние угла установки панели на мощность соответствует косинусному закону. Полученные результаты могут стать основой для повышения эффективности солнечных панелей, обеспечения их надёжной работы в различных условиях и разработки новых инженерных решений.Abstract. In the 21st century, the global energy system has been moving towards renewable energy sources. Solar energy, as an environmentally friendly and inexhaustible resource, is becoming a strategic source of electricity production. The efficiency and performance of solar panels are determined by their dependence on external factors, especially the intensity of incident light and the panel’s tilt angle. Therefore, studying the relationship between the output power of a solar panel and light intensity is a relevant scientific direction for optimizing solar energy systems, reducing costs, and increasing efficiency. By developing a special educational and experimental stand, the dependence of the solar panel’s output power on light intensity was experimentally investigated; the panel’s current-voltage (IV) characteristic was plotted, and the fill factor and efficiency indicators were determined. The research was carried out using a research-training stand consisting of a photovoltaic panel, a control panel, projectors, variable loads, voltage/current sensors, and a lux meter. During the experiment, the light intensity was gradually varied, and the panel parameters Voc, Isc, Vmax, and Imax were measured. Based on the obtained data, the fill factor (Fill Factor) and the efficiency coefficient were calculated. The experimental results showed that the output power of the solar panel is approximately directly proportional to the light intensity. The short-circuit current increased linearly with increasing illumination, while the open-circuit voltage changed only slightly. The IV curves at different light levels and the calculated fill factors corresponded to the operating patterns of the photovoltaic panel. In addition, it was observed that the effect of the panel’s tilt angle on power complies with the cosine law. The obtained results can serve as a basis for improving the efficiency of solar panels, ensuring their reliable operation under various conditions, and developing new engineering solutions
Türkistan Hacılarının Hac Güzergahları ve Sorunları (XIX. Yüzyılın Sonu – XX Yüzyılın Başı)
No full textThis article examines the routes taken by pilgrims from Turkestan to Mecca, the difficulties they encountered along the way, and the policies of the imperial government regarding the Hajj. By the late 19th and early 20th centuries, despite Turkestan’s colonial status, the number of pilgrims in the region had increased significantly. While the construction of railways facilitated travel to the holy sites, the pilgrimage remained fraught with numerous problems and challenges. Although the Russian Empire did not officially prohibit the Muslim Hajj, it sought to regulate and control it, perceiving it as a potential political threat. This article provides a detailed analysis of these policies based on various historical sources. Imperial authorities paid particular attention to studying the impact of pilgrimage on the socio-political situation in colonial territories. According to collected data, government officials viewed the Hajj not only as a religious practice but also as a significant political phenomenon. The study examines in detail the three main routes through which Turkestan pilgrims traveled to Mecca. The analysis identifies key problems faced during the pilgrimage. Among the most serious difficulties were the exploitation of pilgrims by fraudulent agents and intermediaries, particularly on railways and steamships, as well as attacks by desert pirates. Another major threat to pilgrims was the spread of infectious diseases. Despite the imperial government’s efforts to regulate the Hajj and monitor the movement of pilgrims, the effective organization of mass pilgrimage remained a challenge due to the large number of travelers and various other factors.Бұл мақала Түркістаннан Меккеге қажылыққа баратын бағыттарды, қажылардың сапар барысында кездескен қиындықтарын және империялық биліктің қажылыққа қатысты саясатын зерттеуге арналған. XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басында Түркістан отарлық аймақ мәртебесіне ие болғанына қарамастан, аймақтағы қажылар саны айтарлықтай артты. Теміржол инфрақұрылымының дамуы қасиетті орындарға сапар шегуді жеңілдеткенімен, қажылық сапары әлі де көптеген кедергілер мен қиындықтарға толы болды. Ресей империясы мұсылман қауымының қажылық сапарына ресми түрде тыйым салмағанымен, оны реттеуге және бақылауға тырысты, себебі қажылықты әлеуетті саяси қауіп ретінде қабылдады. Бұл мақалада аталған саясаттың мәні әртүрлі тарихи дереккөздер негізінде жан-жақты талданады. Империялық билік қажылықтың отарлық аймақтардың әлеуметтік-саяси жағдайына әсерін зерттеуге ерекше көңіл бөлді. Жиналған мәліметтерге сәйкес, империялық шенеуніктер қажылықты тек діни рәсім ғана емес, сонымен қатар саяси маңызы зор құбылыс ретінде қарастырған. Зерттеу барысында түркістандық қажылардың Меккеге сапар шегудің үш негізгі бағыты анықталып, олардың ерекшеліктері талданады. Талдау нәтижелері қажылық кезінде кездескен басты қиындықтарды айқындады. Олардың ішінде қажылардың жалған агенттер мен делдалдар тарапынан алдануы, әсіресе теміржол мен пароходтарда орын алған алаяқтық әрекеттер, сондай-ақ шөл дала қарақшыларының шабуылдары ерекше назар аударуды талап етеді. Сонымен қатар, қажылар үшін тағы бір маңызды мәселе – инфекциялық аурулардың кең таралуы болды. Империялық билік қажылық сапарын реттеу және қажылардың қозғалысын бақылауға ұмтылғанымен, қажылықтың бұқаралық сипат алуы мен қажылар санының көптігі бұл процесті тиімді ұйымдастыруға айтарлықтай кедергі келтірді.Данная статья посвящена изучению маршрутов паломников из Туркестана в Мекку, возникающих на их пути трудностей, а также политики имперского правительства в отношении хаджа. К концу XIX – началу XX века, несмотря на колониальный статус Туркестана, количество паломников в регионе значительно увеличилось. Хотя строительство железной дороги способствовало росту числа путешествующих к святым местам, процесс паломничества оставался сопряжённым с многочисленными проблемами и сложностями. Российская империя, хотя формально не запрещала мусульманский хадж, стремилась контролировать его, рассматривая как потенциальную политическую угрозу. В статье проводится детальный анализ данной политики на основе различных исторических источников. Имперские власти уделяли особое внимание изучению влияния паломничества на социально-политическую ситуацию в колониальных территориях. Согласно собранным данным, правительственные чиновники воспринимали хадж не только как религиозный акт, но и как значимое политическое явление. В исследовании подробно рассматриваются три основных маршрута, по которым туркестанские паломники отправлялись в Мекку. Анализ выявляет ключевые проблемы, с которыми они сталкивались в процессе хаджа. Среди наиболее серьёзных трудностей – эксплуатация паломников мошенническими агентами и посредниками, особенно на железных дорогах и пароходах, а также нападения пустынных пиратов. Значительной угрозой для паломников также являлось распространение инфекционных заболеваний. Несмотря на стремление имперских властей регулировать хадж и контролировать передвижение паломников, эффективная организация массового паломничества оставалась сложной задачей из-за большого количества путешествующих и ряда других факторов.Bu makale, Türkistan'dan Mekke'ye giden hacıların kullandıkları güzergahları, yolculuk sırasında karşılaştıkları zorlukları ve imparatorluk yönetiminin hac ile ilgili politikalarını incelemektedir. 19. yüzyılın sonu – 20. yüzyılın başında Türkistan’ın sömürge statüsüne sahip olmasına rağmen, bölgedeki hacıların sayısı önemli ölçüde artmıştır. Demiryolu inşası kutsal yerlere seyahat edenlerin sayısını artırmış olsa da, hac süreci hâlâ birçok zorluk ve engelle doluydu. Rus İmparatorluğu Müslüman hac ibadetini resmen yasaklamamış olsa da, onu düzenlemeye ve kontrol etmeye çalışmış, hatta hacı hareketliliğini potansiyel bir siyasi tehdit olarak değerlendirmiştir. Bu makalede, söz konusu politikanın detaylı analizi çeşitli tarihî kaynaklara dayanarak yapılmaktadır. İmparatorluk yönetimi, hac ibadetinin sömürge bölgelerindeki sosyo-politik duruma etkisini incelemeye özel önem vermiştir. Toplanan verilere göre, hükümet yetkilileri hac ibadetini yalnızca bir dinî ritüel olarak değil, aynı zamanda önemli bir siyasi fenomen olarak da değerlendirmiştir. Araştırmada, Türkistanlı hacıların Mekke’ye yolculuk yaptığı üç ana güzergah ayrıntılı olarak incelenmektedir. Analiz sonuçları, hac sürecinde karşılaşılan başlıca sorunları ortaya koymaktadır. En ciddi zorluklar arasında, hacıların sahte acenteler ve dolandırıcı aracılar tarafından kandırılması, özellikle demiryolları ve buharlı gemilerde yaşanan dolandırıcılık olayları ve çöl korsanlarının saldırıları öne çıkmaktadır. Hacılar için bir diğer büyük tehdit ise bulaşıcı hastalıkların yayılmasıydı. İmparatorluk yönetimi, hacı hareketlerini düzenleme ve kontrol etme çabalarına rağmen, hac yolculuğunun kitlesel şekilde organize edilmesi, hacıların sayısının fazlalığı ve diğer çeşitli faktörler nedeniyle oldukça karmaşık bir sorun olarak kalmıştır
Altın Orda Döneminde Dini Dünya Görüşünün Oluşumunda Hanefi Mezhebinin Rolü
No full textThe article reveals the role of the Hanafi madhhab in shaping religious understanding during the Golden Horde period. The adoption of Islam in this prominent medieval state of the 13th–15th centuries is regarded as one of the most significant historical milestones. The conversion of notable khans to Islam became a key factor in the Islamization of the population. Berke Khan (1255–1266), one of the first rulers to embrace Islam, introduced the faith into his khanate and greatly contributed to its spread within the Golden Horde. During his reign, Islam began to spread among the Mongol nobility. Later, under Uzbek Khan (1313–1340), Islam was declared the official religion of the Golden Horde, leading to its widespread acceptance and profound influence on the state’s culture and politics. Khan Janibek continued Uzbek Khan’s legacy, further strengthening Islam’s position. During this period, Islam played an important role in the daily life and culture of the Golden Horde’s population. The spread of Islam also led to the widespread use of Arabic script, contributing to the advancement of education and science. The long-standing religious and diplomatic alliance between the rulers of the Golden Horde and the Mamluks reflected their spiritual and cultural affinity. Historical sources confirm the dominance of the Hanafi school of law, whose adaptability in harmonizing Sharia with local customs ensured its persistence and influence in the region.Мақалада Алтын Орда кезеңіндегі діни танымның қалыптасуында Ханафи мәзһабының рөлі айқындалады. XIII-XV ғасырларда өмір сүрген әйгілі ортағасырлық мемлекет ретінде Алтын Орда мемлекетінде ислам дінін қабылдау маңызды тарихи кезеңдердің бірі ретінде саналады. Айтулы хандардың ислам дінін қабылдауы халықтың мұсылмандық жолға түсуіне түрткі болған факторлардың біріне жатады. Алғашқылардың бірі болып ислам дінін қабылдаған Берке хан (1255-1266) мұсылмандықты хандыққа енгізіп, Алтын Ордада исламның таралуына зор ықпал етті. Берке ханның билігі кезінде ислам діні моңғол ақсүйектері арасында тарала бастағаны мәлім. Ал өз кезегінде Өзбек хан (1313-1340) исламды Алтын Орданың ресми діні ретінде жариялады. Оның билігі кезінде ислам діні мемлекетте кеңінен таралып, мәдениет пен саясатқа үлкен әсер етті. Жәнібек хан өз билігі тұсында Өзбек ханның ісін жалғастырып, ислам дінінің ықпалын одан әрі нығайта түсті. Бұл кезеңде ислам діні Алтын Орда халқының мәдениеті мен тұрмысында маңызды рөл атқарды. Исламның таралуы арқылы араб графикасы да кеңінен қолданысқа түсті. Білім мен ғылымның дамуына оның ықпалы етті. Алтын Орда хандары мен Мәмлүк билеушілері арасындағы ұзақ уақыт діни-дипломатиялық одақтастықтың сақталуы діни танымы мен мәдениетінің жақындығы ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, Алтын Орда мемлекетінде Ханафи құқықтық мектебінің үстемдік құрғаны тарихи деректер негізінде айқындалып, Ханафи мәзһабының әртүрлі мәселелерді шешудегі өміршеңдігі мен халықтың әдет-ғұрпын шариғатпен үйлестіре білуі осы аймақтарда тұрақтап қалуының басты себебі болғанын бірқатар мәселелерге салыстырмалы талдау жасау негізінде дәлелденеді.В статье раскрывается роль ханафитского мазхаба в формировании религиозного мировоззрения в период Золотой Орды. Принятие ислама в этом средневековом государстве XIII–XV веков рассматривается как один из важнейших исторических этапов. Принятие ислама знаменитыми ханами стало одним из ключевых факторов обращения народа в мусульманство. Берке-хан (1255–1266), один из первых правителей, принявших ислам, ввёл мусульманство в ханство и оказал огромное влияние на распространение ислама в Золотой Орде. При его правлении ислам начал распространяться среди монгольской знати. Впоследствии Узбек-хан (1313–1340) провозгласил ислам официальной религией Золотой Орды. При его правлении ислам получил широкое распространение и оказал значительное влияние на культуру и политику государства. Джанибек-хан продолжил дело Узбек-хана, усилив влияние ислама. В этот период ислам сыграл важную роль в культуре и быту населения Золотой Орды. С распространением ислама арабская графика стала активно использоваться, что способствовало развитию науки и образования. Долговременный религиозно-дипломатический союз между ханами Золотой Орды и правителями мамлюков свидетельствует о духовной и культурной близости. Исторические источники подтверждают господство ханафитской школы права, способной гармонично сочетать нормы шариата с народными обычаями, что обеспечило её устойчивость в регионе.Makalede Altın Orda döneminde dini bilginin oluşumunda Hanefi mezhebinin rolü vurgulanmaktadır. 13.-15. yüzyıllarda var olan ünlü bir ortaçağ devleti olan Altın Orda'da İslam'ın benimsenmesi, en önemli tarihi dönemlerden biri olarak kabul edilir. Adı geçen hanların İslam'ı benimsemesi, halkın İslam'ı benimsemesini teşvik eden faktörlerden biridir. İslam'ı ilk benimseyenlerden olan Berke Han (1255-1266), İslam'ı hanlığa tanıttı ve Altın Orda'da İslam'ın yayılmasında büyük etkisi oldu. Berke Han döneminde İslam'ın Moğol soyluları arasında yayılmaya başladığı bilinmektedir. Buna karşılık Özbek Han (1313-1340) İslam'ı Altın Orda'nın resmi dini ilan etti. Onun döneminde İslam, devlette yaygınlaştı ve kültür ve siyaset üzerinde büyük bir etkiye sahip oldu. Canibek Han, Özbek Han'ın saltanatı boyunca yaptığı çalışmaları devam ettirdi ve İslam'ın etkisini daha da güçlendirdi. Bu dönemde İslam, Altın Orda halkının kültür ve yaşamında önemli bir rol oynamıştır. İslam'ın yayılmasıyla birlikte Arap alfabesi de yaygın olarak kullanılmaya başlanmış ve eğitim ve bilimin gelişimine etki etmiştir. Altın Orda hanları ile Memlük hükümdarları arasında uzun vadeli dini ve diplomatik bir ittifakın sürdürülmesi, dini bilgi ve kültürün yakınlığı olarak kabul edilmektedir. Ayrıca, Altın Orda devletinde Hanefi fıkıh mezhebinin hâkimiyeti tarihsel verilere dayanarak tespit edilmiş ve bir dizi konunun karşılaştırmalı analizi, Hanefi fıkıh mezhebinin çeşitli sorunları çözmedeki canlılığının ve halkın örf ve adetlerini Şeriat ile uyumlu hale getirme becerisinin, bu bölgelerdeki istikrarının temel nedenleri olduğunu kanıtlamaktadır