Scientific Publications Yassawi University
Not a member yet
932 research outputs found
Sort by
Sebep ve Sonuçlariyla Hz. Peygamber’in Mekke’den Medine’ye Hicreti
Get PDFThe migration of Prophet Muhammad (pbuh) from Mecca to Medina is considered one of the most significant events in Islamic history. This event took place in the year 622 and marked the beginning of a new era for the Muslim community. The primary reason for the migration was the inability of Muslims to practice their religion freely in Mecca. For thirteen years, the call to Islam faced strong opposition from the polytheists, and Muslims were subjected to oppression and violence. Therefore, Prophet Muhammad (pbuh) decided to migrate to Medina. The choice of Medina as the destination for migration was based on several factors. Firstly, there was a need for a unifying authority due to the hostilities between the Arab and Jewish tribes living in the city. Secondly, Prophet Muhammad (pbuh) had familial ties with the Khazraj tribe in Medina. Thirdly, as a result of the Pledges of Aqaba, the people of Medina had accepted Islam and were ready to support the Prophet (pbuh). Additionally, Medina's proximity to Mecca was also an important factor. During the migration, Prophet Muhammad (pbuh) took carefully planned precautions. He traveled at night, used unfamiliar routes, and relied on a trustworthy guide to reach Medina safely. The Hijrah became a significant turning point not only in Islamic history but also in world history. Muslims were able to practice their religion freely. In Medina, the Prophet (pbuh) established a bond of brotherhood between the Muhajirun (Emigrants) and the Ansar (Helpers) and founded a new Islamic state based on the Constitution of Medina. The migration laid the foundation of Islamic civilization and contributed to the spread of the religion. This article examines the Hijrah, along with its causes and consequences, based on classical sources and scholarly research.Хз. Пайғамбардың (с.а.у.) Меккеден Мәдинаға хижреті – ислам тарихындағы ең маңызды оқиғалардың бірі саналады. Бұл оқиға 622 жылы орын алып, мұсылман қауымы үшін жаңа дәуірдің басталуын білдірді. Хижреттің негізгі себебі – мұсылмандардың Меккеде өз діндерін еркін ұстана алмауы еді. Он үш жыл бойы исламға шақыру көпқұдайшылдардың қатаң қарсылығына тап болып, мұсылмандар қысым мен зұлымдыққа ұшырады. Осыған байланысты Хз. Пайғамбар (с.а.у.) Мәдинаға қоныс аударуға шешім қабылдады. Мәдина хижрет орны ретінде бірнеше себепке байланысты таңдалды. Біріншіден, қалада араб және яһуди тайпалары арасында ұзақ уақыттан бері жалғасқан дұшпандық қарым-қатынастар бір орталықтан басқарылатын биліктің қажеттілігін тудырды. Екіншіден, Хз. Пайғамбардың (с.а.у.) Мәдинадағы Хазраж тайпасымен туыстық байланысы болды. Үшіншіден, Ақаба серттері нәтижесінде мәдиналықтар исламды қабылдап, Хз. Пайғамбарды (с.а.у.) қолдауға дайын екенін білдірді. Бұған қоса, Мәдинаның Меккеге салыстырмалы түрде жақын орналасуы да маңызды факторлардың бірі болды. Хижрет кезінде Хз. Пайғамбар (с.а.у.) жан-жақты жоспарланған сақтық шараларын қолданды. Ол түнде сапар шегіп, аз белгілі бағыттарды таңдады және сенімді жолбасшының көмегіне жүгініп, Мәдинаға қауіпсіз жетті. Хижрет ислам тарихындағы ғана емес, жалпы әлем тарихындағы маңызды бетбұрыстардың бірі болды. Мұсылмандар өз діндерін еркін ұстануға мүмкіндік алды. Мәдинада Хз. Пайғамбар (с.а.у.) мұһажирлер мен ансарлар арасында бауырластық орнатып, Мәдина келісімінің негізінде жаңа ислам мемлекетін құрды. Хижрет ислам өркениетінің негізін қалап, діннің таралуына ықпал етті. Бұл мақалада хижреттің себептері мен салдарлары классикалық дереккөздер мен ғылыми зерттеулер негізінде қарастырылады.Переселение пророка Мухаммеда из Мекки в Медину считается одним из важнейших событий в истории ислама. Это событие произошло в 622 году и ознаменовало начало новой эпохи для мусульманской общины. Основной причиной хиджры было то, что мусульмане не могли свободно исповедовать свою религию в Мекке. В течение тринадцати лет призыв к исламу встречал жесткое сопротивление со стороны многобожников, а мусульмане подвергались притеснениям и насилию. По этой причине пророк Мухаммед принял решение переселиться в Медину. Выбор Медины в качестве места переселения был обусловлен несколькими факторами. Во-первых, существовавшие в городе враждебные отношения между арабскими и иудейскими племенами создавали необходимость в объединяющей власти. Во-вторых, пророк Мухаммед имел родственные связи с племенем Хазрадж в Медине. В-третьих, после клятв в Акабе жители Медины приняли ислам и были готовы поддержать пророка. Также стоит отметить, что Медина находилась относительно недалеко от Мекки. Во время переселения пророк Мухаммед предпринял тщательно продуманные меры предосторожности. Он путешествовал ночью, выбирал неизвестные маршруты и пользовался услугами надежного проводника, чтобы безопасно достичь Медины. Хиджра стала важнейшей вехой не только в истории ислама, но и в мировой истории. Мусульмане получили возможность свободно исповедовать свою религию. В Медине пророк установил братские отношения между мухаджирами (переселенцами) и ансарами (помощниками) и основал новое исламское государство на основе Мединской конституции. Хиджра заложила основы исламской цивилизации и способствовала распространению религии. В данной статье хиджра рассматривается с точки зрения ее причин и последствий, основываясь на классических источниках и научных исследованиях.Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Mekke’den Medine’ye hicreti, İslam tarihinin en önemli olaylarından biri olarak kabul edilir. Bu olay 622 yılında gerçekleşmiş ve Müslüman toplumu için yeni bir dönemin başlangıcını simgelemiştir. Hicretin temel nedeni, Mekke’de Müslümanların dinlerini özgürce yaşayabilmelerinin mümkün olmamasıydı. On üç yıl boyunca İslam’a davet, müşriklerin sert tepkisiyle karşılandı ve Müslümanlar baskı ve şiddete maruz kaldı. Bu nedenle Hz. Peygamber (s.a.v.) Medine’ye hicret etmeye karar verdi. Medine’nin hicret yeri olarak seçilmesi birkaç faktöre dayanıyordu. İlk olarak, şehirde yaşayan Arap ve Yahudi kabileleri arasındaki düşmanlıklar sebebiyle birleştirici bir otoriteye ihtiyaç duyulmaktaydı. İkinci olarak, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Medine’deki Hazrec kabilesi ile akrabalık bağları vardı. Üçüncü olarak, Akabe biatları sonucunda Medineliler İslam’ı kabul etmiş ve Hz. Peygamber’i (s.a.v.) desteklemeye hazır hale gelmişti. Bunlara Medine'nin Mekke'ye nispeten yakın olmasını da eklemek gerekir. Hicret sırasında Hz. Peygamber (s.a.v.) titizlikle planlanmış tedbirler aldı. Gece yolculuğu yapmak, bilinmeyen güzergâhları tercih etmek ve güvenilir bir rehber kullanmak gibi yöntemlerle Medine’ye güvenli bir şekilde ulaştı. Hicret, İslam tarihi açısından dünya tarihini de etkileyen büyük bir dönüm noktası olmuştur. Müslümanlar dinlerini özgürce yaşayabilme fırsatı bulmuşlardır. Medine’de Hz. Peygamber (s.a.v.), Muhacirler ve Ensar arasında kardeşlik tesis etmiş, Medine Vesikası temelinde yeni bir İslam devleti kurmuştur. Hicret, İslam medeniyetinin temelini oluşturmuş ve dinin yayılmasına katkı sağlamıştır. Bu makalede hicret, sebep ve sonuçlarıyla birlikte klasik kaynaklar ve araştırmalar temelinde ele alınmaktadır
Kazakların Geleneksel Beslenme Kültürü ve İslam Nütrisyonu İlkeleriyle Entegrasyonu
No full textThis article examines the interconnection between the traditional culinary culture of the Kazakh people and the principles of Islamic nutrition, as well as their mutual influence. Kazakh dietary traditions have developed over centuries, adapting to the nomadic lifestyle and natural-geographical conditions. The foundation of the national cuisine consists of meat, dairy products, grains, and natural beverages. The dietary customs of the Kazakh people emphasize the use of environmentally friendly products, traditional methods of long-term food preservation, and the formation of a diet based on seasonal characteristics. The spread of Islam has had a significant impact on the culinary culture of the Kazakh people, contributing to the formation of halal standards. In accordance with Muslim dietary requirements, traditional Kazakh dishes do not contain pork or alcoholic beverages. Furthermore, livestock slaughtering methods and food consumption practices comply with Sharia norms. Many types of Kazakh cuisine promote improved digestion, strengthen the immune system, and provide the body with essential vitamins and minerals. Additionally, the study explores methods of storing and processing meat products in accordance with Sharia norms, confirming their full compliance with Islamic standards of safety and quality. This study aims to scientifically substantiate the conformity of Kazakh dishes with Sharia requirements and their integration into international halal industry standards, facilitating their recognition at the global level.Бұл мақалада қазақ халқының дәстүрлі тағам мәдениеті мен исламдық нутрициология қағидаттарының өзара байланысы және олардың бір-біріне ықпалы кешенді түрде қарастырылады. Қазақтың тағамдық дәстүрлері ғасырлар бойы қалыптасып, халықтың көшпелі өмір салты мен табиғи-географиялық ерекшеліктеріне бейімделген. Ұлттық тағамдардың негізін ет, сүт өнімдері, дәнді дақылдар және табиғи сусындар құрайды. Қазақ халқының тағамдық әдет-ғұрыптары экологиялық таза өнімдерді пайдалануға, тағамдарды ұзақ сақтаудың дәстүрлі әдістеріне және ас мәзірін маусымдық ерекшеліктерге сай қалыптастыруға бағытталған. Ислам дінінің таралуы қазақтың тағам мәдениетіне айтарлықтай ықпал етіп, халал стандарттарының қалыптасуына негіз болды. Мұсылмандық талаптарға сәйкес, қазақ халқының дәстүрлі тағамдары доңыз етін, спиртті ішімдіктерді пайдаланбауымен ерекшеленеді. Сонымен қатар, мал сою әдістері мен тамақтану әдебі де шариғат талаптарына сай орындалған. Қазақ тағамдарының көптеген түрлері адамның ас қорыту жүйесін жақсартады, иммунитетті нығайтады және ағзаға қажетті дәрумендер мен минералдарды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, зерттеуде мал өнімдерін сақтау және өңдеу әдістерінің шариғат талаптарына сәйкестігі қарастырылып, олардың қауіпсіздік және сапа тұрғысынан исламдық стандарттарға толық сәйкес келетіні дәлелденді. Бұл зерттеу қазақ тағамдарының шариғат талаптарына сәйкестігін ғылыми тұрғыдан негіздеуге бағытталған және олардың халықаралық деңгейде мойындалуына үлес қосуға мүмкіндік береді.В данной статье рассматривается взаимосвязь традиционной пищевой культуры казахского народа и принципов исламской нутрициологии, а также их влияние друг на друга. Казахские пищевые традиции формировались на протяжении веков, адаптируясь к кочевому образу жизни и природно-географическим условиям. Основу национальной кухни составляют мясо, молочные продукты, злаки и натуральные напитки. Пищевые обычаи казахского народа направлены на использование экологически чистых продуктов, традиционные методы длительного хранения пищи и формирование рациона в соответствии с сезонными особенностями. Распространение ислама оказало значительное влияние на кулинарную культуру казахов, способствуя формированию стандартов халяль. В соответствии с мусульманскими требованиями, традиционные казахские блюда не содержат свинины и алкогольных напитков. Кроме того, методы забоя скота и культура приема пищи соответствуют нормам шариата. Многие виды казахской кухни способствуют улучшению пищеварения, укреплению иммунной системы и обеспечению организма необходимыми витаминами и минералами. Также в исследовании рассматриваются методы хранения и переработки мясных продуктов в соответствии с нормами шариата, что подтверждает их полное соответствие исламским стандартам безопасности и качества. Настоящее исследование направлено на научное обоснование соответствия казахских блюд требованиям шариата, а также на их интеграцию в международные стандарты халяльной индустрии, что способствует их признанию на мировом уровне.Bu makalede, Kazak halkının geleneksel beslenme kültürü ile İslam nütrisyonu ilkeleri arasındaki ilişki ve bunların birbirlerine etkisi ele alınmaktadır. Kazakların beslenme gelenekleri yüzyıllar boyunca göçebe yaşam tarzına ve doğal-coğrafi koşullara uyum sağlayarak şekillenmiştir. Ulusal mutfağın temelini et, süt ürünleri, tahıllar ve doğal içecekler oluşturmaktadır. Kazak halkının beslenme adetleri, ekolojik olarak temiz ürünlerin kullanılmasına, gıdaların geleneksel uzun süreli saklama yöntemlerine ve mevsimsel özelliklere göre diyetin oluşturulmasına yöneliktir. İslam’ın yayılması, Kazakların mutfak kültürü üzerinde önemli bir etki yapmış, helal standartlarının oluşmasına katkı sağlamıştır. Müslüman gereksinimlerine uygun olarak, geleneksel Kazak yemeklerinde domuz eti ve alkollü içecekler bulunmaz. Ayrıca, hayvan kesim yöntemleri ve yemek yeme kültürü şeriat kurallarına uygundur. Kazak mutfağının birçok çeşidi sindirimi kolaylaştırmakta, bağışıklık sistemini güçlendirmekte ve vücudun gerekli vitamin ve mineralleri almasını sağlamaktadır. Ayrıca, araştırmada et ürünlerinin şeriat normlarına uygun olarak saklanma ve işlenme yöntemleri incelenmiş ve bunların İslami güvenlik ve kalite standartlarına tam uygunluğu ortaya konmuştur. Bu çalışma, Kazak yemeklerinin şeriat gereksinimlerine uygunluğunu bilimsel olarak kanıtlamayı ve bunların uluslararası helal endüstri standartlarına entegrasyonunu amaçlamakta, böylece dünya çapında tanınmasına katkı sağlamaktadır
Cedidçilik Bağlamında Kazak Aydınlanması ve Gumar Karash’ın Eğitim Anlayışı
Get PDFThis article provides a comprehensive examination of the Enlightenment movement that emerged in Central Asia and the Kazakh steppe in the late XIXth and early XXth centuries, with a particular focus on the processes of religious education during this period. The Jadidism movement is discussed as a new paradigm that combined academic disciplines with religious principles, reflecting a reformist approach to religious education. It is emphasized that Jadidism was not merely a teaching method or ideology, but a multidimensional phenomenon with significance in the socio-political structure of the period and its progressive aspects. The study systematically analyzes the attitude of Gumar Karash, one of the leading Kazakh intellectuals of the early XXth century, towards the Jadidism movement, his educational activities, and his views on religious education. Karash’s intellectual output, the uniqueness of his religious views, and the development of his epistemological and worldview perspectives are examined; the content of his works is analyzed in depth to reveal the main orientations of his intellectual world and his mode of thinking at the level of civilization. As a result, it has been determined that Gumar Karash demonstrated a courageous stance against the social challenges of his time, guided society on which interpretation of Islam to adopt, and not only advocated for Jadidist ideas but also successfully implemented them in his own experience. Furthermore, it is concluded that his religious approach aligns with what is today described as a “moderate” and “secular” interpretation of Islam, and that he developed an original approach based on the integration of religion and academic education.Бұл мақалада XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Орталық Азия мен Қазақ даласында пайда болған ағартушылық қозғалысы жан-жақты қарастырылып, әсіресе осы кезеңдегі діни білім беру үдерістері талданған. Діни білім берудің реформаторлық көрінісі ретінде академиялық пәндер мен діни қағидаларды біріктірген жаңа парадигма - жәдидшілік қозғалысы талқыланады; жәдидшіліктің тек оқыту әдісі не идеология ғана емес, сонымен бірге дәуірдің әлеуметтік-саяси құрылымындағы маңызы мен прогрессивті қырлары бар көпқырлы құбылыс екендігі атап өтілген. Зерттеуде XX ғасыр басындағы қазақ зиялыларының көрнекті өкілдерінің бірі - Ғұмар Қараштың жәдидшілік қозғалысына көзқарасы, ағартушылық қызметі мен діни білім беруге қатысты ой-пікірлері жүйелі түрде қарастырылған. Ғұмар Қараштың зияткерлік мұрасы, діни көзқарастарының ерекшелігі мен дүниетанымдық дамуы ашып көрсетіліп, оның еңбектерінің мазмұны терең талданып, идеялық дүниетанымының негізгі бағыттары мен өркениеттік деңгейдегі ойлау үлгісі анықталған. Нәтижесінде, Ғұмар Қараш өз дәуіріндегі қоғамдық қиындықтарға батыл қарсы тұра білгені, қоғамға исламды қалай түсінуге болатыны жөнінде бағыт-бағдар бергені және жәдидшілдік ойды тек қорғап қана қоймай, оны өзінің тәжірибесінде табысты іске асырғаны анықталды. Сонымен қатар, оның діни ұстанымы қазіргі тілмен айтқанда “байсалды” және “зайырлы” ислам түсінігімен сәйкес келетіні, сондай-ақ дін мен академиялық білімнің тұтастығына негізделген өзіндік бірегей көзқарас қалыптастырғаны тұжырымдалды.В данной статье всесторонне исследуется просветительское движение, возникшее в Центральной Азии и на казахской степи в конце XIX — начале XX века, с особым акцентом на процессы религиозного образования этого периода. Движение джадидизм рассматривается как новая парадигма, объединившая академические дисциплины с религиозными принципами, что отражает реформаторский подход к религиозному образованию. Подчеркивается, что джадидизм представлял собой не только метод преподавания или идеологию, но и многогранное явление, имеющее значение для социополитической структуры эпохи и прогрессивные черты. В работе системно проанализированы отношение одного из ведущих казахских интеллектуалов начала XX века Гумара Караша к джадидизму, его образовательная деятельность и взгляды на религиозное образование. Рассматривается интеллектуальное наследие Караша, оригинальность его религиозных взглядов и развитие его эпистемологии и мировоззрения; содержимое его произведений подвергается глубокой аналитике с целью выявления основных направлений его идейного мира и особенностей мышления на уровне цивилизации. В результате установлено, что Гумар Караш проявил смелую позицию перед социальными вызовами своего времени, направлял общество в вопросах толкования ислама и не только защищал джадидистские идеи, но и успешно применял их на практике. Кроме того, делается вывод, что его религиозный подход соответствует современным понятиям “умеренного” и “светского” ислама, а также что он разработал оригинальную концепцию, основанную на интеграции религии и академического образования.Bu makalede, XIX. yüzyılın sonları ile XX. yüzyılın başlarında Orta Asya ve Kazak bozkırında ortaya çıkan aydınlanma hareketi kapsamlı bir biçimde incelenmiş ve özellikle bu dönemdeki dinî eğitim süreçleri analiz edilmiştir. Dinî eğitimin reformist bir yansıması olarak akademik disiplinlerle dinî esasları bir araya getiren yeni bir paradigma olarak Cedidcilik hareketi ele alınmış; Cedidciliğin yalnızca bir öğretim yöntemi ya da ideolojiden ibaret olmadığı, aynı zamanda dönemin sosyo-politik yapısı içerisindeki anlamı ve ilerlemeci yönleriyle birlikte çok boyutlu olarak değerlendirildiği vurgulanmıştır. Çalışmada, XX. yüzyıl başı Kazak aydınlarının önde gelen temsilcilerinden biri olan Gumar Karash’ın Cedidcilik hareketine yönelik tutumu, eğitim faaliyetleri ve dinî eğitime dair görüşleri sistematik biçimde incelenmiştir. Karash’ın entelektüel üretimi, dinî görüşlerinin özgünlükleri ve bilgi-dünya görüşündeki gelişim süreci ortaya konulmuş; eserlerinin içeriği derinlemesine analiz edilerek, fikir dünyasının temel yönelimleri ve medeniyet düzeyindeki düşünce biçimi belirlenmiştir. Sonuç olarak, Gumar Karash’ın dönemin toplumsal zorluklarına karşı cesur bir tutum sergilediği, toplumu İslam’ın nasıl bir yorumunu benimsemeleri gerektiği konusunda yönlendirdiği ve Cedidcilik düşüncesini yalnızca savunmakla kalmayıp kendi tecrübesinde başarıyla uyguladığı tespit edilmiştir. Ayrıca, onun dinî yaklaşımının günümüz terminolojisiyle “ılımlı” ve “laik” çizgideki İslam anlayışıyla örtüştüğü, din ile akademik eğitimin bütünlüğünü esas alan özgün bir yaklaşım geliştirdiği sonucuna ulaşılmıştır
Çocukların Düşünme Sisteminin ve Dünya Görüşünün Oluşumunda Felsefi Bilginin Önemi
No full textFrom the moment of birth, a child strives to comprehend and understand the surrounding world, taking the first steps toward philosophical thinking through this cognitive process. However, in today's rapidly developing information society, there are numerous factors that distort children's consciousness, lead to flawed perceptions, and limit their worldview. Therefore, for children, it is important not only to acquire knowledge but also to develop the ability to analyze, evaluate, and think critically. In this regard, philosophy contributes significantly to children's personal development by fostering decision-making skills, comparative and critical thinking, and empathy, helping them to understand their own identity and grow as individuals.
Currently, philosophy as a subject is not included in Kazakhstan’s school curriculum. However, drawing on global experience, it is evident that in developed countries such as Western Europe, the USA, Canada, and Australia, philosophical education is systematically implemented at the secondary school level based on the “Philosophy for Children” (P4C) program. Introducing philosophy into the school curriculum contributes not only to the personal development of the child but also to the formation of public consciousness, the strengthening of family relationships, and the cultural and spiritual growth of the country. In this context, the development of philosophy and the promotion of interest in it is a highly important and relevant issue for Kazakh society. Today, Kazakhstan faces various internal and external challenges, including issues in the education system, corruption, social inequality, religious extremism, external ideological influences aimed at weakening national identity, and cultural assimilation within globalization processes. Philosophical education serves as an indispensable spiritual tool to counter such problems. A society with a strong philosophical and national consciousness is more resilient in overcoming global spiritual and existential crises.Бала өмірге келген соң ең алдымен өзін қоршаған әлемді тануға, түсінуге ұмтылады және ол осы танымдық әрекет барысында фәлсафалық ойлаудың алғашқы қадамдарын жасайды. Алайда бүгінгі қарқынды дамыған ақпараттық қоғамда балалардың санасын бұрмалайтын, қисық танымға жетелейтін, ой-өрісін шектейтін факторлар аз емес. Сондықтан балалар үшін тек білімге қол жеткізу ғана емес, сонымен қатар сол білімді талдап, бағалап, сыни тұрғыдан ойлау қабілетін дамыту әлдеқайда маңызды. Бұл тұрғыда философия балаларға шешім қабылдау, салыстырмалы және сыни тұрғыдан ойлану және жанашырлық таныту дағдыларын қалыптастыра отырып, олардың болмысын ашуға, жеке тұлға ретінде дамуына елеулі үлес қосады. Қазіргі таңда Қазақстанда мектеп бағдарламасында философия пәні қарастырылмаған. Алайда, әлемдік тәжірибеге сүйенсек, Батыс Еуропа, АҚШ, Канада, Австралия секілді дамыған елдерде «Балаларға арналған философия» (P4C) бағдарламасы негізінде философиялық білім беру орта білім деңгейінде жүйелі түрде жүргізіледі. Себебі, философияны мектеп бағдарламасына енгізу тек баланың тұлғалық дамуына ғана емес, қоғамдық сананың қалыптасуына, отбасылық қатынастардың нығаюуына, елдің мәдени және рухани тұрғыда дамуына үлкен септігін тигізеді. Осы тұрғыда қазақ қоғамы үшін философияны дамыту және оған деген қызығушылықты арттыру маңызды әрі өзекті мәселе болып табылады. Қазіргі таңда еліміз түрлі ішкі және сыртқы сын-қатерлермен бетпе-бет келуде. Мысал ретінде білім беру жүйесінен бастап, жемқорлық, әлеуметтік теңсіздік, діни экстремизм, ұлттық бірегейлікті әлсіретуге бағытталған сыртқы идеологиялық ықпалдар және жаһандану үдерісіндегі мәдени ассимиляция мәселелерін атап өтуге болады. Осындай бірқатар проблемаларға қарсы тұруда философиялық білім – таптырмас рухани құрал. Философиялық және ұлттық танымы берік қаланған қоғам жаһандық рухани және экзистенциялық дағдарыстарды жеңіл еңсере алады.С момента рождения ребёнок стремится познать и понять окружающий мир, совершая в ходе этого познавательного процесса первые шаги в философском мышлении. Однако в современном стремительно развивающемся информационном обществе существует множество факторов, искажающих сознание детей, ведущих к неправильному восприятию и ограничивающих их кругозор. Поэтому для детей важно не только получение знаний, но и развитие умений анализировать, оценивать и критически мыслить. В этом контексте философия способствует формированию у детей навыков принятия решений, сравнительного и критического мышления, а также эмпатии, что значительно способствует их самопознанию и развитию как личности. В настоящее время предмет философии отсутствует в школьной программе Казахстана. Однако, опираясь на мировой опыт, в таких развитых странах, как Западная Европа, США, Канада и Австралия, философское образование на основе программы «Философия для детей» (P4C) систематически внедряется на уровне среднего образования. Введение философии в школьные программы способствует не только личностному развитию детей, но и формированию общественного сознания, укреплению семейных отношений, а также культурному и духовному развитию страны. В этом контексте развитие философии и повышение интереса к ней является важной и актуальной задачей для казахского общества. В настоящее время Казахстан сталкивается с различными внутренними и внешними вызовами, включая проблемы в системе образования, коррупцию, социальное неравенство, религиозный экстремизм, внешнее идеологическое воздействие, направленное на ослабление национальной идентичности, а также культурную ассимиляцию в условиях глобализации. В противостоянии этим вызовам философское образование выступает незаменимым духовным инструментом. Общество с прочным философским и национальным сознанием способно более эффективно преодолевать глобальные духовные и экзистенциальные кризисы.Çocuk dünyaya geldikten sonra öncelikle kendisini çevreleyen dünyayı tanımaya ve anlamaya çalışır ve bu bilişsel süreçte felsefi düşüncenin ilk adımlarını atar. Ancak günümüzün hızla gelişen bilgi toplumunda çocukların zihnini çarpıtan, yanlış bir algıya yönlendiren ve düşünce ufkunu daraltan birçok faktör bulunmaktadır. Bu nedenle çocuklar için sadece bilgiye ulaşmak değil, aynı zamanda bu bilgiyi analiz etmek, değerlendirmek ve eleştirel düşünme yeteneğini geliştirmek çok daha önemlidir. Bu bağlamda felsefe, çocuklara karar verme, karşılaştırmalı ve eleştirel düşünme, empati kurma becerileri kazandırarak onların varoluşlarını keşfetmelerine ve birey olarak gelişmelerine önemli katkı sağlar. Günümüzde Kazakistan’da okul programlarında felsefe dersi bulunmamaktadır. Ancak küresel deneyime baktığımızda, Batı Avrupa, ABD, Kanada, Avustralya gibi gelişmiş ülkelerde “Çocuklar için Felsefe” (P4C) programı temelinde felsefi eğitim ortaöğretim düzeyinde sistemli olarak yürütülmektedir. Çünkü felsefenin okul müfredatına dahil edilmesi, sadece çocuğun kişisel gelişimine değil, toplumsal bilincin oluşmasına, aile ilişkilerinin güçlenmesine ve ülkenin kültürel ve manevi açıdan gelişmesine de büyük katkı sağlar. Bu açıdan Kazak toplumu için felsefeyi geliştirmek ve ona olan ilgiyi artırmak önemli ve güncel bir mesele olarak karşımıza çıkmaktadır. Günümüzde ülkemiz çeşitli iç ve dış tehditlerle karşı karşıyadır. Örneğin eğitim sisteminden başlayarak yolsuzluk, sosyal eşitsizlik, dini aşırılık, ulusal kimliğin zayıflatılmasına yönelik dış ideolojik etkiler ve küreselleşme sürecinde kültürel asimilasyon sorunları sayılabilir. Bu tür sorunlarla mücadelede felsefi bilgi vazgeçilmez bir manevi araçtır. Felsefi ve ulusal bilinci sağlam temellere dayanan bir toplum, küresel manevi ve varoluşsal krizleri kolaylıkla aşabilir
Ebu Hafs Nesefî ve Kitab al-Kand Adlı Eseri: Semerkand’da Hadis İlminin Oluşumuna Katkısı
No full textThe article examines the history of the manuscripts and research approaches to the unique work “Kitab al-Kand” by Abu Hafs Nasafi, which is one of the most important sources on the science of hadith in Transoxiana during the 8th–12th centuries. The study analyzes various manuscript versions, identifies major scholarly errors and recent discoveries related to the authorship, structure, and content of the treatise. Special attention is given to academic debates surrounding the manuscripts, comparisons between the Istanbul and Paris versions, and the issue of their critical edition. The author demonstrates the significance of this work for reconstructing the spiritual atmosphere of Samarkand and the broader region, as well as the role of “Kitab al-Kand” in shaping biographical tradition and the transmission of hadith. The article draws on a wide range of sources, including contemporary studies, and offers original conclusions regarding the optimal scholarly publication of the text. At the same time, the article emphasizes the need for further study of the little-known manuscript versions of Kitab al-Kand preserved in regional and international collections. The results obtained may contribute to a deeper understanding of the evolution of the hadith tradition in Transoxiana and its connections with the intellectual centers of the Islamic world. In conclusion, the importance of a comprehensive approach to studying the manuscript as a monument of Islamic culture and a source for the social, intellectual, and religious history of Central Asia is emphasized.Мақалада VIII–XII ғасырлардағы Мауераннахрдағы хадис ілімінің ең маңызды дереккөздерінің бірі болып саналатын Әбу Хафс Насафидің «Китаб әл-Канд» атты бірегей шығармасының қолжазба тарихы мен зерттеу тәсілдері қарастырылады. Зерттеуде әртүрлі қолжазба нұсқалары талданады, авторлық, құрылымдық және мазмұндық мәселелерге қатысты негізгі ғылыми қателіктер мен соңғы жаңалықтар анықталады. Ерекше назар стамбұлдық және париждік нұсқаларды салыстыру, ғылыми пікірталастар мен қолжазбалардың сыни басылымына қатысты мәселелерге аударылған. Автор бұл еңбектің Самарқанд және жалпы өңірдің рухани атмосферасын қайта қалпына келтірудегі, сондай-ақ биографиялық дәстүр мен хадистерді жеткізудегі рөліне тоқталады. Мақалада заманауи зерттеулерді қоса алғанда, кең ауқымды дереккөздерге сүйене отырып, мәтінді ғылыми жариялаудың оңтайлы жолдары жөнінде авторлық қорытындылар ұсынылған. Сонымен қатар мақалада аймақтық және шетелдік жинақтарда сақталған «Китаб әл-Канд» шығармасының аз зерттелген қолжазба нұсқаларын әрі қарай зерделеудің қажеттілігі атап өтіледі. Алынған нәтижелер Мауараннахрдағы хадис ілімінің дамуын және оның ислам әлемінің зияткерлік орталықтарымен байланысын тереңірек түсінуге ықпал етуі мүмкін. Қорытынды бөлімде қолжазбаны ислам мәдениетінің ескерткіші әрі Орталық Азияның әлеуметтік, зияткерлік және діни тарихының қайнар көзі ретінде кешенді зерттеудің маңыздылығы атап көрсетіледі.В статье рассматривается история рукописей и исследовательских подходов к уникальному труду Абу Хафса Насафи «Китаб ал-Канд», который является одним из важнейших источников по науке хадиса в Мавераннахре VIII–XII веков. В работе анализируются различные версии рукописей, выявляются ключевые исследовательские ошибки и новейшие открытия, связанные с авторством, структурой и содержанием трактата. Особое внимание уделяется научной дискуссии вокруг рукописей, сравнению стамбульской и парижской версий, а также вопросу их критического издания. Автор показывает значимость труда для реконструкции духовной атмосферы Самарканда и всего региона, а также роль «Китаб ал-Канд» в формировании биографической традиции и передачи хадисов. Статья опирается на широкий круг источников, включая современные исследования, и предлагает собственные выводы по оптимальной научной публикации текста. Вместе с тем статья подчёркивает необходимость дальнейшего изучения малоизвестных рукописных вариантов «Китаб ал-Канд», сохранившихся в региональных и зарубежных собраниях. Полученные результаты могут способствовать более глубокому пониманию эволюции хадисоведческой традиции в Мавераннахре и её связей с интеллектуальными центрами исламского мира. В заключении подчёркивается важность комплексного подхода к изучению рукописи как памятника исламской культуры и источника по социальной, интеллектуальной и религиозной истории Средней Азии.Makale, VIII–XII. yüzyıllarda Maveraünnehir’de hadis ilminin en önemli kaynaklarından biri olan Ebû Hafs Nesefî’nin “Kitâbu’l-Kand” adlı eşsiz eserinin yazma tarihi ve araştırma yaklaşımlarını incelemektedir. Çalışmada farklı yazma nüshaları analiz edilmekte, eserin müellifliği, yapısı ve içeriğiyle ilgili temel akademik hatalar ve en son keşifler ortaya konulmaktadır. Özellikle, yazmalar etrafındaki bilimsel tartışmalara, İstanbul ve Paris nüshalarının karşılaştırılmasına ve bunların tenkitli neşri meselesine dikkat çekilmektedir. Yazar, eserin Semerkand ve genel olarak bölgenin manevi atmosferinin yeniden inşasındaki, ayrıca biyografik geleneğin oluşumu ve hadislerin aktarılmasındaki rolünü göstermektedir. Makale, çağdaş araştırmalar da dahil olmak üzere geniş bir kaynak yelpazesine dayanmakta ve metnin bilimsel olarak en iyi şekilde yayımlanmasına yönelik özgün sonuçlar sunmaktadır. Aynı zamanda makale, bölgesel ve yurtdışındaki koleksiyonlarda korunan Kitab al-Kand’ın az bilinen yazma nüshalarının daha kapsamlı bir şekilde incelenmesi gereğini vurgulamaktadır. Elde edilen sonuçlar, Maveraünnehir’deki hadis geleneğinin evrimini ve onun İslam dünyasının entelektüel merkezleriyle olan ilişkilerini daha derinlemesine anlamaya katkı sağlayabilir. Sonuç bölümünde, el yazmasını İslam kültürünün bir anıtı ve Orta Asya’nın sosyal, entelektüel ve dini tarihi için bir kaynak olarak bütüncül şekilde incelemenin önemi vurgulanmaktadır
Müslüman Toplumunda Müzik Üzerine Tartışmalar: Tarihî Süreklilik ve Güncel Yaklaşımlar
No full textThe article provides a comprehensive analysis of the historical development of theological and philosophical views on music within Islamic civilization, as well as their manifestations in contemporary Kazakhstani society. The study examines the formation of classical legal positions regarding the statuses of music: haram, makruh, and mubah. Particular attention is given to the influence of melody on the human spiritual world within the framework of Islamic aesthetics and Sufi tradition, considering the works of thinkers such as al-Ghazali, al-Farabi, Ibn Sina, and Turkic Sufi poetry. Music is analyzed as a means of moral education and ethical self-improvement. Furthermore, contemporary approaches of official religious institutions to evaluating music are discussed, taking into account its content and social impact. In the Kazakhstani context, the historical and cultural continuity between the national musical heritage — dombra-küy, terme — and Islamic values is emphasized, highlighting the discrepancy between radical discourses and traditional religious worldviews. The article proposes a universal principle for the Sharia-based assessment of music: melody is inherently neutral in its value, while its religious and ethical status is determined by its content, performance context, and societal influence. This approach allows for the harmonization of spiritual traditions with contemporary cultural practices, creating a foundation for a rational and ethically justified perception of music in Islamic society.Мақалада ислам өркениетінде музыканы теологиялық және философиялық тұрғыдан қарастырудың тарихи дамуы, сондай-ақ оның қазіргі Қазақстан қоғамындағы көріністері кешенді түрде талданады. Зерттеу музыкаға қатысты классикалық құқықтық ұстанымдардың — харам, макрух және мубах — қалыптасуын қамтиды. Арнайы назар мелодияның адамның рухани әлеміне әсеріне аударылады, бұл ислам эстетикасы мен суфий дәстүрі аясында, аль-Газали, әл-Фараби, Ибн Сина сияқты ойшылдардың еңбектері және түркі суфий поэзиясы арқылы қарастырылады. Музыка жеке адамның адамгершілік тәрбиесі мен этикалық кемелдену құралы ретінде талданады. Сонымен қатар, музыкаға ресми діни институттардың қазіргі заманғы көзқарастары, оның мазмұны мен әлеуметтік әсерін ескере отырып қарастырылады. Қазақстан контекстінде ұлттық музыкалық мұра — домбыра күйі, терме — мен исламдық құндылықтар арасындағы тарихи-мәдени сабақтастық айқындалады, радикалды дискурстардың дәстүрлі діни көзқараспен сәйкес келмейтіні көрсетіледі. Мақала музыкаға қатысты шариғаттық бағалаудың әмбебап принципін ұсынады: мелодия бастапқыда аксиологиялық тұрғыдан бейтарап болып саналады, ал оның діни-этикалық статусы мазмұнына, орындау контекстіне және қоғамға әсеріне байланысты анықталады. Мұндай тәсіл рухани дәстүрлерді заманауи мәдени практикалармен үйлестіруге мүмкіндік береді, ислам қоғамында музыканы ақылға сыятын және этикалық тұрғыдан негізделген қабылдаудың негізін жасайды.В статье проводится комплексный анализ исторического развития теологических и философских взглядов на музыку в исламской цивилизации, а также их проявлений в современном казахстанском обществе. Исследование охватывает формирование классических правовых позиций относительно статусов музыки: харам, макрух и мубах. Особое внимание уделяется влиянию мелодии на духовный мир человека в рамках исламской эстетики и суфийской традиции, рассматривая труды таких мыслителей, как аль-Газали, аль-Фараби, Ибн Сина, а также тюркскую суфийскую поэзию. Музыка анализируется как средство нравственного воспитания и этического совершенствования личности. Кроме того, рассматриваются современные подходы официальных религиозных институтов к оценке музыки с учётом её содержания и социального воздействия. В казахстанском контексте подчёркивается историко-культурная преемственность между национальным музыкальным наследием — домбра-кюй, терме — и исламскими ценностями, демонстрируя несоответствие радикальных дискурсов традиционному религиозному мировоззрению. Статья выдвигает универсальный принцип шариатской оценки музыки: мелодия изначально нейтральна по своей ценности, а её религиозно-этический статус определяется содержанием, контекстом исполнения и влиянием на общество. Такой подход позволяет гармонизировать духовные традиции с современными культурными практиками, создавая основу для разумного и этически обоснованного восприятия музыки в исламском обществе.Makale, İslam medeniyetinde müziğe ilişkin teolojik ve felsefi görüşlerin tarihsel gelişimini ve bunların günümüz Kazakistan toplumundaki yansımalarını kapsamlı bir şekilde analiz etmektedir. Araştırma, müziğin haram, mekruh ve mubah statüleri ile ilgili klasik hukuki pozisyonların oluşumunu ele almaktadır. Özellikle melodinin insanın ruh dünyası üzerindeki etkisi, İslami estetik ve tasavvuf geleneği çerçevesinde, Gazali, Farabi, İbn Sina gibi düşünürlerin eserleri ve Türk tasavvuf şiiri örnekleri üzerinden incelenmektedir. Müzik, ahlaki eğitim ve bireyin etik olgunlaşması aracı olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca, resmi dini kurumların müziği içerik ve sosyal etkileri bağlamında değerlendirme konusundaki modern yaklaşımları da ele alınmaktadır. Kazakistan bağlamında, ulusal müzik mirası — dombra-küy, terme — ile İslami değerler arasındaki tarihî ve kültürel süreklilik vurgulanmakta, radikal söylemlerin geleneksel dini bakışla uyumsuzluğu gösterilmektedir. Makale, müziğin şeriat açısından evrensel bir değerlendirme ilkesini ortaya koymaktadır: Melodi doğası gereği değer açısından nötrdür; dini ve etik statüsü ise içeriği, icra bağlamı ve toplumsal etkisine göre belirlenir. Bu yaklaşım, manevi gelenekleri modern kültürel uygulamalarla uyumlu hale getirerek İslam toplumunda müziğin bilinçli ve etik temelli algılanmasına zemin hazırlamaktadır
The Impact of the Paulowniaceae Family Species Introduction on Biodiversity and the Structure of Local Ecosystems
Get PDFThis research examines the potential for the introduction of Paulownia tomentosa into the climatic conditions of the Turkistan city. The ecological, economic, and ornamental characteristics of the P. tomentosa were analyzed, and its ability to grow in fertile soils was highlighted. The experiment employed a method of vegetative propagation using root cuttings, with particular attention given to the main ecological factors influencing plant development (temperature, humidity, and substrate type). The results demonstrated that rooting and initial growth of paulownia were most effective in peat-based substrate under moderate temperature and humidity conditions.
According to the research results, the most favorable conditions for rooting and initial growth of Paulownia tomentosa include the use of peat as a substrate, moderate temperatures (20–25 °C), and optimal humidity levels. Although high humidity promotes rapid plant growth, it also increases the risk of diseases such as wilting and rot. The use of soil-based substrates, particularly under high humidity conditions, showed lower effectiveness. It was also determined that suboptimal (lower) temperatures significantly slow down plant development. Additionally, morphological differences were observed depending on the temperature regime: under normal temperatures, a greater number of smaller leaves was noted, while under lower temperatures, the number of leaves decreased, but their size increased. These findings can serve as a scientific basis for the large-scale cultivation of paulownia in the Turkistan region
ASSESSMENT OF THE IMPACT OF SOCIO-DEMOGRAPHIC FACTORS ON QUALITY OF LIFE IN PATIENTS WITH COEXISTING ARTERIAL HYPERTENSION AND ABDOMINAL OBESITY
Get PDFA comprehensive approach to the management of arterial hypertension and abdominal obesity should include both pharmacological therapy and psychosocial support. Educational programs aimed at informing patients about the severity of the disease and the necessity of adhering to all medical recommendations play a crucial role. Improving quality of life and enhancing patient adherence to treatment require comprehensive and individualized interventionsObjective: To assess the influence of socio-demographic and behavioral factors on health-related quality of life (HRQoL) in patients with coexisting arterial hypertension and abdominal obesity.Material and Methods: A cross-sectional study included 101 patients (mean age 54.5 ± 1.02 years; 19 men, 82 women) registered at the Clinical-Diagnostic Center of Khoja Akhmet Yassawi International Kazakh-Turkish University. Inclusion criteria were adults aged ≥18 years with physician-diagnosed arterial hypertension (≥140/90 mmHg) and abdominal obesity (waist circumference ≥102 cm for men, ≥88 cm for women). Anthropometric measurements, blood pressure, and HRQoL were assessed using the SF-36 questionnaire. Data were analyzed using descriptive statistics, Mann–Whitney U, and Kruskal–Wallis tests in SPSS 29.0.Results: Women had lower scores than men in Role Physical (RP) and Role Emotional (RE) domains. Married participants showed reduced scores in General Health (GH), Vitality (VT), Social Functioning (SF), and Mental Health (MH). No significant differences were observed regarding educational level or occupation. Behavioral factors, including low physical activity and smoking, were associated with lower HRQoL in specific domains.Conclusion: Socio-demographic and behavioral factors significantly impact HRQoL in patients with coexisting hypertension and abdominal obesity. Women and married individuals demonstrated lower quality-of-life scores in several physical and mental health domains, emphasizing the importance of targeted lifestyle and psychosocial interventions.Артериялық гипертензия мен абдоминальды семіздікті емдеудің кешенді тәсілі дәрілік терапияны да, психоәлеуметтік қолдауды да қамтуы керек. Пациенттерге аурудың ауырлығы және дәрігердің барлық ұсыныстарын орындау қажеттілігі туралы хабардар болуға бағытталған білім беру бағдарламалары маңызды рөл атқарады. Өмір сүру сапасын жақсарту және науқастардың емделуге ұмтылысын арттыру кешенді және жекелендірілген шараларды қажет етеді.Мақсаты: Қосарлас артериялық гипертензия және абдоминальды семіздігі бар науқастарда әлеуметтік-демографиялық және мінез-құлықтық факторлардың өмірге қатысты сапасына (HRQoL) әсерін бағалау.Материал және әдістері: Зерттеу 101 науқасты қамтыды (орта жас 54,5 ± 1,02; 19 ер, 82 әйел), олар Қожа Ахмет Ясауи атындағы ХҚТУ Клиникалық-диагностикалық орталығында тіркелген. Қатысу критерийлері: 18 жастан асқан ересек адамдар, дәрігер тағайындаған артериялық гипертензия (≥140/90 мм сын. бағ.) және абдоминальды семіздік (ерлерде бел айналымы ≥102 см, әйелдерде ≥88 см). Науқастардың антропометриялық көрсеткіштері, қан қысымы өлшенді және өмір сапасы SF-36 сауалнамасы арқылы бағаланды. Мәліметтер сипаттамалы статистика, Манн–Уитни U және Краскел–Уоллис тесттері арқылы SPSS 29.0 бағдарламасында өңделді.Нәтижелері: Әйелдерде ерлерге қарағанда Рөлдік физикалық қызмет (RP) және Эмоционалдық рөлдік шектеулер (RE) салаларында төменгі көрсеткіштер анықталды. Үйленген қатысушыларда Жалпы денсаулық (GH), Өміршеңдік, сергектік (VT), Әлеуметтік функционалдылық (SF) және Психикалық саулық (MH) салаларында төмен бағалар тіркелді. Білім деңгейі мен қызмет түрі бойынша статистикалық мәнділік байқалмады. Темекі шегу мен төмен физикалық белсенділік кейбір өмір сапасы салаларының төмендеуіне ықпал етті.Қорытынды: Әлеуметтік-демографиялық және мінез-құлықтық факторлар қосарлас артериялық гипертензия мен абдоминальды семіздігі бар науқастарда өмір сапасына елеулі әсер етеді. Әйелдер мен үйленген қатысушылар бірнеше физикалық және психикалық салаларда төменгі көрсеткіштерге ие болды, бұл өмір салты мен психоәлеуметтік факторларды ескеретін мақсатты араласулардың маңыздылығын көрсетеді.Комплексный подход к лечению артериальной гипертензии и абдоминального ожирения должен включать как медикаментозную терапию, так и психосоциальную поддержку. Образовательные программы, направленные на информирование пациентов о тяжести заболевания и необходимости соблюдения всех рекомендаций врача, играют важную роль. Повышение качества жизни и укрепление приверженности пациентов лечению требуют комплексных и индивидуализированных мероприятий. Цель: Оценить влияние социально-демографических и поведенческих факторов на показатели качества жизни, связанные со здоровьем (HRQoL), у пациентов с сочетанной артериальной гипертензией и абдоминальным ожирением.Материалы и методы: Кросс-секционное исследование включало 101 пациента (средний возраст 54,5 ± 1,02 года; 19 мужчин, 82 женщины), зарегистрированных в Клиникo-диагностическом центре Международного казахско-турецкого университета имени Ходжи Ахмета Ясави. Критерии включения: взрослые ≥18 лет с установленной врачом артериальной гипертензией (≥140/90 мм рт. ст.) и абдоминальным ожирением (окружность талии ≥102 см у мужчин, ≥88 см у женщин). Измерялись антропометрические показатели, артериальное давление, а качество жизни оценивалось с помощью анкеты SF-36. Данные анализировались с использованием описательной статистики, тестов Манна–Уитни U и Краскелла–Уоллиса в SPSS 29.0.Результаты: У женщин по сравнению с мужчинами наблюдались более низкие показатели в доменах Ролевые физические функции (RP) и Ролевые эмоциональные ограничения (RE). Женатые/замужние участники имели сниженные показатели в доменах Общее здоровье (GH), Жизненная энергия (VT), Социальное функционирование (SF) и Психическое здоровье (MH). Статистически значимых различий по уровню образования и профессиональной деятельности не выявлено. Курение и низкая физическая активность были связаны с ухудшением качества жизни в отдельных доменах.Вывод: Социально-демографические и поведенческие факторы существенно влияют на качество жизни пациентов с сочетанной артериальной гипертензией и абдоминальным ожирением. Женщины и женатые участники продемонстрировали более низкие показатели в нескольких физических и психических доменах, что подчеркивает необходимость целевых вмешательств, учитывающих образ жизни и психосоциальные факторы.A comprehensive approach to the management of arterial hypertension and abdominal obesity should include both pharmacological therapy and psychosocial support. Educational programs aimed at informing patients about the severity of the disease and the necessity of adhering to all medical recommendations play a crucial role. Improving quality of life and enhancing patient adherence to treatment require comprehensive and individualized interventionsObjective: To assess the influence of socio-demographic and behavioral factors on health-related quality of life (HRQoL) in patients with coexisting arterial hypertension and abdominal obesity.Material and Methods: A cross-sectional study included 101 patients (mean age 54.5 ± 1.02 years; 19 men, 82 women) registered at the Clinical-Diagnostic Center of Khoja Akhmet Yassawi International Kazakh-Turkish University. Inclusion criteria were adults aged ≥18 years with physician-diagnosed arterial hypertension (≥140/90 mmHg) and abdominal obesity (waist circumference ≥102 cm for men, ≥88 cm for women). Anthropometric measurements, blood pressure, and HRQoL were assessed using the SF-36 questionnaire. Data were analyzed using descriptive statistics, Mann–Whitney U, and Kruskal–Wallis tests in SPSS 29.0.Results: Women had lower scores than men in Role Physical (RP) and Role Emotional (RE) domains. Married participants showed reduced scores in General Health (GH), Vitality (VT), Social Functioning (SF), and Mental Health (MH). No significant differences were observed regarding educational level or occupation. Behavioral factors, including low physical activity and smoking, were associated with lower HRQoL in specific domains.Conclusion: Socio-demographic and behavioral factors significantly impact HRQoL in patients with coexisting hypertension and abdominal obesity. Women and married individuals demonstrated lower quality-of-life scores in several physical and mental health domains, emphasizing the importance of targeted lifestyle and psychosocial interventions
Modern Kazakistan'da marka adlarının dilsel özellikleri
No full textIn the context of the dynamic growth of creative industries and the expanding consumer market in Kazakhstan, brand naming emerges as a pivotal instrument for linguistic-cultural identification, pragmatic positioning, and symbolic representation. The article addresses the problem of linguistic mechanisms in the formation of brand names within contemporary Kazakhstani brand culture, and examines how the nominative function is implemented through naming strategies. Within the onomasiological paradigm, the nominative function is conceptualized as a fundamental mechanism of secondary linguistic nomination, aimed at establishing a stable link between the signifier and the denotatum, enriched by cognitive, axiological, and cultural components. This function ensures brand recognition, verbalizes conceptual content, symbolically encodes the product, and provides interpretive cues within the collective consciousness.An analysis of Kazakhstani brands across various sectors – including apparel, food, cosmetics, finance, and technology – reveals diverse strategies for implementing the nominative function. These range from phono-semantic transparency and ethnocultural markedness to phono-semantic expressiveness and visual-graphic distinctiveness. Specific examples illustrate how brand names activate meteorological metaphors to connote freshness and naturalness; employ traditional names associated with femininity and beauty in Kazakh culture; combine toponyms with universal English lexemes to realize a glocal synthesis model; integrate adjectives and terms denoting well-being to represent transparency and reliability in the financial sector; utilize lexemes with high emotional resonance to merge emotional-pragmatic and metaphorical strategies; draw upon words linked to Eastern aesthetics, softness, and visual symmetry to create an effect of gentleness and sensuality; and base themselves on concepts of spiritual reward in Islam to convey ethical orientations and establish a stable value association.Consequently, the nominative function within Kazakhstani brand naming is actualized through a variety of linguistic mechanisms: lexical-semantic, culturally marked, toponymic, religious-value-based, phono-semantic, motivational, and emotional-symbolic. A brand name thus functions not as a neutral label but as a multifaceted cognitive structure that conveys cultural, ethical, and pragmatic meanings through linguistic form.Қазақстанда креативті индустриялар мен тұтынушылық нарықтың белсенді дамуы жағдайында бренд атаулары лингвомәдени сәйкестендіру, прагматикалық позициялау және символдық репрезентация құралы ретінде ерекше маңызға ие болуда. Мақалада қазіргі қазақстандық бренд мәдениетіндегі атауларды құрастырудың тілдік механизмдері қарастырылып, номинативтік функцияның нейминг стратегиялары арқылы қалай жүзеге асырылатыны анықталады. Ономасиологиялық парадигмада номинативтік функция екінші реттік тілдік номинацияның негізгі механизмі ретінде қарастырылады, ол таңбалық өрнек пен денотат арасындағы тұрақты байланысты қалыптастыруға бағытталған, когнитивтік, аксиологиялық және мәдени компоненттермен байытылған. Бұл функция брендтің танымалдылығын қамтамасыз етеді, концептілерді вербализациялайды, тауарды символдық түрде кодтайды және оны бұқаралық санада интерпретациялау бағыттарын белгілейді.Қазақстандық брендтердің (киім, тағам, косметика, қаржы, технологиялар салаларында) материалдары негізінде номинативтік функцияны жүзеге асырудың әртүрлі тәсілдері анықталды: семантикалық транспаренттілік, этномәдени таңбаланғандық, фоносемантикалық экспрессивтілік және визуалды-графикалық көркемдік. Мысалы, кейбір бренд атаулары метеорологиялық метафораларды белсендіреді, бұл сергектік пен табиғилықты коннотативті түрде білдіреді; дәстүрлі есімдер әйелдік пен сұлулықты бейнелейді; топонимдер мен әмбебап ағылшын лексемаларының үйлесімі жаһандық-локалдық синтез моделін жүзеге асырады; сын есімдер мен әл-ауқатты білдіретін сөздердің үйлесімі қаржы саласындағы ашықтық пен сенімділікті көрсетеді; жоғары эмоционалды жүктемесі бар лексемалар эмоционалды-прагматикалық және метафоралық стратегияларды біріктіреді; шығыс эстетикасымен, жұмсақтықпен және визуалды симметриямен байланысты сөздер жұмсақтық пен сезімталдық әсерін тудырады; исламдағы рухани сыйлық ұғымына негізделген атаулар брендтің этикалық бағдарларын жеткізеді және тұрақты құндылықтық байланыс қалыптастырады.Осылайша, Қазақстандағы бренд атауларының құрылымында номинативтік функция әртүрлі лингвистикалық механизмдер арқылы жүзеге асырылады: лексико-семантикалық, мәдени таңбаланған, топонимдік, діни-бағалық, фоносемантикалық, мотивациялық және эмоционалды-символдық. Бренд атауы бейтарап номинация ретінде емес, мәдени, этикалық және прагматикалық мағыналарды тілдік форма арқылы жүзеге асыратын көпқабатты когнитивтік құрылым ретінде қызмет етеді.В условиях активного развития креативных индустрий и расширения потребительского рынка в Казахстане особое значение приобретает номинация брендов как инструмент лингвокультурной идентификации, прагматического позиционирования и символической репрезентации. В статье рассматривается проблема языковых механизмов создания брендовых наименований в казахстанской брендовой культуре и выявляется, каким образом номинативная функция реализуется через лингвистические стратегии нейминга. Номинативная функция в ономасиологической парадигме рассматривается как базовый механизм вторичной языковой номинации, направленный на создание устойчивой связи между знаковым выражением и денотатом, обогащённой когнитивными, аксиологическими и культурными компонентами. Она обеспечивает узнаваемость, вербализует концепт, символически кодирует товар и задаёт ориентиры его интерпретации в массовом сознании.На материале казахстанских брендов, функционирующих в различных отраслях (одежда, еда, косметика, финансы, технологии), выявлены разнообразные способы реализации номинативной функции – от семантической транспарентности и этнокультурной маркированности до фоносемантической экспрессивности и визуально-графической выразительности. В частности, анализируются примеры, где номинация активирует метеорологические метафоры, коннотируя свежесть и натуральность; где используются традиционные имена, связанные с женственностью и красотой в казахской культуре; где сочетаются топонимы и универсальные англоязычные лексемы, реализуя модель глобально-локального синтеза; где сочетаются прилагательные и слова, обозначающие благосостояние, репрезентируя идеи прозрачности и надёжности в сфере финансов; где используются лексемы с высокой эмоциональной нагрузкой, соединяя эмоционально-прагматическую и метафорическую стратегии; где используются слова, связанные с восточной эстетикой, мягкостью и визуальной симметрией, создавая эффект мягкости и чувственности; где базируется на понятиях духовной награды в исламе, транслируя этические ориентиры бренда и создавая устойчивую ценностную привязку.Таким образом, номинативная функция в структуре казахстанского бренднейминга реализуется через разнообразные лингвистические механизмы: лексико-семантические, культурно-маркированные, топонимические, религиозно-ценностные, фоносемантические, мотивационные и эмоционально-символические. Имя бренда выступает не как нейтральная номинация, а как многоплановая когнитивная структура, реализующая культурные, этические и прагматические смыслы через языковую форму.Kazakistan’da yaratıcı endüstrilerin ve tüketici pazarının aktif gelişimi koşullarında, marka adları dil-kültürel kimliklendirme, pragmatik konumlandırma ve sembolik temsiliyet aracı olarak özel bir öneme sahip olmaktadır. Makalede günümüz Kazak marka kültüründeki adlandırma dilsel mekanizmaları incelenmekte ve nominatif işlevin naming (isimlendirme) stratejileri aracılığıyla nasıl gerçekleştirildiği belirlenmektedir. Onomasiolojik paradigma içinde nominatif işlev, ikinci dereceden dilsel nominasyonun temel mekanizması olarak ele alınmakta olup, gösterge ifadesi ile denotat arasındaki istikrarlı ilişkiyi kurmaya yönelik, bilişsel, aksiyolojik ve kültürel bileşenlerle zenginleştirilmiş bir işlevdir. Bu işlev, markanın tanınırlığını sağlar, kavramları sözlü hale getirir, ürünü sembolik olarak kodlar ve kitlesel bilinçte yorumlanma yönlerini belirler.
Kazak markalarının (giyim, gıda, kozmetik, finans, teknoloji alanlarında) materyalleri temelinde nominatif işlevin farklı gerçekleştirme yolları belirlenmiştir: semantik şeffaflık, etnokültürel işaretlenme, fonosemantik ifadelilik ve görsel-grafik estetik. Örneğin, bazı marka adları meteorolojik metaforları aktif olarak kullanarak zindelik ve doğallığı konotatif olarak ifade eder; geleneksel isimler kadınsılık ve güzelliği temsil eder; toponimler ve evrensel İngilizce kelimelerin birleşimi küresel-yerel sentez modelini uygular; sıfatlar ve refahı ifade eden kelimeler finans sektöründe açıklık ve güvenilirliği gösterir; yüksek duygusal yük taşıyan kelimeler duygusal-pragmatik ve metaforik stratejileri birleştirir; doğu estetiği, yumuşaklık ve görsel simetriyle ilişkili kelimeler yumuşaklık ve hassasiyet hissi yaratır; İslam’daki ruhani hediye kavramına dayanan adlar markanın etik yönelimlerini iletir ve kalıcı değer bağlantısı oluşturur.
Böylece Kazakistan’daki marka adlarının yapısında nominatif işlev; leksiko-semantik, kültürel işaretlenme, toponimik, dini-değersel, fonosemantik, motivasyonel ve duygusal-sembolik gibi çeşitli dilbilimsel mekanizmalar aracılığıyla gerçekleştirilir. Marka adı, nötr bir nominasyon olmaktan ziyade, kültürel, etik ve pragmatik anlamları dilsel form aracılığıyla hayata geçiren çok katmanlı bilişsel bir yapı olarak hizmet eder
I. Odegov'un "Chander'ı çıkar" hikayesinin kahramanı psikolojik portrenin sanatsal temsil biçimleri
No full textThis article presents the first analysis of the artistic means used to construct the psychological portrait of the protagonist in the short story Lead Out Chander by Kazakhstani writer Ilya Odegov (from his short story cycle Aliens). The study examines this portrayal through the lens of chronotype and the destructive transformation of the personality. The plot follows the wanderings of a traveller named Artem in an Indian town and his internal emotional turmoil.The relevance of the research lies in the need to explore contemporary Kazakhstani literature, particularly Ilya Odegov’s short fiction, using the latest analytical methods. The article systematises scholars’ perspectives on the portrait as a means of character creation, outlining its types and distinctive features. The analysis of empirical material has revealed that the primary techniques used to model the protagonist’s psychological portrait in Odegov’s work include spatial-temporal imagery, psychological details, emotional representation, and the fixation of the character’s physical states, which unfold dynamically. A notable condensation of temporal images is observed. Odegov focuses primarily on describing the “present” moment – one that proves fatal for Artem – while his past and future are only sketchily outlined. The protagonist’s emotional state is vividly and expressively portrayed, encompassing feelings of fear, shame, anxiety, a painful sense of despair, and the destructiveness of the chosen path. The narrative illustrates the protagonist’s spiritual degradation, driven by decisions that fail to align with his actual psychological needs, ultimately depriving his life of meaning, further development, and self-improvement.Ilya Odegov’s Lead Out Chander is characterised by deep psychological insight and a philosophically driven narrative.Мақалада қазақстандық жазушы Илья Одеговтың «Выводите Чандера» («Пришельцы» әңгімелер циклі) шығармасындағы басты кейіпкердің психологиялық портретін бейнелеудің көркемдік құралдары алғаш рет хронотоп пен тұлғаның деструктивті трансформациясы тұрғысынан талданады. Сюжет Артем есімді саяхатшының Үндістан қаласындағы кезбелі өмірі мен кейіпкердің ішкі күйзелістері төңірегінде өрбиді.Зерттеудің өзектілігі қазіргі қазақ әдебиеті өкілдерінің, атап айтқанда, Илья Одеговтың шағын прозасын жаңа талдау әдістері арқылы зерттеу қажеттілігімен негізделеді. Мақалада әдебиеттанушылардың портретті кейіпкерді сипаттау тәсілі, оның түрлері мен ерекшеліктері ретіндегі түсініктері жүйеленеді. Эмпирикалық материалды талдау барысында И. Одегов шығармасындағы кейіпкердің психологиялық портретін қалыптастырудың негізгі тәсілдері кеңістік-уақыттық бейнелер, психологиялық бөлшектер, эмоциялардың, сезімдердің, ішкі күйзелістердің көркем репрезентациясы, сондай-ақ кейіпкердің физикалық жағдайын динамикалық ашу болып табылатыны анықталды. Сонымен қатар, уақыт бейнелерінің қоюлануы байқалады.И. Одегов кейіпкердің өткенін және болашағын тек шеткері сипаттап, «бүгінгі» сәтке, Артем үшін тағдырлы болған кезеңге көбірек назар аударады. Кейіпкердің эмоционалдық күйі айқын және мәнерлі сипатталып, қорқыныш, ұят, алаңдау, дәрменсіздік сезімдері мен таңдалған жолдың деструктивтілігінен туған ауыр психологиялық ахуал көрініс табады. Басты кейіпкердің рухани деградацияға ұшырауы оның жеке қажеттіліктеріне сәйкес келмейтін шешімдер қабылдауымен түсіндіріліп, соның салдарынан оның өмірі мәнінен, одан әрі дамуға деген ұмтылысынан айырылады.И. Одеговтың «Выводите Чандера» әңгімесі терең психологиялық мазмұнымен, нарративінің философиялық бағыттылығымен ерекшеленеді.В статье впервые проанализированы особенности психологического портрета главного героя в произведении писателя из Казахстана Ильи Одегова «Выводите Чандера» (цикл рассказов «Пришельцы») с точки зрения хронотопа и деструктивной трансформации личности. В основе сюжета – скитания путешественника Артема в индийском городке и внутренние переживания персонажа.Актуальность исследования обусловлена необходимостью изучения произведений представителей современной казахстанской литературы, а именно малой прозы Ильи Одегова, с помощью новейших методов анализа. В статье категоризируются представления ученых‑литературоведов о портрете как способе создания характера, его типах и особенностях. В процессе изучения эмпирического материала было выявлено, что основными средствами моделирования психологического портрета героя в произведении И. Одегова являются пространственно‑временные образы, психологические детали, а также репрезентация эмоций, чувств, переживаний и фиксация физических состояний персонажа, образ которого раскрывается в динамике. При этом отмечается сгущение временных образов. И. Одегов в большей степени сосредоточен на описании «сегодня», того момента, который стал роковым для Артема, а его прошлое и будущее обрисованы штрихами.Эмоциональное состояние героя представлено достаточно ярко, показательно и включает переживания страха, стыда, волнения, болезненного ощущения безысходности, деструктивности выбранного направления. Показан путь духовной деградации главного героя, обусловленный выбором действий, не отвечающих реальным потребностям личности, что в итоге лишило его жизнь смысла, интенций дальнейшего развития и саморазвития. Рассказ И. Одегова «Выводите Чандера» характеризуется глубоким психологизмом, философской направленностью нарратива.Bu makalede, Kazakistanlı yazar İlya Odegov’un “Çıkarın Çander’i” (“Gelenler” hikâyeler döngüsü) adlı eserindeki başkahramanın psikolojik portresi ilk kez kronotop ve kişilikteki yıkıcı dönüşüm açısından analiz edilmiştir. Eserin kurgusunun temelinde, gezgin Artyom’un Hindistan’daki bir kasabada yaşadığı yolculuklar ve içsel deneyimleri yer almaktadır.Araştırmanın güncelliği, modern Kazak edebiyatı temsilcilerinin eserlerini – özellikle İlya Odegov’un kısa kurmaca metinlerini – en yeni analiz yöntemleriyle inceleme gerekliliğinden kaynaklanmaktadır. Makalede edebiyat araştırmacılarının karakter yaratımında portreleme yöntemi, bu yöntemin türleri ve özellikleri hakkındaki görüşleri sınıflandırılmıştır.Ampirik materyalin incelenmesi sonucunda, İ. Odegov’un eserinde kahramanın psikolojik portresini modellemenin başlıca araçlarının mekânsal-zamansal imgeler, psikolojik detaylar, duyguların, hislerin ve deneyimlerin yansıtılması ve fiziksel hâllerin betimlenmesi olduğu ortaya konmuştur. Kahramanın portresi, dinamik şekilde açığa çıkarılırken, zaman imgelerinin yoğunlaştığı da gözlemlenmektedir.İ. Odegov özellikle “bugün”e – Artyom için kader belirleyici olan ana – odaklanmış, karakterin geçmişi ve geleceği ise yalnızca kısa çizgilerle verilmiştir.Kahramanın duygusal durumu oldukça canlı ve belirgin bir biçimde sunulmuştur; korku, utanç, kaygı, çaresizlik hissi ve seçilen yolun yıkıcılığı gibi duygular detaylı şekilde gösterilmiştir. Başkahramanın ruhsal çöküş yolu, bireyin gerçek ihtiyaçlarına karşılık gelmeyen eylemler seçmesinin sonucu olarak verilmiş, bunun neticesinde hayatın anlamı, gelişim ve kendini geliştirme yönündeki isteklerini yitirdiği aktarılmıştır.İ. Odegov’un “Çıkarın Çander’i” adlı hikâyesi, derin psikolojik analizleri ve anlatının felsefi yönelimi ile karakterize edilmektedir