Scientific Publications Yassawi University
Not a member yet
932 research outputs found
Sort by
The Linguists and Culturai Factor in Literary Tranlation
Get PDFThe research article considers the peculiarities of translating fiction texts from Kazakh into Chinese on the basis of linguocultural analysis of the relationship between Kazakh culture and language, suggests ways to solve them using different translation strategies.A peculiar definition of the concept of “linguoculture” as an object of linguoculturology is presented, a comparison of linguistic cultures of Kazakhstan and China on the basis of national values and national-specific vocabulary is carried out. Also in the course of the research the complex aspects of Kazakh-Chinese translation in the field of phonetics, lexicon and grammar, caused by typological differences in the linguistic cultures of Kazakhstan and China, were touched upon, and the conclusion about the necessity of joint study of language and culture for optimization of intercultural relations between Kazakh and Chinese languages was made.The significance and influence of linguistic and cultural factors ensuring the accuracy of translation from Kazakh into Chinese on the quality of translation is reflected, and their functional criteria determining national and cultural peculiarities are considered. Special attention is also paid to the issues of transferring cultural connotations, adapting lexical and semantic features and preserving the artistic value of the text, the importance of linguocultural factors as an integral element determining the success of translation in intercultural communication is explained.Зерттеу мақаласында қазақ тілінен қытай тіліне көркем мәтіндерді аудару ерекшеліктері лингвомәдениеттану ғылымы тұрғысынан қарастырылып, бұл тұрғыда кездесетін түрлі мәселелер аударма теориясында жиі айтылып, практика жүзінде кеңінен қолданылып жүрген аударма стратегияларын қолдану арқылы шешу жолдары ұсынылады.Мақалада, сонымен бірге, «лингвомәдениет» ұғымының өзіндік анықтамасы баяндалып, ұлттық құндылықтар мен ұлттық-мәдени лексика негізінде қазақ және қытай лингвомәдениеттеріне салыстырмалы талдау жасалды. Сондай-ақ, зерттеу барысында қазақ, қытай лингвомәдениеттеріндегі типологиялық айырмашылықтардан туындаған, аталмыш тілдердегі фонетика, лексика және грамматика салаларындағы ортақ және алшақ жақтар талданып, екі ел арасындағы мәдениетаралық байланысты оңтайландыру үшін тіл мен мәдениетті қатар зерттеу қажет деген тұжырым жасалды.Зерттеу мақаласында көркем аударманың қазақ тілінен қытай тіліне аударудағы дәлме-дәлдігін қамтамасыз ететін тілдік және мәдени факторлардың маңыздылығы мен аударма сапасына әсері көрсетіліп, олардың ұлттық-мәдени ерекшеліктерді айқындайтын функционалдық өлшемдері де қарастырылады. Мақалада, сонымен бірге, мәдени коннотацияларды беру, лексика-семантикалық ерекшеліктерді бейімдеу және мәтіннің көркемдік құндылығын сақтау мәселелеріне де ерекше назар аударылып, мәдениетаралық коммуникацияда сәтті аударманың кепілі болып табылатын лингвомәдени факторлардың маңыздылығы нақты мысалдар арқылы түсіндірілді.В исследовательской статье рассматриваются особенности перевода художественных текстов с казахского языка на китайский язык с точки зрения лингвокультурологии, а также предлагаются пути решения различных проблем, возникающих в контексте, с использованием часто упоминаемых в теории перевода и широко используемых на практике переводческих стратегий.В статье также дается конкретное определение понятия «лингвокультура» и проводится сравнительный анализ казахской и китайской лингвокультур на основе национальных ценностей и национально-культурной лексики. Также в ходе исследования были проанализированы сходства и различия в фонетике, лексике и грамматике этих языков, которые возникли из-за типологических различий казахской и китайской лингвокультур, и сделан вывод о том, что для оптимизации межкультурной коммуникации между двумя странами необходимо одновременно изучать язык и культуру.В исследовательской статье показано важность лингвистических и культурных факторов, обеспечивающих точность художественного перевода с казахского языка на китайский язык, и их влияние на качество перевода, а также рассмотрены их функциональные критерии, определяющие национально-культурные особенности. В статье также особое внимание уделяется вопросам передачи культурных коннотаций, адаптации лексико-семантических особенностей и сохранения художественной ценности текста, на конкретных примерах поясняется важность лингвокультурных факторов, являющихся залогом успешного перевода в межкультурной коммуникации.Bu araştırma makalesinde Kazakçadan Çinceye edebi metinlerin çevirisinin özelliklerini dilbilimsel ve kültürel çalışmalar perspektifinden incelenmekte ve çeviri teorisinde sıkça bahsedilen ve pratikte yaygın olarak kullanılan çeviri stratejilerini kullanarak bu bağlamda karşılaşılan çeşitli sorunlara çözümler önerilmektedir.
Makalede ayrıca “dil kültürü” kavramının özel bir tanımı sunulmakta ve Kazak ve Çin dil kültürlerinin ulusal değerler ve ulusal-kültürel söz dağarcığı temelinde karşılaştırmalı bir analizi yapılmaktadır. Ayrıca, çalışma sırasında Kazak ve Çin dil kültürlerindeki tipolojik farklılıklardan kaynaklanan bu dillerin fonetik, söz dağarcığı ve dil bilgisi alanlarındaki ortak ve farklı yönler incelenmiş ve iki ülke arasındaki kültürlerarası iletişimi optimize etmek için dil ve kültürün eş zamanlı olarak incelenmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.
Araştırma makalesi, Kazakçadan Çinceye edebi çevirinin doğruluğunu sağlayan dilsel ve kültürel faktörlerin önemini ve çevirinin kalitesi üzerindeki etkilerini göstermekte ve ulusal-kültürel özellikleri belirleyen işlevsel boyutları da ele alınmaktadır. Makalede ayrıca kültürel çağrışımların aktarılması, sözcüksel-anlamsal özelliklerin uyarlanması ve metnin sanatsal değerinin korunması konularına özel bir önem verilerek, kültürlerarası iletişimde başarılı çevirinin garantisi olan dilsel-kültürel faktörlerin önemi örneklerle açıklanmaktadır
SPEECH – A PSYCHOPHYSIOLOGICAL AND INTELLECTUAL PHENOMENON
Get PDFThis article analyzes psychophysiological and intellectual speech aspects emphasizing its complex nature, and also a key role in a human being. Speech is presented not only as means of information transmission, but also, as a dynamic phenomenon deeply rooted in different processes as cognitive, emotional, and social. The authors research how speech functions as a link between individual mechanisms and social context, showing the important role in communication and personal identity. Special attention is given to the neurophysiological basis, including the brain structures and the other processes which are responsible for language perception and speech articulation. Based on current research in such disciplines as neuroscience, psychology, and linguistics, the authors indicate that speech brain activity reflects a wide range of higher cognitive abilities like reasoning, decision-making, and emotional regulation. In addition, the role of speech in intellectual development is tested: how it contributes to learning, abstract concepts formation and critical thinking ability. The relationship between language and thinking is analyzed from psychological and philosophical points of view, and the thesis is put forward that language not only expresses ideas, but also shapes the perception of reality. The social and cultural aspects of speech are also being researched, including its importance for self-expression, interpersonal communication, and the transmission of collective knowledge, and cultural values. The article offers new scientific approaches for understanding the speech nature, and emphasizes its integrative role, uniting biological, mental, and social aspects of human existence, as well as its importance as a driving force in the civilization development.Бұл мақалада сөйлеудің психофизиологиялық және интеллектуалдық қырлары қарастырылады, сонымен қатар оның күрделі табиғаты мен адам өміріндегі маңызды рөлі атап өтіледі. Сөйлеу тек ақпарат жеткізу құралы ретінде ғана емес, сондай-ақ когнитивтік, эмоциялық және әлеуметтік процестерге терең тамыр жайған динамикалық құбылыс ретінде ұсынылады. Авторлар сөйлеудің жеке тұлғаның ойлау механизмдері мен кең әлеуметтік орта арасындағы дәнекер рөлін қалай атқаратынын зерттейді, ол қарым-қатынас пен жеке тұлғалық болмысты қалыптастыруда маңызды орын алады.Мақалада сөйлеудің нейрофизиологиялық негіздеріне ерекше назар аударылған, атап айтқанда, тілдік қабылдау, артикуляция және түсінуге жауапты ми құрылымдары мен процестері қарастырылады. Жаңа нейроғылым, психология және лингвистика салаларындағы зерттеулерге сүйене отырып, авторлар сөйлеуге қатысты ми белсенділігі ойлау, шешім қабылдау және эмоциялық реттеу сияқты жоғары деңгейдегі когнитивтік функцияларды бейнелейтінін көрсетеді.Сондай-ақ, сөйлеудің зияткерлік дамудағы рөлі талданады: оқуға, абстрактілі ұғымдарды қалыптастыруға және сыни ойлауға қалай ықпал ететіні қарастырылады. Тіл мен ой арасындағы күрделі байланыс психологиялық және философиялық тұрғыдан сараланып, тіл тек ойды жеткізетін құрал ғана емес, сонымен қатар шындықты қабылдау тәсілін қалыптастыратыны зерделенеді.Мақалада сөйлеудің әлеуметтік және мәдени маңызы да қарастырылып, оның тұлғааралық қарым-қатынас және ортақ білім мен мәдени құндылықтарды жеткізудегі рөлі сипатталады.Мақалада сөйлеудің табиғаты туралы жаңа ғылыми көзқарастар ұсынылып, оның биологиялық, психологиялық және әлеуметтік қырларын біріктіретін тұтас күш ретінде әрекет ететіні және адамзат өркениетінің дамуына ықпал ететін іргелі фактор екені айқындалады.В данной статье рассматриваются психофизиологические и интеллектуальные аспекты речи, подчёркивается её сложная природа и ключевая роль в существовании человека. Речь представляется не только средством передачи информации, но и динамичным феноменом, глубоко укоренённым в когнитивных, эмоциональных и социальных процессах. Авторы исследуют, как речь функционирует как связующее звено между индивидуальными мыслительными механизмами и более широким социальным контекстом, играя важную роль в коммуникации и формировании личностной идентичности.Особое внимание уделяется нейрофизиологическим основам речи, включая структуры и процессы мозга, отвечающие за восприятие языка, речевую артикуляцию и понимание. Основываясь на современных исследованиях в области нейронауки, психологии и лингвистики, авторы показывают, что речевая активность мозга отражает широкий спектр высших когнитивных способностей, таких как рассуждение, принятие решений и эмоциональная регуляция.Дополнительно рассматривается роль речи в интеллектуальном развитии: как она способствует обучению, формированию абстрактных понятий и способности к критическому мышлению. Взаимосвязь языка и мышления анализируется с психологической и философской точек зрения, выдвигается тезис о том, что язык не только выражает идеи, но и формирует восприятие реальности.Также затрагиваются социальные и культурные аспекты речи, включая её значение для самовыражения, межличностной коммуникации и передачи коллективных знаний и культурных ценностей.Статья предлагает новые научные подходы к пониманию природы речи и подчёркивает её интегративную роль, объединяющую биологические, ментальные и социальные аспекты человеческого бытия, а также её значение как движущей силы в развитии цивилизации.This article analyzes psychophysiological and intellectual speech aspects emphasizing its complex nature, and also a key role in a human being. Speech is presented not only as means of information transmission, but also, as a dynamic phenomenon deeply rooted in different processes as cognitive, emotional, and social. The authors research how speech functions as a link between individual mechanisms and social context, showing the important role in communication and personal identity. Special attention is given to the neurophysiological basis, including the brain structures and the other processes which are responsible for language perception and speech articulation. Based on current research in such disciplines as neuroscience, psychology, and linguistics, the authors indicate that speech brain activity reflects a wide range of higher cognitive abilities like reasoning, decision-making, and emotional regulation. In addition, the role of speech in intellectual development is tested: how it contributes to learning, abstract concepts formation and critical thinking ability. The relationship between language and thinking is analyzed from psychological and philosophical points of view, and the thesis is put forward that language not only expresses ideas, but also shapes the perception of reality. The social and cultural aspects of speech are also being researched, including its importance for self-expression, interpersonal communication, and the transmission of collective knowledge, and cultural values. The article offers new scientific approaches for understanding the speech nature, and emphasizes its integrative role, uniting biological, mental, and social aspects of human existence, as well as its importance as a driving force in the civilization development
GUMAR KARAŞ’IN EĞITIM FAALİYETLERİ VE CEDİTÇİLİK DÖNEMİNDE EĞİTİM SÜRECİNİN YENİDEN DÜZENLENMESİNDEKİ ÖNEMİ
No full textThis article provides an overview of educational and religious education issues in Kazakhstan during the 19th and early 20th centuries. It critically examines historical processes, aiming for a multifaceted approach that avoids unilateral evaluations. The article highlights the diverse and parallel development of literacy during this period. Special attention is given to the emergence of the Jadidist educational process, analyzed through the lens of Gumar Karash's activities. The evolution of his religious views is divided into five conditional stages. Additionally, various interpretations of the concept of “Jadidism” are analyzed, with the author's own explanation provided.As a result of the research, the study identifies the key distinctions and main features of Jadidism in Kazakhstan compared to traditional Islam (Qadimism): its foundation on integrating Islam with the national idea; its aim to promote the pan-Turkic idea in some aspects; its goal of synthesizing Islam with global civilization; its departure from religious scholasticism; its focus on softening strict religious practices, principles, and traditions; and its attention to condemning hypocrisy (Munafik).Бұл мақалада Қазақ жеріндегі ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр басындағы ағартушылық, діни білім беру мәселесіне шолу жасалды, тарихи үдерістерді сыни тұрғыдан қарастыра отырып, біржақты бағалауларға жан-жақты тұрғыдан келу жолға қойылды. Осы кезеңдегі сауаттылықтың бір-біріне баламалық түрде әрқилы бағыттарда дамығандығы көрсетілді. Соның ішінде, жәдидшілдік білім беру үрдісінің пайда болуының бағдарларын негізге ала отырып, ол Ғұмар Қараштың қызметіне байланысты тұрғыдан қарастырылды. Ол үшін Ғұмар Қараштың дінге қатысты көзқарстарын кезеңдерге бөліп көрсете келе, жеке дүниетанымының эволюциясын шартты түрде бес саты ретінде ұсындық. Одан соң жалпы жәдидшілдік ұғымына тоқтала отырып, әрқилы түсіндірмелерге талдау жасалды да, оған өз түсініктемемізді ұсындық. Зерттеулеріміздің нәтижесінде, Қазақ жеріндегі жәдидшілдіктің дәстүрлі исламнан немесе қадимшылдықтан басты айырмашылығы мен негізгі ерекшеліктерін ажыраттық: ислам діні мен ұлттық идеяны кіріктіруді негізге алатындығы; кейбір қырларында жалпытүркілік идеяны да ту етіп көтеруді мақсат ететіндігі; ислам діні мен әлемдік өркениетті тұтастандыруды мақсат ететіндігі, діни схоластикасынан ғана аулақтай түсуді көздейтіндігі; Мұсылман дінінің қатаң құлшылық дәстүрлерін, шарттары мен қағидаттарын барынша жұмсартуды негізге алу және мұнафықтықты айыптауды да назардан тыс қалдырмайтындығы, т.б.В данной статье рассматриваются вопросы просвещения и религиозного образования в Казахстане в XIX и начале XX века. Проводится обзор исторических процессов с критической точки зрения, с попыткой избежать односторонних оценок и подойти к теме всесторонне. Показано, что грамотность в этот период развивалась в различных направлениях, выступая в качестве альтернатив друг другу. Особое внимание уделяется появлению джадидистского образовательного процесса, который рассматривается через призму деятельности Гумара Караша. В работе выделены этапы эволюции его религиозных взглядов, условно разделенные на пять стадий. Кроме того, проанализированы различные интерпретации понятия «джадидизм», а также предложено собственное объяснение.В результате исследования определены ключевые отличия и основные особенности джадидизма в Казахстане от традиционного ислама (кадимизма): интеграция ислама с национальной идеей, стремление поднять общетюркскую идею, объединение ислама с мировой цивилизацией, отход от религиозной схоластики, смягчение строгих культовых традиций и принципов мусульманской религии, а также осуждение лицемерия (мунафык).Bu makalede 19. ve 20. yüzyılın başlarında Kazak topraklarındaki aydınlanma ve din eğitimi konuları, tarihsel süreçleri eleştirel bir bakış açısıyla incelenerek ve tek taraflı değerlendirmelere kapsamlı bir yaklaşım sunularak ele alınmaktadır. Bu dönemde okuryazarlığın birbirini tamamlayan farklı yönlerde geliştiği gösterilmektedir. Özellikle, Cedidizm eğitim sürecinin ortaya çıkış yönelimleri temel alınarak, Umar Karaş’ın faaliyetleriyle bağlantılı olarak ele alınmaktadır. Bu amaçla, Umar Karaş’ın din hakkındaki görüşlerini dönemlere ayırdık ve kişisel dünya görüşünün evrimini koşullu olarak beş aşama olarak sunduk. Ardından, Cedidizmin genel kavramına odaklanarak çeşitli yorumları analiz ettik ve kendi yorumumuzu sunduk. Araştırmamız sonucunda, Kazak topraklarındaki Cedidizmin geleneksel İslam veya antikacılıktan temel farklarını ve temel özelliklerini belirledik: İslam dininin ve ulusal düşüncenin bütünleşmesine dayanması; bazı açılardan, tüm-Türkçülük fikrini bir bayrak olarak yükseltmeyi de amaçlaması; İslam dini ile dünya medeniyetini bütünleştirmeyi amaçlar, dinî skolastiklikten uzak durmayı hedefler; Müslüman dininin katı dinî gelenek, şart ve prensiplerinin azami ölçüde gevşetilmesini esas alır, nifak vb. kınamayı ihmal etmez
KAZAKİSTAN'DA ÖZEL İHTİYAÇLI ÇOCUKLARIN EĞİTİMİNDEKİ ENGELLER
No full textThis study aims to identify barriers to education for children with special educational needs in Kazakhstan. The research is based on the analysis of international and national regulatory documents and legislation on inclusive education, as well as published scientific articles related to this field. The study materials include 12 parental appeals from various regions of Kazakhstan, provided by the legal service “Rights of a Special Child” and selected using purposive sampling. Through thematic analysis based on an inductive approach, barriers were classified into four categories along with their causes: administrative, social, legal, and pedagogical. To minimize these barriers, the authors propose revising inclusive education policies at the legislative level, strengthening the interaction between the Psychological-Medical-Pedagogical Consultation (PMPC) and parents, advancing practical hands-on training for teachers in inclusive education, and developing educational programs for students and school administrations to eliminate bias, stigmatization, and discrimination against children with special educational needs.Бұл зерттеудің мақсаты – Қазақстандағы ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың білім алуындағы кедергілерді анықтау. Зерттеу инклюзивті білім беруге қатысты халықаралық және отандық нормативтік құжаттар мен заңнамаларды, осы бағыттағы жарияланған ғылыми мақалаларды талдауға негізделген. Зерттеу материалы ретінде «Ерекше баланың құқықтары» қызметі ұсынған және мақсатты іріктеу әдісімен таңдалған Қазақстанның әртүрлі өңірлерінен келген ата-аналардың 12 өтініші қолданылды. Индуктивті тәсілде негізделген өтініштер тақырыптық талдау нәтижесінде төрт санатқа бөлініп, негізгі кедергілер мен олардың себептері анықталды: әкімшілік, әлеуметтік, құқықтық және педагогикалық. Бұл кедергілерді барынша азайту үшін авторлар инклюзивті білім беру саясатын заңнамалық деңгейде қайта қарастыруды, психологиялық-медициналық-педагогикалық кеңес (ПМПК) пен ата-аналар арасындағы өзара әрекеттестікті күшейтуді, мұғалімдердің инклюзияны енгізу бойынша практикалық даярлығын жақсартуды, сондай-ақ ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға қатысты алдын ала қалыптасқан көзқарастарды, стигматизация мен дискриминацияны жою үшін оқушылар мен мектеп әкімшілігі арасында ағартушылық жұмыстар жүргізуді ұсынады.Целью данного исследования является выявление барьеров в образовании у детей с особыми образовательными потребностями в Казахстане. Исследование основывается на анализе международных и отечественных нормативных документов, и законодательств, касающихся инклюзивного образования, опубликованных научных статей в данном направлении. Материалами исследования явились целевая выборка 12 обращений родителей из различных регионов Казахстана, предоставленных юридической службой «Права особенного ребенка». В результате их тематического анализа на основе индуктивного подхода были выявлены барьеры 4-х категорий и их причины: административные, социальные, правовые, а также педагогические. Для минимизирования этих препятствий авторами рекомендуется пересмотреть политику инклюзивного образования на законодательном уровне, усилить взаимодействие психолого-медико-педагогической консультации (ПМПК) с родителями, улучшить практическую подготовку учителей по внедрению инклюзии и проводить просветительскую работу среди учеников и администрации школ по устранению предвзятого отношения, стигматизации и дискриминации в отношении детей с особыми образовательными потребностями.Bu çalışmanın amacı, Kazakistan’da özel eğitime ihtiyaç duyan çocukların eğitimine erişimdeki engelleri belirlemektir. Çalışma, kapsayıcı eğitimle ilgili uluslararası ve yerel düzenleyici belgeler ve mevzuatın yanı sıra bu alanda yayınlanmış bilimsel makalelerin analizine dayanmaktadır. Araştırma materyali, “Özel Çocuk Hakları” hizmetine sunulan ve amaçlı örnekleme yöntemi kullanılarak seçilen, Kazakistan'ın farklı bölgelerinden ebeveynlerden gelen 12 başvurudur. Tümevarımsal bir yaklaşıma dayalı olarak, tematik analiz sonucunda başvurular dört kategoriye ayrılmış ve başlıca engeller ve nedenleri belirlenmiştir: idari, sosyal, yasal ve pedagojik. Bu engelleri en aza indirmek için yazarlar, kapsayıcı eğitim politikasının yasal düzeyde gözden geçirilmesini, psikolojik, tıbbi ve pedagojik konsey (PTPK) ile ebeveynler arasındaki etkileşimin güçlendirilmesini, öğretmenlerin kapsayıcılığın uygulanmasında pratik eğitiminin iyileştirilmesini ve özel eğitime ihtiyaç duyan çocuklara karşı önyargıları, damgalamayı ve ayrımcılığı ortadan kaldırmak için öğrenciler ve okul yönetimleri arasında eğitim çalışmaları yürütülmesini önermektedir
The Linguistic and Artistic Worldview in the Novels of T. Asemkulov and A. Chudakov
Get PDFThis article explores the issues of linguistic and artistic worldviews within the framework of literary studies. It analyzes the works of two authors – the Kazakh writer Talasbek Asemkulov (―Taltus‖/ ―Noon‖) and the Russian prose writer Alexander Chudakov (―A Gloom Is Cast Upon the Old Steps‖). Both novels are examined through the lens of their autobiographical nature, as well as the influence of older family members on the formation of the protagonists‘ worldview. The article emphasizes the importance of concepts such as ―linguistic personality‖, ―personal thesaurus‖, ―cultural codes‖, and ―artistic worldview‖. Special attention is given to the role of national culture, traditions, and historical memory in how the characters perceive the world.The novels share a common theme of the loss and preservation of cultural values across generations, along with a philosophical reflection on the historical events of the 20th century (revolutions, repressions, and exiles). It is shown that the unique linguistic and artistic worldview of each author contributes to a deeper understanding of national consciousness and ethnic identity.The study of the personal thesaurus of the creators of modern prose novels provides an opportunity to reconstruct the artistic picture of the world of the Kazakh and Russian ethnic groups. Such reconstruction allows for a more profound and multifaceted illumination of the uniqueness of the individual style of each of the authors, their personal life experience, interpreted within the framework of autobiographical prose, understood within the framework of autobiographical works, and their own unique picture of the world.The experience of the comparative analysis of the language and artistic creativity of writers of two literatures can be applied in the study of courses in contemporary prose.Furthermore, analyzing artistic texts in terms of how they reflect each writer‘s linguistic and artistic worldview, thereby revealing the uniqueness of their creative style, addresses a phenomenon that is still insufficiently explored in literary studies. This consideration underscores the relevance of the research.Мақалада әдебиеттанудың контексінде тілдік және өнерлік әлемнің кескінінің мәселелері қарастырылады. Екі жазушының шығармалары талданады – қазақ авторы Таласбек Әсемқұловтың «Талтүс» және орыс прозашысы Александр Чудаковтың «Ложится мгла на старые ступени». Екі роман да автобиографиялық аспектіден және отбасындағы аға ұрпақ өкілдерінің негізгі кейіпкерлердің дүниетанымын қалыптастырудағы ықпалы тұрғысынан қарастырылады. Мақалада «тілдік жеке тұлға», «жеке тезаурус», «мәдени кодтар» және «өнерлік әлемнің кескіні» сияқты түсініктердің маңыздылығы ерекше айтылады. Кейіпкерлердің әлемді қабылдауындағы ұлттық мәдениет, салт-дәстүр мен тарихи жадының рөліне ерекше назар аударылады. Романдарды біріктіретін негізгі тақырыптар – ХХ ғасырдағы тарихи оқиғаларды (революция, қуғын-сүргін, жер аудару) философиялық тұрғыдан түсіндіру және мәдени құндылықтардың жоғалуы мен оны сақтау. Әр автордың әлемінің бірегей тілдік және көркем бейнесі ұлттық сана мен этникалық сәйкестіктің ерекшеліктерін тереңірек түсінуге көмектесетіні көрсетілген.
Қазіргі роман авторларының жеке тезаурусын зерттеу қазақ және орыс этностары әлемінің көркем бейнесін қайта жаңғыртуға мүмкіндік береді. Мұндай қайта құру жазушылардың әрқайсысының жеке стилінің бірегейлігін, олардың өмірбаяндық шығармалар аясында түсінілетін жеке өмір тәжірибесін және әлемнің өзіндік бірегей суретін тереңірек әрі көп қырлы түрде көрсетуге мүмкіндік береді.
Әр түрлі тілдік және мәдени дәстүрлерді білдіретін Жазушылар шығармашылығының лингвистикалық және көркемдік-композициялық ерекшеліктеріне салыстырмалы талдау жүргізуді қазіргі проза курстарын зерттеуде, сондай-ақ әдеби мәтіндерді әлемнің нақты лингвистикалық және көркем бейнесін бейнелеу қабілеті тұрғысынан талдау тәжірибесінде қолдануға болады, бұл әдеби зерттеулерде салыстырмалы түрде сирек кездесетін құбылыс. Бұл зерттеудің өзектілігін көрсетеді.В статье рассматриваются проблемы языковой и художественной картины мира в контексте литературоведения. Анализируются произведения двух писателей – казахского автора Таласбека Асемкулова («Талтҥс»/»Полдень») и русского прозаика Александра Чудакова («Ложится мгла на старые ступени»). Оба романа исследуются через призму их автобиографичности, а также влияния представителей старшего поколения семьи на формирование мировоззрения главных героев. В статье подчеркивается важность таких понятий, как «языковая личность», «личностный тезаурус», «культурные коды» и «художественная картина мира». Особое внимание уделяется роли национальной культуры, традиций и исторической памяти в восприятии мира героями произведений.Романы объединяет тема утраты и сохранения культурных ценностей через поколения, а также философское осмысление исторических событий XX века (революции, репрессий, ссылок). Показано, что уникальная языковая и художественная картина мира каждого из авторов помогает глубже понять особенности национального самосознания и этнической идентичности. Исследование личностного тезауруса создателей романов современной прозы предоставляет возможность реконструкции художественной картины мира казахского и русского этносов. Подобная реконструкция позволяет более глубже и многосторонне осветить своеобразие индивидуального стиля каждого из авторов, их личный жизненный опыт, осмысливаемый в рамках автобиографических произведений, их собственную уникальную картину мира.Проведѐнный сопоставительный анализ языковых и художественно-композиционных особенностей творчества писателей, представляющих разные языковые и культурные традиции, может быть использован при изучении курсов современной прозы, а также в практике анализа литературных текстов с точки зрения их способности отражать специфическую языковую и художественную картину мира, что представляет собой относительно редкое явление в литературоведческих исследованиях. Тем и продиктована актуальность проделанного исследования.This article explores the issues of linguistic and artistic worldviews within the framework of literary studies. It analyzes the works of two authors – the Kazakh writer Talasbek Asemkulov (―Taltus‖/ ―Noon‖) and the Russian prose writer Alexander Chudakov (―A Gloom Is Cast Upon the Old Steps‖). Both novels are examined through the lens of their autobiographical nature, as well as the influence of older family members on the formation of the protagonists‘ worldview. The article emphasizes the importance of concepts such as ―linguistic personality‖, ―personal thesaurus‖, ―cultural codes‖, and ―artistic worldview‖. Special attention is given to the role of national culture, traditions, and historical memory in how the characters perceive the world.The novels share a common theme of the loss and preservation of cultural values across generations, along with a philosophical reflection on the historical events of the 20th century (revolutions, repressions, and exiles). It is shown that the unique linguistic and artistic worldview of each author contributes to a deeper understanding of national consciousness and ethnic identity.The study of the personal thesaurus of the creators of modern prose novels provides an opportunity to reconstruct the artistic picture of the world of the Kazakh and Russian ethnic groups. Such reconstruction allows for a more profound and multifaceted illumination of the uniqueness of the individual style of each of the authors, their personal life experience, interpreted within the framework of autobiographical prose, understood within the framework of autobiographical works, and their own unique picture of the world.The experience of the comparative analysis of the language and artistic creativity of writers of two literatures can be applied in the study of courses in contemporary prose.Furthermore, analyzing artistic texts in terms of how they reflect each writer‘s linguistic and artistic worldview, thereby revealing the uniqueness of their creative style, addresses a phenomenon that is still insufficiently explored in literary studies. This consideration underscores the relevance of the research
The Essence and Stages of the Formation of Concepts and Their Systems in the School Mathematics Course
Get PDFThe formation of concepts and their systems in the school mathematics course is the main component of the educational process. This process contributes to a deeper assimilation of mathematical knowledge by students and their effective application to solve life and professional problems in the future. In this context, it is very important to form the basic concepts that form the basis of mathematics. Proper and deep assimilation helps students to master the material more effectively in the subsequent stages of learning. Unfortunately, at present, insufficient assimilation of mathematical concepts by students leads to a decline in the quality of knowledge, which indicates the relevance of the problem under consideration.This article discusses the meaning and stages of the formation of mathematical concepts and their systems. The assimilation of mathematical concepts plays an important role in the development of students' logical thinking. The research provides a review of scientific papers on this topic, analyzes the theoretical foundations, stages involved in concept formation, their meaning and effectiveness, and provides specific examples. Since mathematical concepts are closely interrelated, they must be considered from the point of view of forming a system of concepts. For example, key mathematical concepts such as identity, equation, and inequality are studied systematically throughout the entire school mathematics course. Their proper formation contributes to the successful assimilation of such logical operations as comparison, generalization, and abstraction. The conclusions presented in the article can contribute to improving the teaching methods of mathematics, enhancing the quality of mathematical education, and developing a deeper understanding of the subject among students.Мектеп математика курсында ҧғымдар мен олардың жҥйелерін қалыптастыру – оқу процесінің негізгі қҧрамдас бӛлігі. Бҧл процесс білім алушылардың математикалық білімді тереңірек меңгеруіне, оларды болашақта ӛмірлік және кәсіби мәселелерді шешу ҥшін тиімді қолдануына ықпал етеді. Осы тҧрғыдан алғанда, математиканың іргетасын қҧрайтын базалық ҧғымдарды қалыптастыру ӛте маңызды. Оларды дҧрыс және терең меңгеру білім алушыларға оқытудың келесі кезеңдерінде материалды оңай игеруге кӛмектеседі. Ӛкінішке орай, қазіргі таңда білім алушылардың математикалық ҧғымдарды жеткілікті меңгермеуі білім сапасының тӛмендеуіне әсер етуде, бҧл қарастырылып отырған мәселенің ӛзектілігін айқындай тҥседі. Бҧл мақалада математикалық ҧғымдар мен олардың жҥйелерін қалыптастырудың мәні мен кезеңдері қарастырлады. Математикалық білім беруде ҧғымдарды меңгеру білім алушылардың логикалық ойлау қабілетін дамытуда маңызды рӛл атқарады. Зерттеу барысында қарастырылған еңбектерге шолу жасалып, ҧғымдарды қалыптастырудың теориялық негіздері, кезеңдері және олардың мәні мен тиімділігі жан-жақты талданды, нақты мысалдар келтірілді. Математикалық ҧғымдар ӛзара тығыз байланыста болғандықтан, оларды ҧғымдар жҥйесін қалыптастыру тҧрғысынан да қарастыру маңызды. Мысалы, тепе-теңдік, теңдеу және теңсіздік ҧғымдары мектеп математикасының барлық кезеңінде жҥйелі тҥрде қарастырылады және олар негізгі математикалық ҧғымдар ретінде ерекшеленеді. Олардың дҧрыс қалыптасуы салыстыру, жалпылау және абстракция сияқты логикалық операцияларды сәтті игеруге ықпал етеді. Мақалада ҧсынылған тҧжырымдар математиканы оқыту әдістерін жетілдіруге, сол арқылы математикалық білім берудің сапасын және білім алушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыруға септігін тигізеді деген қорытынды жасалды.Формирование понятий и их систем в школьном курсе математики – основная составляющая учебного процесса. Этот процесс способствует более глубокому усвоению обучающимися математических знаний, эффективному их применению для решения жизненных и профессиональных задач в будущем. В этом контексте очень важно формировать базовые концепции, которые составляют основу математики. Правильное и глубокое их усвоение помогает обучающимся легче усваивать материал на последующих этапах обучения. К сожалению, в настоящее время недостаточное усвоение обучающимися математических понятий сказывается на снижении качества знаний, что свидетельствует об актуальности рассматриваемой проблемы.В данной статье рассматриваются значение и этапы формирования математических понятий и их систем. Усвоение математических понятий играет важную роль в развитии логического мышления обучающихся. В ходе исследования проведен обзор научных трудов по данной теме, проанализированы теоретические основы, этапы формирования понятий, их значение и эффективность, а также приведены конкретные примеры. Поскольку математические понятия тесно взаимосвязаны, их необходимо рассматривать с точки зрения формирования системы понятий. Например, такие ключевые математические понятия, как тождество, уравнение и неравенство, изучаются систематически на протяжении всего школьного курса математики. Их правильное формирование способствует успешному усвоению таких логических операций, как сравнение, обобщение и абстракция. Выводы, представленные в статье, могут способствовать совершенствованию методики преподавания математики, повышению качества математического образования и развитию у учащихся более глубокого понимания предмета.The formation of concepts and their systems in the school mathematics course is the main component of the educational process. This process contributes to a deeper assimilation of mathematical knowledge by students and their effective application to solve life and professional problems in the future. In this context, it is very important to form the basic concepts that form the basis of mathematics. Proper and deep assimilation helps students to master the material more effectively in the subsequent stages of learning. Unfortunately, at present, insufficient assimilation of mathematical concepts by students leads to a decline in the quality of knowledge, which indicates the relevance of the problem under consideration.This article discusses the meaning and stages of the formation of mathematical concepts and their systems. The assimilation of mathematical concepts plays an important role in the development of students' logical thinking. The research provides a review of scientific papers on this topic, analyzes the theoretical foundations, stages involved in concept formation, their meaning and effectiveness, and provides specific examples. Since mathematical concepts are closely interrelated, they must be considered from the point of view of forming a system of concepts. For example, key mathematical concepts such as identity, equation, and inequality are studied systematically throughout the entire school mathematics course. Their proper formation contributes to the successful assimilation of such logical operations as comparison, generalization, and abstraction. The conclusions presented in the article can contribute to improving the teaching methods of mathematics, enhancing the quality of mathematical education, and developing a deeper understanding of the subject among students
Diagnostics of the Peculiarities of the Formation of Meta-Subjects Competencies of the Speciality Biology
Get PDFThe formation and development of students' subject and meta-subject competencies based on the basic requirements of the state educational standard is one of the most important problems in the higher education system. In addition, the concepts of ―meta-subject learning outcomes‖ and ―meta-subject competencies‖ are still insufficiently covered in the scientific and pedagogical literature. In this regard, there is a need for targeted general-professional and subject-methodical training of future teachers aimed at the formation and development of meta-subject competencies among students within the framework of basic educational programs of general education. The formation of meta-subject competencies is not limited to one or more disciplines. This is a continuous, integrative process that must be built by integrating the goals and objectives of education, the content of disciplines, forms, methods, and technologies of working with students, and is focused on the integrative outcome of learning, upbringing, and development. The main purpose of the research is to develop the meta-subject competencies of biology students in the context of the modern educational paradigm. The scientific novelty of the research lies in the fact that, for the first time, the issue of applying the idea of a meta-subject approach to form the meta-subject competencies of biology students is addressed, and also defines the essence of the relationship and complementarity of competence-based and meta-subject approaches in the process of forming the professional competencies of future biology teachers. During the diagnosis, criteria, indicators, and levels of identification of the formation of students' meta-subject competencies were used. To compare the level of formation of meta-subject competencies, the stages of an ascertaining experiment on training courses were conducted. To solve the tasks set, we studied the attitude of students of the specialty ―Biology‖ to the formation of meta-subject competencies, which was examined according to the motivational criterion. The research work on the diagnosis of students' motivation to form metasubject competencies was conducted on the basis of a questionnaire. The survey was aimed at identifying the interest and attitude of biology students toward the formation of metasubject competencies. The results obtained in the study showed that students possess a certain understanding of meta-subject competencies, their importance in the future profession, and ways of developing them. The data obtained from the survey indicate that third- and fourth-year students demonstrate a higher level of understanding and clearer strategies for forming meta-subject competencies than second-year students. This result is because senior students have practical teaching experience and have mastered a broader range of disciplinary content during their studies. In accordance with our goal, we have prepared a system of tasks for students to be used during the formative experiment.Мемлекеттік білім беру стандартының негізгі талаптарына негізделе отырып, білім алушылардың пәндік, мета-пәндік қҧзыреттіліктерін қалыптастыру және дамыту жоғары білім жҥйесінінің маңызды мәселелерінің бірі. Сонымен қатар, «оқытудың мета-пәндік нәтижелері, мета-пәндік қҧзыреттілік» ҧғымдары ғылыми-педагогикалық әдебиеттерде әлі жеткілікті тҥрде қамтылмаған. Осыған байланысты, болашақ мҧғалімді даярлауда жоғары білім беруде негізгі білім беру бағдарламаларын меңгерге отырып, білім алушыларда мета-пәндік қҧзыреттіліктерді қалыптастыру және дамыту бойынша мақсатты жалпы кәсіптік және пәндік-әдістемелік даярлау қажеттілігі туындайды. Метапәндік қҧзыреттіліктерді қалыптастыру бір немесе бірнеше пәндер шеңберімен шектелмейді. Бҧл білім берудің мақсаттары мен міндеттерін, пәндердің мазмҧнын, білім алушылармен жҧмыс жасаудың нысандарын, әдістері мен технологияларын интеграциялау арқылы қҧрылуы, оқытудың, тәрбиелеудің және дамытудың интегративті нәтижесіне бағдарлануы қажет ҥздіксіз, кҥрделі процесс. Зерттеу жҧмысының негізгі мақсаты заманауи білім беру парадигмасы жағдайында биолог студенттердің метапәндік қҧзыреттіліктерін қалыптастыру. Зерттеудің ғылыми жаңалығы биолог студенттердің метапәндік қҧзыреттіліктерін қалыптастыру мақсатында метапәндік тәсіл идеясын қолдану туралы мәселе алғаш рет туындайтындығымен, сондай-ақ болашақ биология мҧғалімдерінің кәсіби қҧзыреттіліктерін қалыптастыру процесінде қҧзыреттілік және мета-пәндік тәсілдердің ӛзара байланысы мен толықтырылуының мәнін анықтайтындығымен анықталады. Диагностика барысында студенттердің метапәндік қҧзыреттіліктерінің қалыптасуын анықтау критерийлері, кӛрсеткіштері мен деңгейлері қарастырылды. Метапәндік қҧзыреттіліктердің қалыптасу деңгейін салыстыру ҥшін анықтаушы эксперименттің нәтижелері курстар бойынша жҥргізілді. Қойылған міндеттерді шешу ҥшін «Биология» мамандығы студенттерінің мотивациялық критерий бойынша метапәндік қҧзыреттіліктерді қалыптастыру жағдайын зерттедік. Студенттердің метапәндік қҧзыреттіліктерді қалыптастыруға мотивациясын диагностикалау бойынша зерттеу жҧмыстары сауалнама негізінде жҥргізілді, жҥргізілген сауалнама биолог студенттердің метапәндік қҧзыреттіліктерді қалыптастыруға деген қызығушылықтары мен кӛзқарастарын анықтауға арналған. Зерттеуде алынған нәтижелер студенттердің метапәндік қҧзыреттіліктер, олардың болашақ мамандықтағы маңыздылығы және оларды қалыптастыру тәсілдері туралы белгілі бір тҥсінігі бар екенін кӛрсетті. Сауалнама нәтижесінде алынған мәліметтер 3 және 4-курс студенттерінің метапәндік қҧзыреттіліктерін қалыптастыру тҥсінігі мен жолдарын ҧғынуы 2-курс студенттеріне қарағанда жоғары екенін кӛрсетеді. Бҧл нәтиже жоғары курс студенттерінің педагогикалық практикадан ӛту тәжірибесі бар екендігіне байланысты және білім алу барысында бірнеше пәндер мазмҧнының игерілуімен айқындалады. Алдымызға қойылған мақсатқа сай білім алушыларға тапсырмалар жҥйесі дайындалды, олар қалыптастырушы эксперимент кезеңінде қолданылады.Формирование и развитие предметных, метапредметных компетенций обучающихся на основе основных требований государственного образовательного стандарта является одной из важнейших проблем системы высшего образования. Кроме того, понятия «метапредметные результаты обучения, метапредметные компетенции» еще недостаточно освещены в научно-педагогической литературе. В связи с этим возникает необходимость целенаправленной общепрофессиональной и предметно-методической подготовки будущего учителя по формированию и развитию метапредметных компетенций у обучающихся с освоением основных образовательных программ высшего образования. Формирование метапредметных компетенций не ограничивается рамками одной или нескольких дисциплин. Это непрерывный, сложный процесс, который должен строиться путем интеграции целей и задач образования, содержания дисциплин, форм, методов и технологий работы с обучающимися, ориентированным на интегративный результат обучения, воспитания и развития. Основной целью исследовательской работы является формирование метапредметных компетенций студентов-биологов в условиях современной образовательной парадигмы. Научная новизна исследования определяется тем, что впервые встает вопрос о применении идеи метапредметного подхода в целях формирования метапредметных компетенций студентов-биологов, а также определяется сущность взаимосвязи и дополнения компетентностного и метапредметного подходов в процессе формирования профессиональных компетенций будущих учителей биологии. В ходе диагностики определены критерии, показатели и уровни выявления сформированности метапредметных компетенций студентов. Для сравнения уровня сформированности метапредметных компетенций были проведены этапы констатирующего эксперимента по курсам обучения. Для решения поставленных задач нами было изучено отношение студентов специальности «Биология» к формированию метапредметных компетенций по мотивационному критерию. Исследовательская работа по диагностике мотивации студентов к формированию метапредметных компетенций проводилась на основе анкетирования, проведенный опрос направлен на выявление интереса и отношения студентов-биологов к формированию метапредметных компетенций. Результаты, полученные в исследовании показали, что студенты имеют определенное понимание метапредметных компетенций, их значимости в будущей профессии и способов их формирования. Полученные в результате анкетирования данные свидетельствуют о том, что у студентов 3 и 4 курсов понятие и пути формирования метапредметных компетенций выше, чем у студентов 2-курса. Этот результат обусловлен тем, что студенты старших курсов имеют опыт прохождения педагогической практики и в процессе обучения осваивают большее содержание нескольких дисциплин. В соответствии с поставленной перед нами целью подготовлена система заданий для обучающихся, которые будут использованы в ходе формирующего эксперимента.The formation and development of students' subject and meta-subject competencies based on the basic requirements of the state educational standard is one of the most important problems in the higher education system. In addition, the concepts of ―meta-subject learning outcomes‖ and ―meta-subject competencies‖ are still insufficiently covered in the scientific and pedagogical literature. In this regard, there is a need for targeted general-professional and subject-methodical training of future teachers aimed at the formation and development of meta-subject competencies among students within the framework of basic educational programs of general education. The formation of meta-subject competencies is not limited to one or more disciplines. This is a continuous, integrative process that must be built by integrating the goals and objectives of education, the content of disciplines, forms, methods, and technologies of working with students, and is focused on the integrative outcome of learning, upbringing, and development. The main purpose of the research is to develop the meta-subject competencies of biology students in the context of the modern educational paradigm. The scientific novelty of the research lies in the fact that, for the first time, the issue of applying the idea of a meta-subject approach to form the meta-subject competencies of biology students is addressed, and also defines the essence of the relationship and complementarity of competence-based and meta-subject approaches in the process of forming the professional competencies of future biology teachers. During the diagnosis, criteria, indicators, and levels of identification of the formation of students' meta-subject competencies were used. To compare the level of formation of meta-subject competencies, the stages of an ascertaining experiment on training courses were conducted. To solve the tasks set, we studied the attitude of students of the specialty ―Biology‖ to the formation of meta-subject competencies, which was examined according to the motivational criterion. The research work on the diagnosis of students' motivation to form metasubject competencies was conducted on the basis of a questionnaire. The survey was aimed at identifying the interest and attitude of biology students toward the formation of metasubject competencies. The results obtained in the study showed that students possess a certain understanding of meta-subject competencies, their importance in the future profession, and ways of developing them. The data obtained from the survey indicate that third- and fourth-year students demonstrate a higher level of understanding and clearer strategies for forming meta-subject competencies than second-year students. This result is because senior students have practical teaching experience and have mastered a broader range of disciplinary content during their studies. In accordance with our goal, we have prepared a system of tasks for students to be used during the formative experiment
Using Sources From the Publications of The Newspaper “Ak Zhol” in Gender Education
Get PDFThe issue of women's equality, which arose in Kazakh society at the beginning of the 20th century, turned into a large-scale political, cultural, and social campaign initiated by the national intelligentsia from the first years of Soviet power. On the territory of the Turkestan Autonomous Soviet Socialist Republic, this problem has become more acute. The ―Ak Zhol‖ newspaper, published as the Kazakh-language press organ of the central government of the republic, published many articles related to the campaign to establish women's equality in the region. Data analysis of these articles allows the historical development of the issue to be systematically reconstructed. The main goal of the study was the scientific restoration of the history of political and cultural reforms in the Turkestan region related to the equality of women. Scientific reconstruction of the history of the political and cultural reforms on women's equality in the Turkestan region and the history of the issue of women's equality; assessment of the effectiveness of government measures on women's equality, the use of information from articles published on the topic in the newspaper ―Ak Zhol‖ in gender education.The article analyzes the policy of the Soviet government in the region, aimed at establishing women's equality, as reflected in the articles published in the ―Ak Zhol‖ newspaper. The creativity of domestic intellectuals who raised the problem of women's equality to the level of a national idea in the context of the formation of new social relations is critically evaluated. Women's equality was one of the main social tasks in the modernization of social relations in the Turkestan region. The most effective were the actions of Alash leaders, who raised the gender issue to the level of a national idea, aligning their efforts with Soviet reform measures to advance women‘s rights.ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ қоғамында кӛтерілген әйел теңдігі мәселесі кеңестік биліктің алғашқы жылдарынан бастап ҧлт зиялыларының бастамасымен ауқымды саяси және мәдени-әлеуметтік саясатқа айналды. Тҥркістан Автономиялы Кеңестік социалистік Республикасы аумағында бҧл мәселе барынша ӛткір сипат алды. Республика орталық билігінің қазақ тіліндегі баспасӛз органы ретінде жарық кӛрген «Ақ жол» газетінде ӛлкедегі әйел теңдігін орнықтыру науқанына қатысты кӛптеген мақалалар жарық кӛрді. Осы мақалалардың мәліметтеріне жасалған талдау тақырыптың тарихын кеңінен тарқатуға мҥмкіндік береді. Тҥркістан ӛлкесінде әйел теңдігіне қатысты жҥргізілген саяси және мәдени реформа тарихын және әйел теңдігі мәселесінің тарихын ғылыми қалпына келтіру; әйел теңдігіне қатысты атқарылған ҥкіметтік шаралардың тиімділігін бағалау, «Ақ жол» газетінде тақырыпқа қатысты жарық кӛрген мақалалардың мәліметтерін гендерлік білім беруде қолдану міндеттері алға қойылады.Мақалада «Ақ жол» газетінде жарияланған деректердің ӛлкедегі кеңестік биліктің әйел теңдігін орнықтыруға бағытталған саясаты талданды. Жаңа қоғамдық қатынастарды орнықтыру жағдайында әйел теңдігі мәселесін ҧлттық идея деңгейінде кӛтергені ҧлт зиялыларының шығармашылығына баға берілді. Тҥркістан ӛлкесіндегі қоғамдық қатынастарды модернизациялауда әйел теңдігіне басты саяси-әлеуметтік міндеттердің бірі деген баға берілді, гендерлік мәселені ҧлттық идея деңгейіне кӛтерген алаштық қайраткерлердің әрекеті кеңестік реформалармен кірігіп, барынша нәтижелі болғандығы дәлелденді.Вопрос женского равноправия, возникший в казахском обществе в начале XX века, превратился в масштабную политическую, культурную и социальную кампанию, инициированную национальной интеллигенцией с первых лет советской власти. На территории Туркестанской АССР эта проблема обострилась. Газета «Ак жол», издаваемая как казахскоязычный печатный орган центрального правительства республики, опубликовала множество статей, связанных с кампанией по установлению равенства женщин в регионе. Анализ данных этих статей позволяет широко распространить историю темы. Выдвигаются задачи научной реконструкции истории политической и культурной реформы, проводимой в Туркестанском крае в отношении равенства женщин и истории вопроса равенства женщин; оценки эффективности проведенных правительственных мер в отношении равенства женщин, использования в гендерном образовании сведений статей, опубликованных в газете «Ак жол» по теме.В статье проанализирована политика советской власти в регионе, направленная на установление женского равноправия, опубликованная в газете «Ак жол». Было оценено творчество отечественных интеллегентов, поднявших проблему равноправия женщин на уровень национальной идеи в контексте становления новых общественных отношений. Равенство женщин было одной из главных социальных задач в модернизации общественных отношений в Туркестанском крае. Наиболее эффективными оказались действия деятелей Алаш, поднявших гендерный вопрос на уровень национальной идеи, в сочетании с советскими реформами.The issue of women's equality, which arose in Kazakh society at the beginning of the 20th century, turned into a large-scale political, cultural, and social campaign initiated by the national intelligentsia from the first years of Soviet power. On the territory of the Turkestan Autonomous Soviet Socialist Republic, this problem has become more acute. The ―Ak Zhol‖ newspaper, published as the Kazakh-language press organ of the central government of the republic, published many articles related to the campaign to establish women's equality in the region. Data analysis of these articles allows the historical development of the issue to be systematically reconstructed. The main goal of the study was the scientific restoration of the history of political and cultural reforms in the Turkestan region related to the equality of women. Scientific reconstruction of the history of the political and cultural reforms on women's equality in the Turkestan region and the history of the issue of women's equality; assessment of the effectiveness of government measures on women's equality, the use of information from articles published on the topic in the newspaper ―Ak Zhol‖ in gender education.The article analyzes the policy of the Soviet government in the region, aimed at establishing women's equality, as reflected in the articles published in the ―Ak Zhol‖ newspaper. The creativity of domestic intellectuals who raised the problem of women's equality to the level of a national idea in the context of the formation of new social relations is critically evaluated. Women's equality was one of the main social tasks in the modernization of social relations in the Turkestan region. The most effective were the actions of Alash leaders, who raised the gender issue to the level of a national idea, aligning their efforts with Soviet reform measures to advance women‘s rights
Artificial Intelligence and the Scientific Development of the Kazakh Language: Corpus, Terminology, and Content Automation
Get PDFThis article provides a comprehensive analysis of effective strategies for enhancing the scientific and theoretical development of the Kazakh language through the integration of artificial intelligence technologies and linguistic corpora. The primary aim of the study is to examine the processes of terminological standardization and automated language processing across the morphological, semantic, syntactic, and lexical levels of the Kazakh language through the integration of linguistic resources with AI tools in a digital environment.The theoretical section substantiates the necessity of developing a national language data repository designed for automated Kazakh language processing. The construction of this repository involves morphological annotation, automatic part-of-speech recognition, and the segmentation of word stems and affixes. Additionally, semantic fields, interconceptual relations, and the functional load of lexical units are analyzed to support consistent terminological structuring.In the practical part of the study, texts collected via web scraping were analyzed to identify high-frequency terms and their contextual usage using concordance methods. A comparative diachronic approach was employed to trace the semantic evolution and grammatical roles of specific terms across different time periods. Modern AI tools, including semantic modeling techniques and machine learning algorithms, facilitated the systematic analysis of these processes.As a result, the study identified the rate of term formation, the mechanisms of semantic expansion, and the level of terminological standardization in the field of information technology in the Kazakh language. The findings are supplemented with specific proposals aimed at improving the digital ecosystem of the Kazakh language. This research makes a significant contribution to expanding the scientific use of the Kazakh language and strengthening terminological regulation by systematically describing the interrelationships between morphology, syntax, semantics, and lexicon.Мақалада жасанды интеллект технологиялары мен тілдік корпустарды үйлесімді ұштастыру арқылы қазақ тілінің ғылыми-теориялық әлеуетін арттыру жолдары жан-жақты зерделенеді. Зерттеу мақсаты – қазақ тілін цифрлық кеңістікте тиімді қолдану үшін тілдік ресурстарды жасанды интеллект құралдарымен біріктіре отырып, терминологиялық жүйелеу мен автоматтандырылған өңдеу үдерістерін тілдің морфологиялық, семантикалық, синтаксистік және лексикалық деңгейінде талдау.Зерттеу аясында алдымен қазақ тілін автоматты өңдеуге арналған ұлттық деректер қорын қалыптастыру қажеттілігі ғылыми-теориялық тұрғыда негізделеді. Бұл қорды құрастыруда морфологиялық белгілеу, сөз табын автоматты тану, түбір мен қосымшаның жіктелуі сияқты тілдік бірліктердің ішкі құрылымы ескеріледі. Сонымен қатар терминдер жүйесін біріздендіру мақсатында семантикалық өріс, ұғымаралық байланыс және сөздердің функционалдық жүктемесі сипатталады.Тәжірибелік талдау барысында веб-скрепинг әдісі арқылы іріктелген мәтіндерден жиілік сөздер анықталып, олардың қолданыс жиілігі мен контекстуалдық қолданыс ерекшеліктері конкорданс әдісімен зерделенді. Салыстырмалы-диахрониялық тәсіл арқылы белгілі бір терминдердің әр кезеңдегі қолданысы мен мағыналық өзгерісі, сондай-ақ грамматикалық құрылымдағы орны сараланды. Жасанды интеллектінің семантикалық модельдеу, машиналық оқыту алгоритмдері аталған процестерді жүйелеуге мүмкіндік берді.Нәтижесінде қазақ тіліндегі ақпараттық технологияларға қатысты жаңа терминдердің қалыптасу қарқыны, мағыналық аясын кеңейту тетіктері мен олардың бірізділігі анықталды. Бұл деректер қазақ тілінің цифрлық экожүйесін жетілдіру мақсатында нақты ұсыныстар ұсынуға негіз болды. Мақала қазақ тілінің ғылыми қолданысын арттыруға, терминологиялық реттеуді жетілдіруге және тілдің құрылымдық деңгейлерінің (морфология, синтаксис, лексика, семантика) өзара байланысын жүйелі түрде сипаттауға бағытталған.Зерттеу нәтижелері лингвистика мен ақпараттық технологиялар тоғысында жүзеге асырылатын тіл саясаты мен инновациялық бастамаларға негіз бола алады.В статье всесторонне рассматриваются эффективные пути повышения научно-теоретического потенциала казахского языка посредством интеграции технологий искусственного интеллекта и языковых корпусов. Цель исследования – проанализировать процессы терминологической стандартизации и автоматизированной обработки казахского языка на морфологическом, семантическом, синтаксическом и лексическом уровнях через объединение языковых ресурсов с инструментами ИИ в условиях цифровой среды.В теоретической части обоснована необходимость создания национальной базы данных для автоматизированной обработки казахского языка. При формировании корпуса учитываются морфологическая разметка, автоматическое определение части речи, структурный анализ основы и аффиксов. Также описаны семантические поля, межпонятийные связи и функциональная нагрузка лексем с целью систематизации терминов.В эмпирической части исследования при помощи метода веб-скрейпинга были отобраны тексты, из которых с использованием конкорданс-анализа выявлены частотные слова и проанализированы особенности их употребления в контексте. Сравнительно-диахронический подход позволил проследить эволюцию значений терминов и их грамматическое функционирование на разных исторических этапах. Алгоритмы машинного обучения и семантического моделирования способствовали систематизации полученных данных.В результате определена скорость формирования новых терминов, расширение их семантического содержания и уровень стандартизации в сфере информационных технологий на казахском языке. Полученные данные дополнены конкретными предложениями по совершенствованию цифровой экосистемы казахского языка.Статья вносит значительный вклад в расширение научного употребления казахского языка и укрепление терминологической упорядоченности, описывая взаимосвязь между морфологией, синтаксисом, семантикой и лексикой. This article provides a comprehensive analysis of effective strategies for enhancing the scientific and theoretical development of the Kazakh language through the integration of artificial intelligence technologies and linguistic corpora. The primary aim of the study is to examine the processes of terminological standardization and automated language processing across the morphological, semantic, syntactic, and lexical levels of the Kazakh language through the integration of linguistic resources with AI tools in a digital environment.The theoretical section substantiates the necessity of developing a national language data repository designed for automated Kazakh language processing. The construction of this repository involves morphological annotation, automatic part-of-speech recognition, and the segmentation of word stems and affixes. Additionally, semantic fields, interconceptual relations, and the functional load of lexical units are analyzed to support consistent terminological structuring.In the practical part of the study, texts collected via web scraping were analyzed to identify high-frequency terms and their contextual usage using concordance methods. A comparative diachronic approach was employed to trace the semantic evolution and grammatical roles of specific terms across different time periods. Modern AI tools, including semantic modeling techniques and machine learning algorithms, facilitated the systematic analysis of these processes.As a result, the study identified the rate of term formation, the mechanisms of semantic expansion, and the level of terminological standardization in the field of information technology in the Kazakh language. The findings are supplemented with specific proposals aimed at improving the digital ecosystem of the Kazakh language. This research makes a significant contribution to expanding the scientific use of the Kazakh language and strengthening terminological regulation by systematically describing the interrelationships between morphology, syntax, semantics, and lexicon
PANTOGRAF TIPI FONKSIYONEL-DIFERENSIYEL DENKLEMLER İÇIN SINIR DEĞER PROBLEMININ ÇÖZÜLEBILIRLIĞI
No full textThe first equations of the pantograph type were considered in the works of M. Mahler in 1940, which laid the foundation for the use of functional-differential equations with argument compression in number theory. In 1971, J. Ockendon used such equations to model the movement of the current collector of an electric locomotive. In recent decades, pantograph-type equations have been widely used in engineering and construction: adjustable (pantograph) telephone holders, retractable (pantograph) microphone systems, etc.
This article studies a two-point boundary value problem for a system of functional-differential equations of the pantograph type. The parameterization method proposed by Professor D. Jumabayev is used to find a solution. The interval is divided into parts of equal length; the values of the desired function are determined by parameters at the initial point characteristic of each part, and substitutions of a specific form are introduced in the inner intervals.As a result, the original boundary value problem is formally decomposed into two interrelated subproblems:
a special Cauchy problem for the functional-differential system of the pantograph type;
a system of linear algebraic equations with respect to the input parameters.
The special Cauchy problem for the functional-differential system of the pantograph type and the system of linear algebraic equations with respect to the input parameters obtained in this way form a closed system, and this closed system completely determines the solution of the original boundary value problem. The article presents a computational algorithm based on the above structure and discusses its effectiveness in the numerical analysis of pantograph-type functional-differential models. Пантограф типіндегі алғашқы теңдеулер 1940 ж. M. Mahler-дің еңбектерінде қарастырылып, сандар теориясында аргументті сығатын функционалдық-дифференциалдық теңдеулерді қолданудың негізі қаланды. 1971 ж. J. Ockendon мұндай теңдеулерді электровоз токқабылдағышының қозғалысын модельдеу үшін пайдаланған. Соңғы онжылдықтарда пантограф тектес теңдеулер техника мен құрылыста кеңінен қолданыс табуда: бапталатын (пантограф) телефон ұстағыштар, ұзартылатын (пантограф) микрофон жүйелері және т. с. с.
Осы мақалада пантограф типіндегі функционалдық - дифференциалдық теңдеулер жүйесіне арналған екі нүктелі шеттік есеп зерттеледі. Шешуді табу үшін профессор Д. Джумабаев ұсынған параметрлеу әдісі қолданылады. Аралық тең ұзындықты бөлікке бөлінеді; ізделінетін функцияның мәндері әр бөлікке тән бастапқы нүктеде параметрлері арқылы белгіленеді, ал ішкі интервалдарда түріндегі алмастыру енгізіледі.
Нәтижесінде бастапқы шеттік есеп формальді түрде екі өзара байланысты қосалқы есепке ажырайды:
пантограф типіндегі функционалдық-дифференциалдық жүйе үшін арнайы Коши есебі;
енгізілген параметрлерге қатысты сызықтық алгебралық теңдеулер жүйесі.
Осылайша алынған пантограф типіндегі функционалдық-дифференциалдық жүйесі үшін арнайы Коши есебі мен енгізілген параметрлерге қатысты сызықтық алгебралық теңдеулер жүйесі - тұйықталған жүйе құрайды және ол тұйық жүйе бастапқы шеттік есептің шешімін толық анықтайды. Мақалада аталған құрылымға негізделген есептеу алгоритмі ұсынылып, оның пантограф типіндегі функционалдық-дифференциалдық модельдерді сандық талдаудағы тиімділігі талқыланады.Первые уравнения типа пантографа были рассмотрены в работах M. Mahler в 1940 году, что заложило основу использования функционально-дифференциальных уравнений со сжатием аргумента в теории чисел. В 1971 году J. Ockendon использовал такие уравнения для моделирования движения токоприемника электровоза. В последние десятилетия уравнения типа пантографа широко используются в технике и строительстве: регулируемые (пантографные) телефонные держатели, выдвижные (пантографные) микрофонные системы и т. д.
В данной статье изучается двухточечная краевая задача для системы функционально-дифференциальных уравнений типа пантографа. Для поиска решения используется метод параметризации, предложенный профессором Д. Джумабаевым. Интервал разбивается на части одинаковой длины; значения искомой функции определяются параметрами в начальной точке, характерными для каждой части, а во внутренних интервалах вводятся подстановки вида.
В результате исходная краевая задача формально раскладывается на две взаимосвязанные подзадачи:
специальная задача Коши для функционально-дифференциальной системы типа пантограф;
система линейных алгебраических уравнений относительно входных параметров.
Полученная таким образом специальная задача Коши для функционально-дифференциальной системы типа пантограф и система линейных алгебраических уравнений относительно входных параметров образуют замкнутую систему, и эта замкнутая система полностью определяет решение исходной краевой задачи. В статье представлен вычислительный алгоритм, основанный на приведенной выше структуре, и обсуждается его эффективность при численном анализе функционально-дифференциальных моделей типа пантограф