Scientific Publications Yassawi University
Not a member yet
932 research outputs found
Sort by
KAZAK DİLİNİN İMLASINI MODELLEYEREK ÜNİVERSİTELERDE EĞİTİMİN UYGULANMASININ ETKİNLİĞİ VE OLASILIĞI
No full textThe article comprehensively examines the effectiveness and potential applications of teaching Kazakh spelling in higher education institutions through the modeling method. Written language serves as a testament to a nation’s worldview, a spiritual heritage of enduring value, and a symbol of civilization. The issue of writing literacy is fundamentally linked to human civilization and statehood. Today, the necessity and relevance of focusing on the writing literacy, orthographic norms, and spelling rules of the younger generation are increasing. Developing students' linguistic skills and fostering their writing culture in higher education institutions is a crucial component of society's dynamic progress. Therefore, the integration of modern methods in teaching Kazakh spelling, particularly the use of the modeling method, has a significant impact on enhancing the effectiveness of the educational process. The modeling method is regarded as a modern pedagogical approach that ensures a deep and systematic understanding of orthographic norms while also fostering the development of practical skills. During the experiment, the significance of modeling orthographic norms in relation to linguistic units studied at the higher education level, particularly those related to phonetics and orthography, was identified. Additionally, the experiment determined how modeling techniques contribute to improving students' spelling proficiency and writing culture. The enhancement of students' knowledge of Kazakh spelling norms was conducted in continuity with the development of modeling skills. The article presents a quantitative and qualitative analysis of the results of the control and formative experiments. As a result, the study offers a comprehensive approach aimed at increasing the effectiveness of newМақалада жоғары оқу орындарында қазақ тілі орфографиясын модельдеу әдісі арқылы оқытудың тиімділігі мен қолданудың мүмкіндіктері жан-жақты қарастырылады. Жазба тіл – халықтың дүниетанымының куәсі, мәңгілік құнын жоғалтпайтын рухани мұрасы, сонымен қатар өркениеттіліктің белгісі болып саналады. Жазу сауаттылығы мәселесі – адамзаттық өркениеттің, мемлекеттіліктің мәселесі. Бүгінгі күні жас ұрпақтың жазу сауаттылығына, орфографиялық нормалары мен емле ережелеріне баса көңіл бөлудің өзектілігі мен қажеттілігі артып отыр. Жоғары оқу орындарында білім алушылардың тілдік дағдыларын дамыту, олардың жазба мәдениетін қалыптастыру – қоғамның қарқынды дамуының маңызды құрамдас бөлігі. Сондықтан, қазақ тілінің орфографиясын оқытуда заманауи әдістерді қолдану, оның ішінде модельдеу әдісін пайдалану, білім беру үдерісінің тиімділігін арттыруға зор ықпал етеді. Модельдеу әдісі – студенттердің орфографиялық нормаларды терең әрі жүйелі түсінуін қамтамасыз ететін, сондай-ақ практикалық дағдыларын дамытуға ықпал ететін заманауи педагогикалық тәсіл ретінде қарастырылады. Эксперимент барысында жоғары мектеп сатысында оқытылатын фонетика мен орфографияға қатысты тілдік нысандар бойынша дамытылатын, соның ішінде, студенттердің жазылым мәдениетіне қатысты орфографиялық нормаларды игеру деңгейлері мен оларды модельдеп меңгертудің маңызы айқындалды. Эксперимент кезінде білім алушылардың қазақ тілінің орфографиялық нормалары бойынша меңгеретін білім деңгейлерін арттыру модельдеу білігімен сабақтастықта жүргізілді. Мақалада бақылау және қалыптастыру эксперименттерінің нәтижелеріне сандық және сапалық талдау жасалды. Нәтижесінде мақала қазақ тілін оқытудағы жаңа әдістемелік шешімдердің тиімділігін арттыруға және студенттердің тілдік дағдыларын жетілдіруге бағытталған кешенді көзқарасты ұсынады.В статье подробно рассматриваются возможности использования и эффективность обучения орфографии казахского языка в вузах методом моделирования. Письменность является свидетельством мировоззрения народа, духовным наследием, которое не теряет своей вечной ценности, а также считается символом цивилизованности. Проблема грамотности письма - проблема человеческой цивилизации, государственности. На сегодняшний день возрастает актуальность и необходимость акцентирования внимания молодого поколения на письменной грамотности, орфографических нормах и правилах правописания. Развитие языковых навыков обучающихся в вузах, формирование у них письменной культуры – важная составляющая динамичного развития общества. Поэтому применение современных методов в обучении орфографии казахского языка, в том числе метод моделирования, оказывает большое влияние на повышение эффективности образовательного процесса. Метод моделирования рассматривается как современный педагогический подход, обеспечивающий глубокое и систематическое понимание учащимися орфографических норм, а также способствующий развитию практических навыков. В ходе эксперимента были определены уровни усвоения орфографических норм и значение их моделирования по языковым формам, касающимся фонетики и орфографии, изучаемых на этапе высшей школы, в том числе в отношении культуры письма учащихся. Повышение уровня знаний обучающихся по орфографическим нормам казахского языка в ходе эксперимента проводилось в преемственности с умением моделировать. В статье проведены количественный и качественный анализы результатов контрольных и формирующих экспериментов. В результате, статья предлагает комплексный подход, направленный на повышение эффективности новых методических решений в обучении казахскому языку и совершенствовании языковых навыков студентов.Makale, Kazak dilinin imlasını modelleyerek üniversitelerde eğitimin kullanım olanaklarını ve etkinliğini ayrıntılı olarak ele almaktadır. Yazı, insanların dünya görüşünün bir kanıtıdır, ebedi değerini kaybetmeyen manevi bir mirastır ve aynı zamanda uygarlığın sembolü olarak kabul edilir. Yazının okuryazarlığı sorunu, insan uygarlığı, devlet olma sorunudur. Bugüne kadar, genç neslin dikkatini yazılı okuryazarlığa, imla normlarına ve yazım kurallarına vurgulamanın önemi ve ihtiyacı artmaktadır. Üniversitelerde öğrencilerin dil becerilerinin geliştirilmesi, yazılı kültürlerinin oluşumu, toplumun dinamik gelişiminin önemli bir bileşenidir. Bu nedenle, modelleme yöntemi de dahil olmak üzere Kazak dilinin imlasının öğretilmesinde modern yöntemlerin kullanılması, eğitim sürecinin verimliliğini artırmada büyük etkiye sahiptir. Modelleme yöntemi, öğrencilerin yazım normlarını derinlemesine ve sistematik bir şekilde anlamalarını sağlayan ve aynı zamanda pratik becerilerin gelişimine katkıda bulunan modern bir pedagojik yaklaşım olarak kabul edilir. Deney sırasında, öğrencilerin yazma kültürü de dahil olmak üzere, Lise aşamasında incelenen fonetik ve imla ile ilgili dil biçimlerine göre imla normlarının asimilasyon seviyeleri ve modellemelerinin önemi belirlendi. Deney sırasında öğrencilerin Kazak dilinin imla normları hakkındaki bilgi düzeyindeki artış, modelleme yeteneği ile süreklilik içinde gerçekleştirildi. Makale, kontrol ve biçimlendirici deneylerin sonuçlarının nicel ve niteliksel bir analizini gerçekleştirmiştir. Sonuç olarak makale, Kazak dili öğretiminde yeni metodik çözümlerin etkinliğini artırmayı ve öğrencilerin dil becerilerini geliştirmeyi amaçlayan entegre bir yaklaşım önermektedir
Öğrencilerin turizmde ingilizce öğrenmesinde oyunlaştırmanın rolü
No full textThis study investigates the preferences and attitudes of first-year students in the Faculty of Tourism at the International University of Tourism and Hospitality in Turkestan towards the use of multimedia tools, particularly gamification, in learning English. The research tested the hypothesis that gender differences significantly influence multimedia preferences (H1) against the null hypothesis of no significant differences (H0).Using mixed methods involving surveys and interviews, data were collected from 34 participants (16 males, 18 females). Inferential statistical analysis confirmed significant gender-based differences in multimedia preferences: males showed a stronger preference for video games (t = 2.45, p < 0.05), while females favored virtual tours and artistic content (t = -2.32, p < 0.05). Additionally, educational video games emerged as the most preferred tool (28% of students), with an overall satisfaction score of M = 4.88 (SD = 0.31).The study highlights the effectiveness of gamification in enhancing engagement and language acquisition while emphasizing the need for tailored, inclusive strategies that accommodate diverse preferences. Practical applications include integrating gamified modules into tourism education to improve vocational readiness and align with Kazakhstan's trilingual education policy.Бұл мақала Түркістандағы Халықаралық туризм және қонақжайлылық университетінің туризм факультетінің бірінші курс студенттерінің ағылшын тілін үйренуде мультимедиа құралдарын, атап айтқанда, геймификацияны пайдалану бойынша көзқарастары мен артықшылықтарын зерттейді. Зерттеу барысында гендерлік айырмашылықтардың мультимедиа құралдарын таңдауына әсерін анықтайтын гипотеза (H1) және мұндай айырмашылықтар жоқ деген нөлдік гипотеза (H0) тексерілді.Сауалнама мен сұхбатқа негізделген аралас әдістерді қолдана отырып, 34 қатысушыдан (16 ер, 18 әйел) деректер жиналды. Гендерлік айырмашылықтардың мультимедиа құралдарын таңдауына әсерін тексеру үшін жүргізілген статистикалық талдау ер студенттердің бейне ойындарды көбірек ұнататынын (t = 2,45, p < 0,05), ал қыздардың виртуалды турлар мен көркем мазмұнға басымдық беретінін (t = -2,32, p < 0,05) анықтады. Сонымен қатар, білім беруде бейне ойындары ең танымал құрал болып табылады (28%), жалпы қанағаттанушылық көрсеткіші M = 4,88 (SD = 0,31).Зерттеу қаншалықты ықпалды оқушылардың қызығушылығын және тіл меңгеру тиімділігін арттырудағы геймификацияның әлеуетін көрсетеді, сондай-ақ әртүрлі қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін инклюзивті стратегияларды енгізудің маңыздылығын баса көрсетеді. Практикалық ұсыныстарға мультимедианы туристік білім беру процесіне енгізу және Қазақстанның үштілді білім беру саясатына сәйкес болашақ мамандарды даярлау кіреді.В данной статье рассматриваются предпочтения и отношение студентов первого курса факультета туризма Международного университета туризма и гостеприимства в Туркестане к использованию мультимедиа-инструментов, в частности геймификации, в обучении английскому языку. Исследование тестировало гипотезу о значительном влиянии гендерных различий на выбор мультимедиа-инструментов (H1) против нулевой гипотезы об отсутствии таких различий (H0).Методы исследования включали опросы и интервью, данные были собраны у 34 участников (16 мужчин, 18 женщин). Результаты статистического анализа подтвердили значимость гендерных различий: мужчины предпочитают видеоигры (t = 2.45, p < 0.05), тогда как женщины отдают предпочтение виртуальным турам и художественным материалам (t = -2.32, p < 0.05). Кроме того, образовательные видеоигры оказались наиболее популярным инструментом (28%), общий показатель удовлетворенности составил M = 4.88 (SD = 0.31).Исследование подчеркивает эффективность геймификации для повышения вовлеченности и освоения языка, а также необходимость внедрения инклюзивных стратегий, учитывающих различные предпочтения учащихся. Практическими рекомендациями являются интеграция геймификации в туристическое образование и поддержка политики Казахстана по трёхъязычному обучению.Bu makale, Türkistan'daki Uluslararası Turizm ve Ağırlama Üniversitesi Turizm Fakültesi birinci sınıf öğrencilerinin ingilizce öğrenirken, özellikle oyunlaştırmada multimedya araçlarının kullanımına ilişkin yaklaşımlarını ve avantajlarını incelemektedir. Çalışma, cinsiyet farklılıklarının medya seçimleri (H1) üzerindeki etkisini belirleyen hipotezi ve böyle bir farklılık olmadığına dair boş hipotezi (H0) test etti.
Anketlere ve görüşmelere dayalı karma yöntemler kullanılarak 34 katılımcıdan (16 erkek, 18 kadın) veri toplanmıştır. Cinsiyet farklılıklarının multimedya seçimleri üzerindeki etkisini test etmek için yapılan istatistiksel analizler, erkek öğrencilerin video oyunlarını daha çok sevdiklerini (t = 2,45, p < 0,05), kızların sanal turları ve sanatsal içeriği tercih ettiğini (t = -2,32, p < 0,05) buldu. Ayrıca eğitimde video oyunları, genel memnuniyet oranı M = 4,88 (SD = 0,31) ile en popüler araçtır (% 28).
Çalışma, etkili öğrencilerin dil yeterliliğini artırmak için oyunlaştırmaya ne kadar ilgi ve potansiyel gösterdiklerini gösterirken, aynı zamanda farklı ihtiyaçları karşılamak için kapsayıcı stratejiler uygulamanın önemini vurguluyor. Pratik öneriler, turistlerin eğitim sürecine multimedyanın dahil edilmesini ve Kazakistan'ın üç dilli eğitim politikasına uygun olarak gelecekteki profesyonellerin eğitilmesini içerir
Kırsal okullardaki öğrencilerin ekolojik dünya görüşünü şekillendirmede bir faktör olarak yeşil okul modelinin uygulanması
No full textThis article examines the features of the implementation process of the “Green School” project in the Republic of Kazakhstan. An overview of the main areas of activity of secondary general education schools in this field is presented, and the positive results of the implementation of the project are identified. Special attention is given to the development of the idea of reviving school homestead plots and experimental research plots, which can serve as an effective practical platform for fostering students’ ecological culture.The rural school is considered a favorable environment for efforts aimed at restoring the ecological worldview of rural residents. At the same time, it is concluded that the process of “urbanization” of rural areas has become a key factor in the loss of farming and gardening skills among children living in rural communities.The study employed a set of general scientific methods based on observation, analysis, and the formulation of research hypotheses, which were confirmed during the processing of empirical data.Thus, it is concluded that the implementation of the “Green School” project contributes to the deepening and expansion of rural school students' comprehensive environmental knowledge. A special role is played by natural science disciplines, which are focused on the implementation of project-based, research, and experimental activities for students.Бұл мақалада Қазақстан Республикасында «Жасыл мектеп» жобасын енгізу процесінің ерекшеліктері туралы мәліметтер сипатталып, қарастырылады. Осы саладағы жалпы орта білім беретін мектептер қызметінің негізгі бағыттарына шолу жасалып, аталған жобаны іске асырудың оң нәтижелері анықталды. Мектеп жанындағы агробиологиялық немесе оқу-тәжірибе учаскелерін, оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың жақсы практикалық алаңы бола алатын тәжірибелік-эксперименттік учаскелерді жандандыру идеясын дамытуға ерекше назар аударылады. Ауыл мектебі ауыл тұрғындарының экологиялық дүниетанымын қалпына келтіру үшін қолайлы орта ретінде қарастырылады. Сонымен бірге, казіргі кезде ауылды «урбанизациялау» процесі ауылдық жерлерде тұратын балалар мен жасөспірімдерде егіншілік пен бау-бақша дағдыларын жоғалтудың негізгі факторы болды деген қорытындыға келді.Аталған тақырып бойынша зерттеу барысында эмпирикалық материалды өңдеу барысында расталған зерттеу гипотезаларын бақылауға, талдауға және шығаруға негізделген жалпы ғылыми әдістер кешені қолданылды.Осылайша, «жасыл мектеп» жобасын іске асыру ауыл мектептері оқушыларының кешенді экологиялық білімдерін тереңдетуге және кеңейтуге ықпал етеді деген қорытынды жасалады. Бұл ретте оқушылардың жобалық, ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-эксперименттік қызметін іске асыруға бағытталған жаратылыстану-ғылыми цикл пәндері ерекше орын алады.В данной статье рассматриваются особенности процесса внедрения проекта «Зеленая школа» в Республике Казахстан. Представлен обзор основных направлений деятельности средних общеобразовательных школ в даннойобласти, выявлены положительные результаты реализации указанного проекта. Особое внимание уделяется развитию идеи возрождения школьных приусадебных участков, опытно-экспериментальных участков, которые могут стать хорошей практической площадкой формирования экологической культуры школьников. Сельская школа рассматривается в качестве благоприятной среды для работы по воссозданию экологического мировоззрения жителей села. При этом делается вывод о том, что процесс «урбанизации» села стал ключевым фактором утраты навыков земледелия и садоводчества у детей, проживающих в сельской местности.В ходе исследования был задействован комплекс общенаучных методов, основанных на наблюдении, анализе и выведении гипотез исследования, которые были подтверждены в ходе обработки эмпирического материала.Таким образом, делается вывод о том, что реализация проекта «Зеленая школа» способствует углублению и расширению комплексных экологических знаний учащихся сельских школ. Особое место при этом занимают дисциплины естественно-научного цикла, которые ориентированы на реализацию проектной, научно-исследовательской и опытно-экспериментальной деятельности учащихся.Ключевые слова: зеленая школа, экологическоеBu makale, Kazakistan Cumhuriyeti'nde «Yeşil Okul» projesinin uygulama sürecinin özellikleri hakkında bilgileri açıklamakta ve ele almaktadır. Bu alandaki ortaokulların ana faaliyet alanları gözden geçirilmiş, bu projenin uygulanmasının olumlu sonuçları belirlenmiştir. Okuldaki tarımsal biyolojik veya öğretim ve pratik alanların, öğrencilerin ekolojik kültürünün oluşumu için iyi bir pratik alan haline gelebilecek deneysel ve deneysel alanların etkinleştirilmesi fikrinin geliştirilmesine özellikle dikkat edilmektedir. Kırsal okul, kırsal kesimde yaşayanların ekolojik bakış açılarını geri kazanmak için elverişli bir ortam olarak görülüyor. Aynı zamanda, köyün «kentleşme» sürecinin artık kırsal kesimde yaşayan çocuk ve ergenlerde çiftçilik ve bahçecilik becerilerinin kaybında önemli bir faktör olduğu sonucuna varıldı.
Bu konuyla ilgili araştırma sırasında, ampirik materyalin işlenmesinde doğrulanmış araştırma hipotezlerinin gözlemlenmesine, analiz edilmesine ve çıkarılmasına dayanan bir dizi genel bilimsel yöntem kullanılmıştır.
Bu nedenle, Yeşil Okul projesinin uygulanmasının, kırsal okullardaki öğrencilerin kapsamlı çevresel bilgilerini derinleştirmeye ve genişletmeye katkıda bulunduğu sonucuna varılmaktadır. Aynı zamanda, öğrencilerin proje, araştırma ve deneysel ve deneysel faaliyetlerini gerçekleştirmeyi amaçlayan doğal-bilimsel döngünün disiplinleri tarafından özel bir yer işgal edilmektedir
Türk paremiyolojik dünyası imajında toplumsal cinsiyet kavramının »kadın "ın entelektüel ifadesi
No full textThe article presents a fragment of the authors' scientific research in the field of gender linguistics, linguoculturology and linguoconceptology. This study aims to determine and substantiate the means of intellectual representation of the gender concept ‘ayel’ in the Turkic paremiological picture of the world. This study reveals the linguocultural features of the intellectual representation of the gender concept ‘ayel’ presented in the gender conceptosphere of Turkic languages. The concept ‘ayel’ is analysed on the material of gender marked paremiological means of speech - proverbs (paremia) of Turkic languages from the point of view of intellectual characteristics. For this purpose, a sample of gender-marked proverbs representing the intellectual sphere and qualities in the image of ayel (woman) is created. In the course of the research, attention was paid to the analysis of linguistic means of representation of intellectual qualities of ‘ayel’, which was based on the comparative method, linguocognitive analysis of the concept, modelling and linguocultural analysis of the components of the gender concept ‘ayel’.The gender concept ‘ayel’ has not been the subject of special study from the point of view of intellectual characterisation in Turkic linguoculture until now. The paremiological material of Turkic languages showed the linguocultural features of the concept ‘әyel’ and actualised a special study of the intellectual characteristics of the gender phenomenon. The authors of the article in the definition of the concept and gender categories rely on the fundamental works on linguoconceptology, conceptosphere, gender conceptosphere and gender linguistics. As a result of the research the following key conclusions have been obtained: the features of intellectual representation of the gender concept ‘ayel’ on the basis of paremi are revealed; the factors and means of intellectual representation are revealed and described; the characteristics of Turkic paremiology and means of modelling the concept ‘ayel’ as a gender phenomenon and a subject of intellectual qualities are determined; a comparative characteristic of intellectual characteristics of gender macro-concepts included in the conceptual (content) structure of the megaconcept ‘ayel’ is carried out. The research will contribute to the development of the methodology of gender concept research, theory and methodology of conceptual study of the gender picture of the world of the speakers of Turkic languages.Мақалада авторлардың гендерлік лингвистика, лингвомәдениеттану және лингвоконцептология саласындағы ғылыми зерттеулерінің бір бөлігі беріледі. Зерттеудің мақсаты: «әйел» гендерлік концептісінің түркі паремиологиялық бейнесінде зияткерлік таңбалануының құралдарын анықтап, негіздеу. Зерттеуде түркі тілдерінің гендерлік концептосферасында ұсынылған «әйел» гендерлік концептісінің зияткерлік көрінісінің лингвомәдени ерекшеліктері ашылады. «Әйел» концептісі зияткерлік сипаттама тұрғысынан түркі тілдерінің гендерлік таңбаланған паремиологиялық сөйлеу құралдары – мақал-мәтелдер (паремиялар) негізінде талданады. Осы мақсатта әйел бейнесінің зияткерлік ой-өрісі мен қасиет-қабілетін бейнелейтін гендерлік таңбаланған мақал-мәтелдерді іріктеп алу жүзеге асырылды. Зерттеу барысында салыстырмалы әдіске, концептіні лингвокогнитивті тұрғысынан талдауға, модельдеуге және «әйел» гендерлік концептісінің компонентін лингвомәдени тұрғысынан талдауға негізделген, «әйелдің» зияткерлік қасиеттерін көрсететін тілдік құралдардарды талдауға назар аударылды. «Әйел» гендерлік концептісі осы уақытқа дейін түркі лингвомәдениетіндегі зияткерлік сипаттама тұрғысынан арнайы зерттеу тақырыбы ретінде алынған жоқ. Түркі тілдеріндегі паремиологиялық материалдарда «әйел» концептісінің лингвомәдени ерекшеліктері көрсетіліп, нәтижесінде гендерлік құбылыстың зияткерлік сипаттамасы зерттеудің арнайы нысаны болып отыр. Мақала авторлары концепті мен гендерлік категорияларды анықтауда лингвоконцептология, концептосфера, гендерлік концептосфера және гендерлік лингвистика бойынша іргелі еңбектерге сүйенеді. Зерттеу нәтижесі бойынша төмендегідей негізгі тұжырымдар жасалды: паремияларға сүйене отырып, «әйел» гендерлік концептісінің зияткерлік қырының ерекшелігі көрсетілді; зияткерлік қасиетінің құралдары мен әсер етуші факторлары анықталып, сипатталды; түркі паремиологиясының ерекшеліктері, «әйел» концептісін гендерлік феномен және зияткерлік қасиеттерге ие тұлға ретінде бейнелеу анықталды; «әйел» мегаконцептісінің концептуалды құрылымына кіретін гендерлік макроконцептілердің зияткерлік қырларына салыстырмалы сипаттама жүргізілді. Бұл зерттеу жұмысы гендерлік концептілерді зерттеу әдістемесінің дамуы мен түркі тілдерінде сөйлеушілер әлемінің гендерлік бейнесін концептуалды зерттеу теориясы мен әдістемесіне үлес қосады.В статье представлен фрагмент научных изысканий авторов в области гендерной лингвистики, лингвокультурологии и лингвоконцептологии. Цель данного исследования – определить и обосновать средства интеллектуальной репрезентации гендерного концепта «әйел» в тюркской паремиологической картине мира. Данное исследование раскрывает лингвокультурологические особенности интеллектуальной репрезентации гендерного концепта «әйел», представленного в гендерной концептосфере тюркских языков. Концепт «әйел» анализируется на материале гендерно маркированных паремиологических средств речи – пословиц-поговорок (паремии) тюркских языков с позиций интеллектуальной характеристики. С этой целью осуществлена выборка гендерно маркированных пословиц-поговорок, репрезентирующих интеллектуальную сферу и качества в образе әйел/женщины. В ходе исследования уделено внимание анализу языковых средств репрезентации интеллектуальных качеств «әйел», который опирался на сравнительно-сопоставительный метод, лингвокогнитивный анализ концепта, моделирование и лингвокультурологический анализ компонентов гендерного концепта «әйел». Гендерный концепт «әйел» до настоящего времени не был предметом специального изучения с позиций интеллектуальной характеристики в тюркской лингвокультуре. Паремиологический материал тюркских языков показал лингвокультурологические особенности концепта «әйел» и актуализировал специальное изучение интеллектуальной характеристики гендерного феномена. Авторы статьи в определении концепта и гендерных категорий опираются на фундаментальные труды по лингвоконцептологии, концептосфере, гендерной концептосфере и гендерной лингвистике. По итогам исследования получены следующие ключевые выводы: раскрыты особенности интеллектуальной репрезентации гендерного концепта «әйел» на основе паремий; выявлены и описаны факторы и средства интеллектуальной репрезентации; определены характеристики тюркской паремиологии и средства моделирования концепта «әйел» как гендерного феномена и субъекта интеллектуальных качеств; проведена сравнительная характеристика интеллектуальных характеристик гендерных макроконцептов, входящих в концептуальную (содержательную) структуру мегаконцепта «әйел». Исследование внесет вклад в развитие методики исследования гендерных концептов, теорию и методологию концептуального изучения гендерной картины мира носителей тюркских языков.Bu makalede yazarların toplumsal cinsiyet dilbilimi, linguokültüroloji ve linguokonseptoloji alanlarındaki bilimsel çalışmalarının bir bölümü sunulmaktadır.Araştırmanın amacı: Türk atasözleri bağlamında "kadın" toplumsal cinsiyet kavramının entelektüel yansımasını sağlayan dilsel araçları belirlemek ve temellendirmektir. Çalışmada Türk dillerinin toplumsal cinsiyet konseptosferasında yer alan “kadın” toplumsal cinsiyet kavramının entelektüel görünümüne ilişkin linguokültürel özellikler ortaya konulmuştur."Kadın" konsepti, entelektüel nitelik açısından Türk dillerinde toplumsal cinsiyetle işaretlenmiş atasözleri ve deyimler (paremiyalar) temelinde incelenmiştir. Bu doğrultuda, kadının entelektüel düşünce yapısı ve zihinsel niteliklerini yansıtan toplumsal cinsiyetle işaretlenmiş paremiyaların seçimi gerçekleştirilmiştir.Araştırma sürecinde karşılaştırmalı yöntem, konseptin linguokognitif açıdan analizi, modellenmesi ve “kadın” kavramının bileşenlerinin linguokültürel açıdan değerlendirilmesi gibi yaklaşımlar esas alınmış, kadının entelektüel özelliklerini yansıtan dilsel araçlar analiz edilmiştir.“Kadın” toplumsal cinsiyet konsepti, şimdiye dek Türk halklarının linguokültürel dünyasında entelektüel nitelik açısından özel bir araştırma nesnesi olarak ele alınmamıştır. Bu makalede Türk dillerindeki paremiyolojik verilerde “kadın” konseptinin linguokültürel özellikleri gösterilmiş, sonuç olarak toplumsal cinsiyet olgusunun entelektüel yönü özgün araştırma nesnesi ретінде belirlenmiştir.Makale yazarları, konsept ve toplumsal cinsiyet kategorilerini tanımlarken linguokonseptoloji, konseptosfer, toplumsal cinsiyet konseptosferi ve toplumsal cinsiyet dilbilimi konularındaki temel çalışmalara dayanmaktadır.Araştırma sonucunda şu temel bulgular elde edilmiştir:– Paremiyalara dayanarak “kadın” toplumsal cinsiyet kavramının entelektüel yönü ortaya konmuştur;– Bu yönü belirleyen dilsel araçlar ve etkileyici faktörler açıklanmıştır;– Türk paremiyolojisinin özellikleri ile birlikte “kadın” kavramı, toplumsal cinsiyet olgusu ve entelektüel niteliğe sahip birey olarak betimlenmiştir;– “Kadın” megakonseptine dâhil olan toplumsal cinsiyet makrokonseptlerinin entelektüel yönlerine karşılaştırmalı değerlendirme yapılmıştır.
Bu çalışma, toplumsal cinsiyet konseptlerinin incelenme yöntemlerinin gelişimine katkı sağlayarak, Türk dillerinde konuşan toplulukların toplumsal cinsiyet temelli dünya görüşünü kavramsal düzlemde incelemeye yönelik kuramsal ve metodolojik temellere katkıda bulunmaktadır
RAKHİMZHAN OTARBAYEV'İN BAS ADLI ROMANINDAKİ ARA BAĞLANTILAR
No full textThe concept of interlude, as a category that includes systems and cultural codes that have emerged as a result of the interaction of different cultures, has become the subject of literary study. Intermediality in Kazakh prose is one of the most important areas of research in modern literary criticism. The main importance of intermediality is the analysis and interpretation of the interaction of art forms (music, fine arts, cinema, theater, sculpture, etc.) with literary works. In Kazakh prose, literature has been linked to all forms of art since the very beginning of prose, since Kazakh literature is inherently open to various intercultural contacts. The article discusses issues related to the genesis of the concept of interlude and its appearance in Kazakh literature. Based on the material of the novel “Bas” by writer Rahimzhan Otarbayev, the use of the term interlude is theoretically analyzed. The analysis of a work in the style of fiction by the method of interlude is the novelty of the article. The article analyzes the expression and function of sculpture in the text of Rahimzhan Otarbayev. The importance of intermedial communication in the process of analyzing a work of art is emphasized. The novel “Bas” reveals the influence of art forms (sculpture, poetry, drama) on the disclosure of a certain image, semantic connotation, and the psychological state of the characters. The national code is analyzed, and cognition is among the concepts that make up the elements of traditional culture. The article discusses forms of introducing elements of national culture into the world of literary creativity of the writer.Интермедиа ұғымы түрлі мәдениеттердің өзара әрекеттесуінің нәтижесінде пайда болған жүйелер мен мәдени кодтарды қамтитын категория ретінде әдебиеттің зерттеу нысанына айналды. Қазақ прозасындағы интермедиалдылық – қазіргі әдебиеттанудағы маңызды зерттеу салаларының бірі. Интермедианың негізгі мәні – өнер түрлерінің (музыка, бейнелеу өнері, кино, театр, кескіндеме өнері, мүсін өнері, т.б.) әдеби шығармалармен өзара әрекеттесуін талдау және түсіндіру. Қазақ прозасында әдебиеттің барлық өнер түрлерімен байланысы проза басталғаннан бар, өйткені, қазақ әдебиеті табиғатынан түрлі мәдениетаралық байланысқа ашық.Мақалада интермедиа ұғымының генезисіне қатысты мәселелер мен оның қазақ әдебиетінде пайда болуы қарастырылады. Жазушы Рахымжан Отарбаевтың «Бас» романы материалының негізінде интермедиа терминінің қолданылуы теориялық тұрғыдан талданады. Көркем әдебиет стиліндегі шығарманы интермедиа тәсілі арқылы талдау мақаланың жаңалығы. Мақалада мүсін өнерінің Рахымжан Отарбаев мәтініндегі көрінісі мен қызметі арқау болады. Көркем шығарманы талдау барысындағы интермедиалық байланыстың маңыздылығы көрсетіледі. «Бас» романындағы өнер түрлерінің (мүсін өнері, поэзия, драматургия) бірігіп, белгілі бір образды, мағыналық астарды, психологиялық күйді ашуға ықпалы анықталады. Дәстүрлі мәдениеттің элементтерін құрайтын ұлттық код, таным-түсініктер талданады. Жазушының әдеби шығарма әлеміне ұлттық мәдениет элементтерін енгізу нысандары қарастырылады. Әдеби кейіпкерлер әркетіндегі ұлттық көрініс, дәстүрлі этикет ережелері, ата-баба культі, музыка әлемі, мүсін өнерінің әдеби мәтін кеңістігінде байланысуы талданады. Өнер түрлерінің өзара әрекеттесуі негізінде мәтін мазмұнының басқа қырынан ашылуы теориялық тұрғыдан дәлелденеді.Понятие интермедии, как категории, включающей системы и культурные коды, возникшие в результате взаимодействия различных культур, стало предметом изучения литературы. Интермедиальность в казахской прозе – одна из важнейших областей исследования в современном литературоведении. Основное значение интермедиальности-анализ и интерпретация взаимодействия видов искусства (музыка, изобразительное искусство, кино, театр, скульптура и др.) с литературными произведениями. В казахской прозе связь литературы со всеми видами искусства существует с самого начала прозы, поскольку казахская литература по своей природе открыта для различных межкультурных контактов. В статье рассматриваются вопросы, касающиеся генезиса понятия интермедии и ее появления в казахской литературе. На основе материала романа писателя Рахимжана Отарбаева «Бас» теоретически проанализировано использование термина интермедиа. Анализ произведения в стиле художественной литературы методом интермедии новизна статьи. В статье анализируется выражение и функция скульптуры в тексте Рахимжана Отарбаева. Подчеркивается важность интермедийной связи в процессе анализа художественного произведения. В романе «Бас» выявляется влияние видов искусства (скульптура, поэзия, драматургия) на раскрытие определенного образа, смыслового подтекста, психологического состояния персонажей. Анализируется национальный код, познание-понятия, составляющие элементы традиционной культуры. Формы внедрения элементов национальной культуры в мир литературного творчества писателя.İntermedya kavramı, farklı kültürlerin etkileşimi sonucunda oluşan sistemleri ve kültürel kodları kapsayan bir kategori olarak edebiyat incelemelerinin önemli bir nesnesine dönüşmüştür. Kazak nesrinde intermedialite, günümüz edebiyatbiliminde öne çıkan araştırma alanlarından biridir. İntermedyanın temel anlamı; sanat türlerinin (müzik, görsel sanatlar, sinema, tiyatro, resim, heykel sanatı vb.) edebi metinlerle etkileşimini analiz etmek ve açıklamaktır. Kazak nesrinde edebiyatın diğer sanat dallarıyla ilişkisi, nesir geleneğinin başlangıcından itibaren mevcuttur; çünkü Kazak edebiyatı doğası gereği kültürlerarası etkileşime açıktır.
Bu makalede intermedya kavramının kökeni ve Kazak edebiyatında ortaya çıkışı ele alınmaktadır. Yazar Rahımjan Otarbai’nın “Bas” (Kafa) adlı romanı temel alınarak intermedya teriminin kullanımına teorik açıdan yaklaşılmıştır. Sanatsal bir metnin intermedya yöntemiyle analiz edilmesi, çalışmanın özgün yönünü oluşturmaktadır. Makalede heykel sanatının Rahımjan Otarbai metnindeki temsili ve işlevi temel inceleme konusu olarak alınmıştır. Kurmaca eserin çözümlemesinde intermedyal ilişkilerin önemi vurgulanmaktadır. “Bas” romanında yer alan sanat türlerinin (heykel, şiir, dramaturji) birleşerek belirli bir imgeyi, anlam katmanını ve psikolojik durumu açığa çıkarmadaki etkisi belirlenmiştir. Geleneksel kültürü oluşturan unsurlar bağlamında ulusal kodlar ve kültürel anlam sistemleri incelenmektedir. Yazarın edebi dünyasında ulusal kültür öğelerini nasıl yapılandırdığı, edebi karakterlerin davranışlarındaki geleneksel görünümler, etik kurallar, atalara saygı kültü (ata kultü), müzik ve heykel sanatlarının edebi metin düzleminde nasıl etkileşime girdiği analiz edilmektedir. Sanat türlerinin karşılıklı etkileşimi sayesinde metnin anlam dünyasının yeni boyutlardan nasıl açığa çıktığı teorik olarak temellendirilmektedir
Ergenlerin dijital hijyen becerilerinin oluşumu ve siber zorbalığın önlenmesi için pedagojik modelleme
No full textThe relevance of the study of the main problems of information processes implementation and interpersonal cybercommunication by adolescents in digital space is due to the constant intensity of digital communication and an increase in forms of interaction with social networks. The relevance of this problem is enormous, since technology has taken a leading place in human life with digital economy development. Cyberbullying is intimidating and bullying using digital technology. According to Global Cyberbullying Research Center, about a third of all teenagers in the world have been intimidated and bullied online. It can be accessed on social media, messaging apps, gaming platforms, and mobile phones. Because of the Internet’s negative impact, in addition to physical influences, adolescents can lead to problems with emotional and mental health, and a decrease in academic performance. The article presents the features of projects on the prevention of cyberbullying: TABBY, KiVa, Cybereduca 2.0., MediaHelden, Stop Cyberbullying Day, CREEP are shown. Methodological foundations for studying digital hygiene skills formation and cyberbullying prevention of adolescents are focused on an axiological approach, a participatory approach, and a cyberontological approach. Structural and content scheme for the formation of adolescent digital hygiene skills and cyberbullying prevention consists of interrelated and interdependent parts: it is presented through targeted, content-process, effective components, and psychological and pedagogical conditions are defined. In this pedagogical model presented in the study, interrelated and interdependent components are presented, effective psychological and pedagogical conditions are determined.Жасөспірімдердің цифрлық кеңістікте ақпараттық үдерістер мен тұлғааралық киберкоммуникацияны іске асырудың негізгі проблемаларын зерттеудің өзектілігі цифрлық коммуникацияның үздіксіз қарқындылығына, әлеуметтік медиа желілермен өзара әрекеттесу формаларының артуына байланысты. Бұл мәселенің өзектілігі өте үлкен, өйткені технология адам өмірінде цифрлық экономика дамуымен озық орынға ие болды. Кибербуллинг – бұл цифрлық технологияны қолдану арқылы қорқыту және жәбірлеу. Ғаламдық кибербуллингті зерттеу орталығының мәліметі бойынша, әлемдегі барлық жасөспірімдердің шамамен үштен бірі интернетте қорқыту мен қорлауға ұшыраған. Ол әлеуметтік желілерде, хабар алмасу қосымшаларында, ойын платформаларында және ұялы телефондарда болуы мүмкін. Интернет желісінің кері ықпалы нәтижесінде физикалық әсерлерден басқа жасөспірімдер эмоционалды және психикалық денсаулық проблемаларына, оқу үлгерім төмендеуіне әкелуі мүмкін. Мақалада кибербуллингтің алдын алу бойынша танымал TABBY, KiVa, Cybereduca 2.0., MediaHelden, Stop Cyberbullying Day, CREEP жобаларының ерекшеліктері көрсетілген. Жасөспірімдердің цифрлық гигиена дағдыларын қалыптастыру мен кибербуллингтің алдын алуды педагогикалық модельдеу мәселесі қарастырылған. Жасөспірімдердің цифрлық гигиена дағдыларын қалыптастыру және кибербуллингтің алдын алуды зерттеудің әдіснамалық негіздері аксиологиялық тәсіл, партисипативті тәсіл, киберонтологиялық тәсілге бағдарланған. Жасөспірімдердің цифрлық гигиена дағдыларын қалыптастыру және кибербуллингтің алдын алудың құрылымдық-мазмұндық сызбасы сип өзара байланысқан және өзара тәуелді бөліктерден тұрады: мақсаттық, мазмұндық-үдерістік, нәтижелік құраушылар арқылы ұсынылып, психологиялық-педагогикалық шарттары анықталған. Бұл зерттеуде ұсынған педагогикалық модельде өзара байланысты және өзара тәуелді компоненттер ұсынылған, тиімді психологиялық-педагогикалық жағдайлар анықталған.Актуальность исследования основных проблем реализации подростками информационных процессов и межличностной киберкоммуникации в цифровом пространстве обусловлена постоянной интенсивностью цифровой коммуникации, увеличением форм взаимодействия с социальными сетями. Актуальность данной проблемы огромна, так как технологии заняли опережающее место в жизни человека с развитием цифровой экономики. Кибербуллинг – это интернет травля с использованием цифровых технологий. По данным глобального исследовательского центра кибербуллинга, около трети всех подростков в мире подвергались травле и запугиванию в интернете. Он может быть доступен в социальных сетях, приложениях для обмена сообщениями, игровых платформах и мобильных телефонах. В результате, негативное влияние сети Интернет помимо физических воздействий, может привести к снижению успеваемости, к проблемам, связанным с эмоциональным и психическим здоровьем подростков. В статье представлены особенности проектов по профилактике кибербуллинга: TABBY, KiVa, Cybereduca 2.0. Показаны MediaHelden, StopCyberbullyingDay, CREEP.Для формирования у подростков навыков цифровой гигиены и профилактики кибербуллинга использовался метод педагогического моделирования. Методологические основы изучения формирования навыков цифровой гигиены и профилактики киберзапугива-ния подростков ориентированы на аксиологический, партисипативный и киберонтологичес-кий подходы. Структурно-содержательная схема формирования навыков цифровой гигиены подростков и профилактики кибербуллинга состоит из взаимосвязанных и взаимозависимых частей: представлена через целевую, содержательно-процессную, результативную составляющие, определены психолого-педагогические условия. В данной педагогической модели, представленной в исследовании, представлены взаимосвязанные и взаимозависимые компоненты, определены эффективные психолого-педагогические условия.Ergenlerin dijital ortamda bilgi süreçlerini ve kişilerarası siber iletişimi gerçekleştirmedeki temel sorunlarını araştırmanın güncelliği, dijital iletişimin kesintisiz yoğunluğu ve sosyal medya platformlarıyla etkileşim biçimlerinin artışı ile doğrudan bağlantılıdır. Bu konunun önemi büyüktür, çünkü dijital ekonominin gelişimiyle birlikte teknoloji insan yaşamında öncü bir konuma yükselmiştir. Siber zorbalık, dijital teknolojilerin kullanımı yoluyla bireyleri tehdit etme ve psikolojik zarar verme biçimidir. Küresel Siber Zorbalık Araştırma Merkezi’nin verilerine göre, dünyadaki tüm ergenlerin yaklaşık üçte biri internet ortamında tehdit ve aşağılamaya maruz kalmıştır. Bu durum sosyal medya platformlarında, mesajlaşma uygulamalarında, çevrim içi oyun ortamlarında ve mobil cihazlar üzerinden gerçekleşebilmektedir.
İnternetin olumsuz etkileri yalnızca fiziksel düzeyde kalmayıp, ergenlerde duygusal ve psikolojik sağlık sorunlarına ve akademik başarıda düşüşe yol açabilir. Makalede, siber zorbalığın önlenmesine yönelik öne çıkan TABBY, KiVa, Cybereduca 2.0, MediaHelden, Stop Cyberbullying Day ve CREEP gibi projelerin özellikleri ortaya konulmuştur. Aynı zamanda, ergenlerde dijital hijyen becerilerinin geliştirilmesi ve siber zorbalığın önlenmesine yönelik pedagojik modelleme konusu ele alınmaktadır.
Bu araştırmanın yöntemsel temelleri; aksiyolojik yaklaşım, katılımcı yaklaşım ve siberontolojik yaklaşıma dayanmaktadır. Ergenlerde dijital hijyen becerilerinin geliştirilmesi ve siber zorbalığın önlenmesine yönelik yapısal-içeriksel model; birbiriyle bağlantılı ve bağımlı olan bileşenlerden oluşmaktadır: amaçsal, içeriksel-süreçsel ve sonuç odaklı unsurlar aracılığıyla sunulmuş ve bunların psikolojik-pedagojik koşulları belirlenmiştir. Sunulan pedagojik modelde bileşenlerin karşılıklı ilişkisi ve bağımlılığı vurgulanmış, etkili psikolojik ve pedagojik koşullar tanımlanmıştır
KAZAKİSTAN’DAKİ TÜRK-MOĈOL KÖKENLI TOPONİMKERİN İSİMSEL MELEZLEŞMESİ
Get PDFThe study of Turkic-Mongolic toponyms in the geo-historical space of Kazakhstan holds significant cultural and historical value. It is well known that issues concerning Turkic-Mongolic toponyms in Kazakh onomastics are quite extensive. This article focuses on a specific subset of this topic: hybrid toponyms formed from elements of the Turkic (Kazakh) and Mongolic languages. The aim of the study is to analyze the etymology of Turkic (Kazakh)-Mongolic toponyms and to clarify the reasons behind their hybrid formation. As empirical material, selected hybrid hydronyms and oronyms were examined to provide concrete examples. The selected names were classified and described from a lexico- semantic and structural perspective. The study identifies and etymologically explains several types of hybrid toponyms: (1) those with a Kazakh first component and a Mongolic second component; (2) those with a Mongolic first component and a Kazakh second component; (3) those formed by adding Kazakh suffixes to Mongolic roots; (4) those constructed based on a binary opposition structure; and (5) those in which the first component is a Mongolic word and the second is Turkic-Mongolic – or vice versa. It was demonstrated through specific examples that hybrid toponyms generally consist of two-root, and occasionally three-root, components. The analysis also revealed that in the toponym formation process, suffixes play an active role alongside root elements. The principle of binary opposition – a significant feature observed in hybrid toponyms, wherein names are constructed based on semantic contrast – was also explored as part of the research material.Қазақстан геотарихи кеңістігіндегі түркі-моңғол негізді топонимдерді зерттеудің мәдени және тарихи маңызы зор. Қазақ ономастикасында түркі-моңғол негізді топонимдерге қатысты мәселенің қатары ауқымды екені белгілі. Мақалада соның бір ғана бөлігі – түркі (қазақ) және моңғол тілі элементтерінен құралған будан топонимдер жайы талданады. Зерттеудің мақсаты – түркі (қазақ)-моңғол негізді топонимдердің этимологиясын қарастыра отырып, олардың будандасу себептерін анықтау. Ізденіс жұмысының эмпирикалық материалы ретінде зерттеу нысанының нақтылығы үшін кейбір будан топонимдер мен будан оронимдер алынды. Іріктеліп алынған онимдер лексика-семантикалық, құрылымдық тұрғыдан жіктееліп, сипатталды. Зерттеу нәтижесінде будан топонимдердің 1) бірінші сыңары қазақ, екінші сыңары моңғол сөзінен құралған, 2) бірінші сыңары моңғол, екінші сыңары қазақ сөзінен құралған, 3) моңғол тілді негізге қазақ тілі қосымшасының жалғануы арқылы құралған, 4) бинарлық оппозициялы құрылымда құралған және 5) бірінші сыңары моңғол сөзінен, екінші сыңары түркі-моңғол немесе керісінше бірінші сыңары түркі-моңғол, екінші сыңары моңғол сөзінен құралған түрлерінің бірқатарының этимологиялық түсіндірмесі берілді. Будан топонимдер құрылымының, негізінен, екі құрамды, кейде үш құрамды түбірден қалыптасқандығы арнайы мысалдармен сипатталды. Топонимжасамда түбір негізбен қатар қосымшалардың да белсенді түрде қолданылатыны анықталды. Будан топонимдердің бойында байқалатын маңызды құбылыс – бинарлық оппозицияның көрінісі, яғни топонимдердің семантикалық қарама-қайшылыққа құрылуы да зерттеу материалы ретінде қарастырылды.Изучение тюрко-монгольских топонимов в геоисторическом пространстве Казахстана имеет важное культурное и историческое значение. Известно, что вопросы, связанные с тюрко-монгольскими топонимами в казахской ономастике, отличаются значительной сложностью и масштабом. В данной статье рассматривается лишь один аспект этой проблемы – состояние гибридных топонимов, образованных из языковых элементов тюркского (казахского) и монгольского языков. Цель исследования – проанализировать этимологию тюрко-монгольских (казахско-монгольских) топонимов и выяснить причины их гибридизации. В качестве эмпирического материала были выбраны отдельные гибридные гидронимы и оронимы, иллюстрирующие рассматриваемую проблематику. Отобранные онимы классифицированы и описаны с лексико-семантической и структурной точек зрения. В результате исследования были этимологически охарактеризованы следующие типы гибридных топонимов: 1) с казахским первым компонентом и монгольским вторым; 2) с монгольским первым компонентом и казахским вторым; 3) образованные путем присоединения казахских аффиксов к монгольской основе; 4) построенные по принципу бинарной оппозиции; 5) с первым компонентом на монгольском языке и вторым – на тюрко-монгольском, или наоборот. На конкретных примерах показано, что структура гибридных топонимов, как правило, состоит из двух, реже – из трёх корневых компонентов. Также было выявлено, что в процессе образования топонимов активную роль играют не только корни, но и аффиксы. Важное явление, наблюдаемое в гибридных топонимах, – принцип бинарной противоположности, то есть построение на основе семантического контраста, – также было рассмотрено в рамках исследования.Kazakistan’ın jeotarihî alanındaki Türk-Moğol kökenli toponimlerin incelenmesi kültürel ve tarihî açıdan büyük bir önem taşımaktadır. Kazak onomastiğinde Türk-Moğol kökenli toponimlerle ilgili meselelerin oldukça kapsamlı olduğu bilinmektedir. Bu makalede yalnızca bu toponimlerin bir bölümü, yani Türk kökenli (Kazakça) ve Moğolca dil unsurlarından oluşan melez toponimlerin durumu incelenmektedir. Araştırmanın amacı, Türk (Kazak) - Moğol kökenli toponimlerin etimolojisini ele alarak bunların melezleşme sebeplerini açıklığa kavuşturmaktır. Araştırmanın ampirik materyali olarak, konunun somutlaşması için bazı melez hidronimler ve melez oronimler seçildi. Seçilerek ele alınan onimler leksiko-semantik ve yapısal açıdan sınıflandırılarak tasvir edilmiştir. Araştırma sonucunda, melez toponimlerin 1) ilk bileşeni Kazakça, ikinci bileşeni Moğolca kelimeden oluşan, 2) ilk bileşeni Moğolca, ikinci bileşeni Kazakça kelimeden oluşan, 3) Moğolca temele Kazakça eklerin ilavesiyle oluşan, 4) ikili karşıtlık (binary opposition) yapısında oluşturulan ve 5) ilk bileşeni Moğolca kelime olup, ikinci bileşeni Türk-Moğol veya tam tersine ilk bileşeni Türk-Moğol, ikinci bileşeni Moğolca kelime olan türlerden bir kısmının etimolojik açıklaması yapıldı. Melez toponimlerin yapısının genellikle iki köklü, bazen de üç köklü bileşenlerden oluştuğu özel örneklerle açıklandı. Toponim oluşturma sürecinde kök unsurların yanı sıra eklerin de aktif olarak kullanıldığı analiz edildi. Melez toponimlerde gözlemlenen önemli bir olgu olan ikili zıtlık prensibinin, yani toponimlerin anlamsal karşıtlık üzerine kurgulanması da araştırma materyali olarak incelendi
Features of Ibn al-Hajib's Method in Grammar
Get PDFThis study is devoted to a comprehensive analysis of the methodology of the eminent thirteenth-century Arab grammarian Ibn al-Hajib. His fundamental works, al-Kafiya and al-Shafiya, played a decisive role in the formation and systematization of Arabic grammar and morphology. The research emphasizes the features of his scholarly approach, characterized by brevity, logical consistency, strict structural organization, and a highly restrained use of illustrative material. It highlights the significant influence of his works on the development of philological thought and the establishment of scholarly schools, particularly their influence on the works of Ibn Malik, al-Suyuti, and al-Jawhari.The study examines manuscript versions of Ibn al-Hajib‘s works preserved in the National Library of Kazakhstan and other leading research centers worldwide, which confirms their exceptional value for historical and philological investigations. His methodological approach had a noticeable impact not only on the theoretical development of Arabic grammar but also on the practice of teaching the Arabic language, including its application within modern educational systems of the Islamic world. Special attention is paid to the fact that Ibn al-Hajib‘s writings remain relevant in the twenty-first century. They are studied in universities across the Middle East, North Africa, and Central Asia, and are included in the curricula of Islamic universities and madrasas in Libya, Kazakhstan, and Uzbekistan. In conclusion, it is emphasized that his methodology constitutes an integral part of classical Arabic philology and serves as a foundation for new commentaries and analytical studies, confirming the enduring value of Ibn al-Hajib‘s scholarly heritage.Ibn al-Hajib‘s books al-Kafiya and al-Shafiya are currently taught at the Islamic University in Libya, at the ―Saryagash‖ College in Kazakhstan, and at the ―Kukaltash‖ Madrasa in Uzbekistan.Бҧл зерттеу XIII ғасырдың кӛрнекті араб грамматигі Ибн әл-Хаджибтің әдіснамасын жан-жақты талдауға арналған. Оның «Әл-Кафия» және «Әш-Шафия» атты іргелі еңбектері араб грамматикасы мен морфологиясын қалыптастыру мен жҥйелеуде шешуші рӛл атқарды. Зерттеуде ғалымның қысқалыққа, логикалық бірізділікке, қатаң қҧрылымдылыққа және мысалдарды барынша шектеулі қолдануға негізделген ғылыми тәсілінің ерекшелігіне баса назар аударылады. Оның еңбектерінің филологиялық ойдың дамуына және ғылыми мектептердің қалыптасуына, әсіресе Ибн Малик, әс-Суюти және әл-Джаухари шығармашылығына зор ықпал еткені атап кӛрсетіледі.Зерттеуде Ибн әл-Хаджибтің еңбектерінің қолжазбалық нҧсқалары қарастырылады. Олар Қазақстанның Ҧлттық кітапханасында және әлемнің басқа да жетекші ғылыми орталықтарында сақталған, бҧл олардың тарихи-филологиялық ізденістер ҥшін айрықша қҧндылығын дәлелдейді. Авторлық әдіс тек араб грамматикасының теориялық дамуына ғана емес, сонымен қатар араб тілін оқыту тәжірибесіне, соның ішінде ислам әлемінің қазіргі білім беру жҥйесіне де елеулі ықпал етті.Айрықша назар Ибн әл-Хаджиб еңбектерінің XXI ғасырда да ӛзектілігін сақтап отырғанына аударылды. Олар Таяу Шығыс, Солтҥстік Африка және Орталық Азия университеттерінде оқытылып, Ливия, Қазақстан және Ӛзбекстандағы ислам университеттері мен медресе-колледждерінің бағдарламасына енгізілген. Қорытындыда оның әдіснамасы классикалық араб филологиясының ажырамас бӛлігі болып табылатыны және жаңа тҥсіндірмелер мен талдамалық зерттеулерге негіз болып отырғаны атап ӛтіледі. Бҧл Ибн әл-Хаджибтің ғылыми мҧрасының мәңгілік қҧндылығын айғақтайды.Ибн Хажибтың «Кафия» мен «Шафия» кітаптары Ливиядағы Ислам университетінде, Қазастанда «Сарыағаш» колледжінде, Ӛзбекстандағы «Кукалташ» медресесінде сабақ ретінде оқытылып келеді.Настоящее исследование посвящено всестороннему анализу методологии выдающегося арабского грамматиста XIII века Ибн аль-Хаджиба, чьи фундаментальные труды «Аль-Кафия» и «Аш-Шафия» сыграли ключевую роль в формировании и систематизации арабской грамматики и морфологии. Основное внимание уделяется характеристике его научного подхода, отличающегося лаконичностью, логической последовательностью, строгой структурированностью и предельно сдержанным использованием иллюстративного материала. Подчеркивается значительное влияние его трудов на развитие филологической мысли и становление научных школ, в частности на творчество Ибн Малика, ас-Суюти и аль-Джаухари.В исследовании рассматриваются рукописные версии сочинений Ибн аль-Хаджиба, сохранившиеся в Национальной библиотеке Казахстана и других ведущих научных центрах мира, что подтверждает их исключительную ценность для историко-филологических изысканий. Авторский метод оказал заметное воздействие не только на теоретическое развитие арабской грамматики, но и на практику преподавания арабского языка, включая современную образовательную систему исламского мира.Особое внимание уделено тому факту, что сочинения Ибн аль-Хаджиба продолжают оставаться актуальными и в XXI веке, являясь предметом изучения в университетах Ближнего Востока, Северной Африки и Центральной Азии, а также входя в программы исламских университетов и медресе-колледжей Ливии, Казахстана и Узбекистана. В заключение подчеркивается, что его методология представляет собой неотъемлемую часть классической арабской филологии и служит основой для новых комментариев и аналитических исследований, подтверждая непреходящую ценность научного наследия Ибн аль-Хаджиба. Книги «Кафия» и «Шафия» ибн Хаджиба преподаются в Исламском университете Ливии и в медресе-колледже «Сарағаш», в медресе «Кукальдаш» в Узбекистане.This study is devoted to a comprehensive analysis of the methodology of the eminent thirteenth-century Arab grammarian Ibn al-Hajib. His fundamental works, al-Kafiya and al-Shafiya, played a decisive role in the formation and systematization of Arabic grammar and morphology. The research emphasizes the features of his scholarly approach, characterized by brevity, logical consistency, strict structural organization, and a highly restrained use of illustrative material. It highlights the significant influence of his works on the development of philological thought and the establishment of scholarly schools, particularly their influence on the works of Ibn Malik, al-Suyuti, and al-Jawhari.The study examines manuscript versions of Ibn al-Hajib‘s works preserved in the National Library of Kazakhstan and other leading research centers worldwide, which confirms their exceptional value for historical and philological investigations. His methodological approach had a noticeable impact not only on the theoretical development of Arabic grammar but also on the practice of teaching the Arabic language, including its application within modern educational systems of the Islamic world. Special attention is paid to the fact that Ibn al-Hajib‘s writings remain relevant in the twenty-first century. They are studied in universities across the Middle East, North Africa, and Central Asia, and are included in the curricula of Islamic universities and madrasas in Libya, Kazakhstan, and Uzbekistan. In conclusion, it is emphasized that his methodology constitutes an integral part of classical Arabic philology and serves as a foundation for new commentaries and analytical studies, confirming the enduring value of Ibn al-Hajib‘s scholarly heritage.Ibn al-Hajib‘s books al-Kafiya and al-Shafiya are currently taught at the Islamic University in Libya, at the ―Saryagash‖ College in Kazakhstan, and at the ―Kukaltash‖ Madrasa in Uzbekistan
Preventing Cyberbullying: Creating a Safe Environment in Universities Based on Digital Etiquette
Get PDFThe article addresses the issue of cyberbullying among university students and their level of digital etiquette. Cyberbullying is one of the significant challenges of contemporary digital society, negatively affecting students' psychological well-being and academic performance. The possibilities of preventing cyberbullying through the development of digital etiquette are explored, emphasizing the importance of students mastering norms of online behavior, avoiding aggression, and refraining from negative comments. Teaching digital etiquette fosters respectful attitudes toward others, protects personal data, and promotes the establishment of a safe online environment.The authors analyze various types of cyberbullying, as well as its psychological and social consequences, highlighting the importance of creating a safe digital environment in educational institutions. The principles of digital etiquette and their connection with cyberbullying prevention strategies are examined.The study, using a survey-based method, investigated students‘ perceptions of cyberbullying and digital etiquette, as well as the frequency of their encounters with cyberbullying in the digital space. The research results revealed that while students have formed certain perceptions and attitudes toward cyberbullying and digital etiquette, there is a need to develop digital skills further and enhance digital literacy. The authors propose introducing an elective course, ―Digital etiquette and Cyberbullying,‖ into the curriculum to better prepare future educators and psychologists for their professional activities.Мақалада жоғары оқу орындары студенттері арасында кибербуллингтің таралуы мен олардың цифрлық этикет деңгейін зерттеу мәселесі қарастырылады. Кибербуллинг қазіргі цифрлық қоғамның маңызды мәселелерінің бірі және оның студенттер арасындағы психологиялық жағдайға, оқу жетістіктеріне теріс әсері зор. Цифрлық этикетті жетілдіру арқылы кибербуллингтің алдын алу мҥмкіндіктері зерттеліп, студенттердің интернеттегі мінез-қҧлық нормаларын меңгеруі, агрессия мен теріс пікірлерден аулақ болу дағдылары маңызды екені атап кӛрсетілген. Цифрлық этикет туралы білім беру студенттерге бір-біріне қҧрметпен қарауды, жеке деректерін қорғауды ҥйретіп, онлайн ортада қауіпсіздік қалыптастыруға ықпал етеді.Авторлар кибербуллингтің тҥрлі тҥрлері мен оның психологиялық және әлеуметтік салдарларын талдап, білім беру мекемелерінде қауіпсіз цифрлық орта қҧрудың маңыздылығын атап кӛрсетеді. Цифрлық этикеттің принциптері және оның кибербуллингтің алдын алу стратегияларымен байланысы қарастырылады.Зерттеуде сауалнама әдісі арқылы студенттердің кибербуллинг пен цифрлық этика туралы тҥсініктері, сондай-ақ олар цифрлық кеңістікте кибербуллингпен қаншалықты жиі кездесетіні зерттелді. Зерттеу нәтижелері студенттердің кибербуллинг және цифрлық этикет туралы тҥсініктері мен кӛзқарастарының қалыптасқандығын кӛрсеткенімен, цифрлық дағдыларды дамыту және цифрлық сауаттылықты жетілдіру қажеттілігін кӛрсетті. Авторлар болашақ педагог-психологтардың кәсіби қызметіне дайындықты жақсарту мақсатында «Цифрлық этикет және кибербуллинг» элективті курсын оқу бағдарламасына енгізу қажеттілігін ҧсынады.В статье рассматривается проблема распространения кибербуллинга среди студентов высших учебных заведений и уровня их цифрового этикета. Кибербуллинг является одной из значительных проблем современного цифрового общества и оказывает негативное влияние на психологическое состояние студентов и их учебные достижения. В рамках исследования изучены возможности предотвращения кибербуллинга через совершенствование цифрового этикета, подчеркивается важность усвоения студентами норм поведения в интернете, навыков избегания агрессии и негативных высказываний. Обучение цифровому этикету способствует формированию уважительного отношения к другим, защите личных данных и созданию безопасной онлайн-среды.Авторы анализируют различные виды кибербуллинга, а также его психологические и социальные последствия, акцентируя внимание на значимости создания безопасной цифровой среды в образовательных учреждениях. Рассматриваются принципы цифрового этикета и его связь со стратегиями предотвращения кибербуллинга.В исследовании с использованием анкетирования изучались представления студентов о кибербуллинге и цифровом этикете, а также частота их столкновения с кибербуллингом в цифровом пространстве. Результаты исследования показали, что у студентов сформированы определенные представления и взгляды на кибербуллинг и цифровой этикет, но существует необходимость развития цифровых навыков и повышения цифровой грамотности. Авторы предлагают включить элективный курс «Цифровой этикет и кибербуллинг» в учебную программу для улучшения подготовки будущих педагогов-психологов к профессиональной деятельности.The article addresses the issue of cyberbullying among university students and their level of digital etiquette. Cyberbullying is one of the significant challenges of contemporary digital society, negatively affecting students' psychological well-being and academic performance. The possibilities of preventing cyberbullying through the development of digital etiquette are explored, emphasizing the importance of students mastering norms of online behavior, avoiding aggression, and refraining from negative comments. Teaching digital etiquette fosters respectful attitudes toward others, protects personal data, and promotes the establishment of a safe online environment.The authors analyze various types of cyberbullying, as well as its psychological and social consequences, highlighting the importance of creating a safe digital environment in educational institutions. The principles of digital etiquette and their connection with cyberbullying prevention strategies are examined.The study, using a survey-based method, investigated students‘ perceptions of cyberbullying and digital etiquette, as well as the frequency of their encounters with cyberbullying in the digital space. The research results revealed that while students have formed certain perceptions and attitudes toward cyberbullying and digital etiquette, there is a need to develop digital skills further and enhance digital literacy. The authors propose introducing an elective course, ―Digital etiquette and Cyberbullying,‖ into the curriculum to better prepare future educators and psychologists for their professional activities
PARALEL BİR ALGORİTMA KULLANARAK GÖRÜNTÜ İŞLEME YÖNTEMLERİ
No full textToday, image processing occupies an important place in various scientific and technological fields. The increase in data volume and the need for rapid information processing are pushing for improved processing methods. In this context, the use of parallel algorithms is becoming one of the main ways to increase the efficiency of image processing. This work is devoted to the study of image processing methods that are carried out in parallel. In the course of the work, the basic principles of image processing are considered. In addition, these methods allow you to increase the speed of tasks and use computing resources economically. The basics of parallel processing and its advantages are described in detail. Special attention is paid to parallel computing working with different architectures. Algorithms involving several technologies are especially shown as an example. With a parallel approach, you can apply multiple filters to different parts of the image at the same time. This method improves the overall performance of the system and reduces the time spent on processing. At the same time, the efficient use of devices such as multi-core processors and graphics processors ensures high-quality image processing. Each filter used has its own characteristics and is aimed at specific purposes. Thanks to parallel methods, it becomes possible to quickly and efficiently apply these filters. It plays a big role in real-time video editing. Parallel algorithms with high efficiency significantly improve the result of image processing.Бүгінгі таңда суреттерді өңдеу түрлі ғылыми және технологиялық салаларда маңызды орын алады. Деректер көлемінің ұлғаюы мен ақпаратты жедел өңдеу қажеттілігі өңдеу әдістерін жетілдіруге итермелейді. Осы тұрғыда қатар жүргізілетін алгоритмдерді қолдану суреттерді өңдеудің тиімділігін арттырудың басты тәсілдерінің біріне айналып отыр. Бұл жұмыс қатар жүргізілетін кескін өңдеу әдістерін зерттеуге арналған. Жұмыс барысында кескіндерді өңдеудің негізгі қағидалары қарастырылады. Сонымен қатар, бұл әдістер тапсырмаларды орындау жылдамдығын арттырып, есептеу ресурстарын үнемді пайдалануға мүмкіндік береді. Қатар жүргізілетін өңдеудің негіздері мен оның артықшылықтары жан-жақты сипатталады. Әртүрлі сәулеттермен жұмыс істейтін қатар жүргізілетін есептеулерге ерекше назар аударылады. Әсіресе бірнеше технологияны қамтитын алгоритмдер мысал ретінде көрсетіледі. Қатар жүргізілетін тәсіл арқылы кескіннің әртүрлі бөліктеріне бір мезетте бірнеше сүзгілерді қолдануға болады. Бұл әдіс жүйенің жалпы өнімділігін көтеріп, өңдеуге кететін уақытты азайтады. Сонымен бірге, көп ядролы процессорлар мен графикалық процессорлар сияқты құрылғыларды тиімді пайдалану жоғары сапалы кескін өңдеуді қамтамасыз етеді. Қолданылатын әрбір сүзгінің өзіндік ерекшеліктері бар және олар нақты мақсаттарға бағытталған. Қатар жүргізілетін әдістердің арқасында бұл сүзгілерді тез әрі сапалы қолдану мүмкіндігі туады. Нақты уақыт режиміндегі бейнелерді өңдеуде үлкен рөл атқарады. Жоғары тиімділікке ие қатар жүргізілетін алгоритмдер кескіндерді өңдеудің нәтижесін едәуір жақсартады.Сегодня обработка изображений занимает важное место в различных научных и технологических областях. Увеличение объема данных и необходимость оперативной обработки информации подталкивают к совершенствованию методов обработки. В этом контексте применение параллельных алгоритмов становится одним из главных способов повышения эффективности обработки изображений. Данная работа посвящена изучению методов обработки изображений, которые проводятся параллельно. В процессе работы рассматриваются основные принципы обработки изображений. Кроме того, эти методы позволяют увеличить скорость выполнения задач и экономно использовать вычислительные ресурсы. Подробно описаны основы параллельной обработки и ее преимущества. Особое внимание уделяется параллельным вычислениям, работающим с различными архитектурами. Особенно в качестве примера показаны алгоритмы, включающие несколько технологий. При параллельном подходе можно одновременно применять несколько фильтров к разным частям изображения. Этот метод повышает общую производительность системы и сокращает время, затрачиваемое на обработку. В то же время эффективное использование таких устройств, как многоядерные процессоры и графические процессоры, обеспечивает высококачественную обработку изображений. Каждый используемый фильтр имеет свои особенности и нацелен на конкретные цели. Благодаря параллельным методам появляется возможность быстрого и качественного применения этих фильтров. Играет большую роль в редактировании видео в реальном времени. Параллельные алгоритмы, обладающие высокой эффективностью, значительно улучшают результат обработки изображений.Günümüzde görüntü işleme, çeşitli bilimsel ve teknolojik alanlarda önemli bir yer tutmaktadır. Veri hacmindeki artış ve hızlı bilgi işleme ihtiyacı, gelişmiş işleme yöntemlerini zorlamaktadır.ünümüzde görüntü işleme, çeşitli bilimsel ve teknolojik alanlarda önemli bir yer tutmaktadır. Veri hacmindeki artış ve hızlı bilgi işleme ihtiyacı, gelişmiş işleme yöntemlerini zorlamaktadır. Bu bağlamda, paralel algoritmalarıünümüzde görüntü işleme, çeşitli bilimsel ve teknolojik alanlarda önemli bir yer tutmaktadır. Veri hacmindeki artış ve hızlı bilgi işleme ihtiyacı, gelişmiş işleme yöntemlerini zorlamaktadır. Bu bağlamda, paralel algoritmaların kullanımı, görüntü işlemenin verimliliğini artırmanın ana yollarından biri haline geliyor. Bu çalışma, paralel olarak gerçekleştirilen görüntü işleme yöntemlerinin incelenmesine ayrılmıştır. Çalışma sırasında görüntü işlemenin temel ilkeleri ele alınmıştır. Ek olarak, bu yöntemler görevlerin hızını artırmanıza ve bilgi işlem kaynaklarını ekonomik olarak kullanmanıza olanak tanır. Paralel işlemenin temelleri ve avantajları ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Farklı mimarilerle çalışan paralel hesaplamaya özel önem verilmektedir.k olarak, bu yöntemler görevlerin hızını artırmanıza ve bilgi işlem kaynaklarını ekonomik olarak kullanmanıza olanak tanır. Paralel işlemenin temelleri ve avantajları ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Farklı mimarilerle çalışan paralel hesaplamaya özel önem verilmektedir. Çeşitli teknolojileri içeren algoritmalar özellikle örnek olarak gösterilmektedir. Paralel bir yaklaşımla, görüntünün farklı bölümlerine aynı anda birden fazla filtre uygulayabilirsiniz. Bu yöntem, sistemin genel performansını artırır ve işleme için harcanan zamanı azaltır. Aynı zamanda, çok çekirdekli işlemciler ve grafik işlemciler gibi cihazların verimli kullanımı, yüksek kaliteli görüntü işleme sağlar. Kullanılan her filtrenin kendine has özellikleri vardır ve belirli amaçlara yöneliktir.ynı zamanda, çok çekirdekli işlemciler ve grafik işlemciler gibi cihazların verimli kullanımı, yüksek kaliteli görüntü işleme sağlar. Kullanılan her filtrenin kendine has özellikleri vardır ve belirli amaçlara yöneliktir. Paralel yöntemler sayesinde b