Scientific Publications Yassawi University
Not a member yet
932 research outputs found
Sort by
Uzay-zamansal tekil olmayan difüzyon denklemi için doğrudan görev (doğrudan problem)
No full textThis article investigates the direct problem for the space-time singular-nonlocal diffusion equation. The study focuses on solutions of spectral fractional-linear equations associated with the Legendre differential equation. First, the existence and uniqueness of the solution are established by introducing certain regularity conditions. The method of separation of variables is applied to construct the solutions, which are represented as series in terms of orthogonal Legendre polynomials. Furthermore, the convergence of these series is thoroughly analyzed, along with the smoothness and functional properties of the obtained solutions.
The paper discusses Caputo fractional derivatives, Riemann–Liouville integrals, and operators of the involution type. Based on several theorems and lemmas, eigenvalues and eigenfunctions of the spectral problems are derived. The uniform and absolute convergence of the solutions is proven, and their consistency with the given initial-boundary conditions is demonstrated.
Overall, this work contributes to the theory of fractional-order differential equations by proposing new approaches to solving direct problems and laying the foundation for further applications in inverse problem theory. The results can be applied to complex problems in mathematical physics and serve as a basis for use in applied models. Moreover, the proposed methods provide opportunities for improving the numerical solutions of specific problems.Бұл жұмыста кеңістік-уақыттық сингулярлы-бейжергілікті диффузия теңдеуі үшін тура есеп қарастырылады. Зерттеу барысында Лежандр дифференциалдық теңдеуімен байланысқан спектрлік бөлшек-сызықты теңдеулердің шешімдері талданады. Алдымен шешімнің бар болу және жалғыздық шарттары дәлелденіп, осыған қажетті регулярлық шарттар енгізіледі. Есепті шешу әдісі ретінде айнымалыларды ажырату тәсілі қолданылады. Бұл тәсіл негізінде шешімдер қатар түрінде өрнектеліп, олардың Лежандрдың ортогоналды көпмүшелері арқылы берілуі қарастырылады. Сонымен қатар, қатарлардың жинақталуы жан-жақты зерттеліп, шешімдердің тегістігі мен функционалдық қасиеттері талданады.
Мақалада Капуто мағынасындағы бөлшекті туындылар, Риман–Лиувилль интегралдары және инволюция типіндегі операторлардың қолданысы түсіндіріледі. Теоремалар мен леммалар негізінде спектрлік есептердің меншікті мәндері мен функциялары анықталады. Шешімдердің бірқалыпты жинақталуы мен абсолютті жинақталуы дәлелденіп, олардың қойылған бастапқы-шеттік шарттарға сәйкестігі көрсетіледі.
Жалпы алғанда, бұл жұмыс бөлшек ретті дифференциалдық теңдеулер теориясын толықтыра отырып, тура есептерді шешудің жаңа тәсілдерін ұсынады және болашақта кері есептердің теориясына қолданылу мүмкіндігін ашады. Зерттеу нәтижелері математикалық физикадағы күрделі есептерді шешуге ықпал етіп, қолданбалы модельдерде пайдалануға негіз бола алады. Сондай-ақ, ұсынылған әдістер арнайы есептердің сандық шешімдерін жақсартуға мүмкіндік береді.В данной статье рассматривается прямая задача для пространственно-временного сингулярно-нелокального уравнения диффузии. Исследуются решения спектральных дробно-линейных уравнений, связанных с дифференциальным уравнением Лежандра. В начале устанавливаются условия существования и единственности решения, вводятся необходимые регулярные ограничения. Для решения задачи применяется метод разделения переменных. На этой основе решения получаются в виде рядов, выражаемых через ортогональные многочлены Лежандра. Также подробно анализируется сходимость рядов, гладкость решений и их функциональные свойства.
В статье рассматриваются дробные производные в смысле Капуто, интегралы Римана–Лиувилля и операторы инволюционного типа. На основе теорем и лемм определяются собственные значения и собственные функции спектральных задач. Доказана равномерная и абсолютная сходимость решений, а также их соответствие заданным начально-краевым условиям.
В целом, работа вносит вклад в теорию дифференциальных уравнений дробного порядка, предлагая новые подходы к решению прямых задач и создавая предпосылки для применения в теории обратных задач. Полученные результаты могут использоваться при решении сложных задач математической физики и в прикладных моделях. Кроме того, предложенные методы позволяют улучшить численные решения специальных задач.Bu makalede, uzay-zamansal tekillikli ve yerel olmayan difüzyon denklemi için doğrudan problem ele alınmaktadır. Legendre diferansiyel denklemiyle ilişkili spektral kesirli-lineer denklemlerin çözümleri incelenmektedir. Öncelikle çözümün varlık ve tekillik koşulları belirlenmiş, gerekli düzenlilik kısıtlamaları getirilmiştir. Problemin çözümü için değişkenlerin ayrılması yöntemi uygulanmıştır. Bu temelde çözümler, Legendre ortogonal polinomları aracılığıyla ifade edilen seriler biçiminde elde edilmiştir. Ayrıca serilerin yakınsaklığı, çözümlerin düzgünlüğü ve fonksiyonel özellikleri ayrıntılı olarak analiz edilmiştir.
Makale kapsamında Caputo anlamında kesirli türevler, Riemann–Liouville integralleri ve involüsyon tipi operatörler incelenmektedir. Teorem ve lemalar temelinde spektral problemlerin özdeğerleri ve özfonksiyonları belirlenmiştir. Çözümlerin düzgün ve mutlak yakınsaklığı, ayrıca verilen başlangıç-sınır koşullarına uygunluğu kanıtlanmıştır.
Genel olarak, çalışma kesirli mertebedeki diferansiyel denklemler teorisine katkı sağlamakta, doğrudan problemlerin çözümüne yönelik yeni yaklaşımlar önermekte ve ters problemler teorisinde uygulama olanakları için zemin hazırlamaktadır. Elde edilen sonuçlar, matematiksel fizik ve uygulamalı modellerdeki karmaşık problemlerin çözümünde kullanılabilir. Ayrıca önerilen yöntemler, özel problemlerin sayısal çözümlerini geliştirmeye olanak sağlamaktadır
FORMS AND METHODS OF STUDYING THE HISTORY OF ANCIENT KAZAKHSTAN BASED ON ANCIENT SOURCES
Get PDFThe purpose of higher education in the Republic of Kazakhstan is to train teachers with professional, communicative, speech, information, intercultural, telecommunication competence, creative potential and abstract thinking. In this regard, there is a need to transform the educational environment of higher education into a single creatively developing educational space that promotes the formation of communicative competence as a factor of successful self-realization in professional activities.
The independence of our country requires fundamental changes in the field of education. First of all, such transformations are necessary in secondary schools and higher education institutions, where transitions to a new educational program are necessary, the implementation of which will give us a new level of education for individuals and society as a whole.
The formation of research competence among future history teachers by introducing them to scientific creativity is the main task of higher and secondary schools. To do this, it is necessary to train qualified teachers who meet all the criteria of the requirements of the general education process.Қазақстан Республикасының жоғары білімінің мақсаты кәсіби, коммуникативтік, сөйлеу, ақпараттық, мәдениетаралық, телекоммуникациялық құзыреттілігі, креативті әлеуеті және абстрактілі ойлауы бар мұғалімдерді даярлау болып табылады. Осыған байланысты жоғары мектептің білім беру ортасын кәсіби қызметте өзін-өзі табысты жүзеге асырудың факторы ретінде коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыруға ықпал ететін бірыңғай шығармашылық дамытушы білім беру кеңістігіне айналдыру қажеттілігі туындайды.
Еліміздің тәуелсіздігін алу білім беру саласында түбегейлі өзгерістерді талап етеді. Біріншіден, мұндай өзгерістер орта білім беру мектептері мен жоғары оқу орындарында қажет, мұнда жаңа білім беру бағдарламасына көшу қажет, оларды жүзеге асыру бізге жеке тұлға мен тұтастай қоғам үшін білім берудің жаңа деңгейіне қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Болашақ тарих мұғалімдерінің ғылыми шығармашылыққа баулу арқылы зерттеу құзыреттілігін қалыптастыру жоғары және орта мектептердің басты міндеті болып табылады. Ол үшін жалпы білім беру процесінің барлық талаптарына сәйкес келетін білікті мұғалімдерді дайындау қажет.Целью высшего образования Республики Казахстан является подготовка учителей, oблaдaющиx прoфeccиoнaльнoй, кoммуникaтивнoй, речевой, информационной, межкультурной, телекоммуникационной кoмпeтeнциeй, крeaтивным пoтeнциaлoм и абстрактным мышлeнием. В cвязи c этим вoзникaeт нeoбxoдимocть прeврaщeния oбрaзoвaтeльнoй cрeды выcшeй шкoлы в eдинoe твoрчecки рaзвивaющee oбрaзoвaтeльнoe прocтрaнcтвo, cпocoбcтвующee фoрмирoвaнию кoммуникaтивнoй кoмпeтeнции кaк фaктoрa уcпeшнoй caмoрeaлизaции в прoфeccиoнaльнoй дeятeльнocти.
Обретение независимости нашей страны требует кардинальных изменений в сфере образования. В первую очередь такие преобразования необходимы в средних образовательных школах и высших учебных заведениях, где необходимы переходы к новой образовательной программе, осуществление которых дадут нам достижение нового уровня образованности отдельной личности и общества в целом.
Формирование исследовательской компетентности у будущих учителей истории путем приобщения их к научному творчеству является главной задачей высших и средних школ. Для этого необходимо подготовить квалифицированных учителей, отвечающие всем критериям требования общеобразовательного процесса.The purpose of higher education in the Republic of Kazakhstan is to train teachers with professional, communicative, speech, information, intercultural, telecommunication competence, creative potential and abstract thinking. In this regard, there is a need to transform the educational environment of higher education into a single creatively developing educational space that promotes the formation of communicative competence as a factor of successful self-realization in professional activities.
The independence of our country requires fundamental changes in the field of education. First of all, such transformations are necessary in secondary schools and higher education institutions, where transitions to a new educational program are necessary, the implementation of which will give us a new level of education for individuals and society as a whole.
The formation of research competence among future history teachers by introducing them to scientific creativity is the main task of higher and secondary schools. To do this, it is necessary to train qualified teachers who meet all the criteria of the requirements of the general education process
Fish as Bioindicators: Monitoring Environmental Mercury Pollution with Aquatic Food Webs – A Mini Review
Get PDFMercury pollution remains a persistent concern in aquatic ecosystems due to its persistence, bioaccumulation, and toxicity. Fish, as long-lived, trophically diverse organisms, are extremely effective bioindicators of mercury pollution, providing information on spatial and temporal ecosystem pollution trends. The following mini-review consolidates current information on the utilization of fish in tracing environmental mercury, with an emphasis on mercury uptake dynamics, bioaccumulation, and biomagnification along aquatic food chains. Special attention is given to the species-specific patterns of mercury deposition, physiologic and ecological regulation of mercury retention, and regional case studies demonstrating the application of fish-based biomonitoring. Brief overview is given of analytical methods used for the determination of total mercury and methylmercury in fish tissues, as well as recent advances in stable isotope tracing and molecular biomarkers. Besides, the review also addresses the impact of mercury-contaminated fish consumption on human health, coupling environmental monitoring with public health risk assessment. Last but not least, fish are an integrative tool to assess ecosystem integrity, determine pollution sources, and support regulatory mechanisms in mercury risk management
THE ROLE OF GENE POLYMORPHISMS IN METABOLIC SYNDROME, COGNITIVE AND PSYCHOSOMATIC DISORDERS
Get PDFMetabolic disorders such as obesity, insulin resistance, hypertension and dyslipidemia increase the risk of cardiovascular diseases as well as cognitive and psychosomatic disorders. With the increasing proportion of the elderly population, age-related cognitive decline, defined as a gradual decline in cognitive abilities during the aging process, has emerged as an important public health problem. Genetic determinants of cognitive and psychosomatic disorders in individuals with metabolic syndrome include a large number of genes involved in the regulation of inflammation, metabolism, neuroplasticity and stress. Studies confirm that cognitive impairment in the elderly population is mostly associated with various factors such as environment, lifestyle, metal exposure, some genetic polymorphisms and diseases. The influence of genetic factors in the mechanism of development of cognitive and psychosomatic disorders in metabolic syndrome may help to understand the underlying mechanisms of the disease by identifying genetic biomarkers that indicate susceptibility to the disease. It will also provide the opportunity to select patients for monitoring and follow-up of treatment progress. It may therefore help address the challenges of early diagnosis, screening and prognosis assessment in patients with cognitive impairment with metabolic syndrome.
Семіздік, инсулинге төзімділік, гипертония және дислипидемия сияқты метаболизмдік бұзылыстар жүрек-қан тамырлары ауруларының, сондай-ақ когнитивтік және психосоматикалық бұзылулардың қаупін арттырады. Егде жастағы тұрғындардың үлес салмағының артуына байланысты, қартаю процесі кезінде когнитивтік қабілеттердің біртіндеп төмендеуі ретінде анықталған жасқа байланысты когнитивтік құлдырау маңызды қоғамдық денсаулық сақтау проблемасы ретінде пайда болды. Метаболизмдік синдромы бар адамдардағы когнитивтік және психосоматикалық бұзылыстардың генетикалық детерминанттары қабынуды, метаболизмді, нейропластиканы және стрессті реттеуге қатысатын гендердің үлкен санын қамтиды. Зерттеулер егде жастағы популяциядағы когнитивтік бұзылыстар көбінесе қоршаған орта, өмір салты, металл әсерлері, кейбір генетикалық полиморфизмдер сияқты әртүрлі факторлармен байланысты екенін растайды. Метаболизмдік синдромы бар адамдардағы когнитивтік және психосоматикалық бұзылыстардың даму механизміне генетикалық факторлардың әсері ауруға бейімділігін көрсететін генетикалық биомаркерлерді анықтау арқылы аурудың негізгі механизмдерін түсінуге көмектеседі. Ол сондай-ақ емдеу барысын бақылау және бақылау үшін пациенттерді таңдау мүмкіндігін береді. Сондықтан ол метаболизмдік синдромы бар адамдардағы когнитивтік бұзылыстарды анықтау науқастарда ерте диагностика, скрининг және болжамды бағалау мәселелерін шешуге көмектеседі.Метаболические нарушения, такие как ожирение, инсулинорезистентность, гипертония и дислипидемия, увеличивают риск сердечно-сосудистых заболеваний, а также когнитивных и психосоматических расстройств. С увеличением доли пожилого населения возрастное когнитивное снижение, определяемое как постепенное снижение когнитивных способностей в процессе старения, стало важной проблемой общественного здравоохранения. Генетические детерминанты когнитивных и психосоматических расстройств у лиц с метаболическим синдромом включают большое количество генов, участвующих в регуляции воспаления, метаболизма, нейропластичности и стресса. Исследования подтверждают, что когнитивные нарушения у пожилых людей в основном связаны с различными факторами, такими как окружающая среда, образ жизни, воздействие металлов, некоторые генетические полиморфизмы и заболевания. Влияние генетических факторов на механизм развития когнитивных и психосоматических расстройств при метаболическом синдроме может помочь понять основные механизмы заболевания путем выявления генетических биомаркеров, которые указывают на восприимчивость к заболеванию. Это также даст возможность отбирать пациентов для мониторинга и наблюдения за ходом лечения. Таким образом, это может помочь решить проблемы ранней диагностики, скрининга и оценки прогноза у пациентов с когнитивными нарушениями при метаболическом синдроме.Metabolic disorders such as obesity, insulin resistance, hypertension and dyslipidemia increase the risk of cardiovascular diseases as well as cognitive and psychosomatic disorders. With the increasing proportion of the elderly population, age-related cognitive decline, defined as a gradual decline in cognitive abilities during the aging process, has emerged as an important public health problem. Genetic determinants of cognitive and psychosomatic disorders in individuals with metabolic syndrome include a large number of genes involved in the regulation of inflammation, metabolism, neuroplasticity and stress. Studies confirm that cognitive impairment in the elderly population is mostly associated with various factors such as environment, lifestyle, metal exposure, some genetic polymorphisms and diseases. The influence of genetic factors in the mechanism of development of cognitive and psychosomatic disorders in metabolic syndrome may help to understand the underlying mechanisms of the disease by identifying genetic biomarkers that indicate susceptibility to the disease. It will also provide the opportunity to select patients for monitoring and follow-up of treatment progress. It may therefore help address the challenges of early diagnosis, screening and prognosis assessment in patients with cognitive impairment with metabolic syndrome.
"ALTERNATİF ENERJİ PROJELERİNDE BUHAR: GÜNEŞ ENERJİSİ" KURSUNUN İNGİLİZCE ÖĞRETİMİNİN METODİK ÖZELLİKLERİ
No full textThe effectiveness of the teaching and learning process, as well as the content of education, significantly improves the quality of learning models. Content that can be used to develop students' competencies contributes to effective and interesting learning, and one of the analogs of this approach is the use of STEAM. In addition, the integration of the course “STEAM in Alternative Energy Projects: Solar Energy” with STEAM-based education and English language learning will help to increase the interest of students. The purpose of the study is to develop creative thinking and deepen students’ research knowledge by studying the key topics of the basic physics course, with a focus on solar cells, in English. The study analyzes scientific papers to identify the features of teaching English using STEAM. Mathematical and statistical analyses were carried out using the survey method. The hypotheses were tested using G*Power software. As a result, the methodological features of teaching the course “STEAM in Alternative Energy Projects: Solar Energy” in English were revealed. It is shown that students can achieve significant success by mastering this course. The influence of STEAM on understanding the characteristics of solar cells, as well as on the formation of literacy and the development of engineering and research activities has been determined. The article demonstrates the effectiveness of teaching English in the educational system and the effectiveness of STEAM-based learning.Оқыту мен оқу процесін тиімдірек, мазмұнды және жағымды ету үшін тиімді оқыту моделін пайдалану білім беру сапасының жоғарылауына ықпалын тигізеді. Білім алушылардың құзіреттіліктерін дамытуда қолдануға болатын мазмұнды, тиімді және қызықты оқытудың баламаларының бірі – STEAM негізінде білім болып табылады. Сондай-ақ, «Баламалы энергия жобаларындағы STEAM: Күн энергиясы» курсын STEAM негізінде оқытумен қатар ағылшын тілінде оқытуды біріктіру білім алушылардың қызығушылығының артуына септігін тигізеді. Бұл зерттеудің мақсаты физика базалық курсының негізгі тақырыптарын ағылшын тілінде күн элементтері саласымен байланыстыра оқыту арқылы білім алушылардың креативті ойлауын арттыру және зерттеушілік білімдерін тереңдету болып табылады. Зерттеуде STEAM негізінде ағылшын тілінде оқытудың ерекшеліктерін айқындау мақсатында ғылыми еңбектерге талдау жүргізілді. Сауалнама әдісін қолдана отырып, математикалық-статистикалық талдау жүргізлді. G*Power бағдарламалық құрал арқылы гипотезалар тексерілді. Нәтижеде «Баламалы энергия жобаларындағы STEAM: Күн энергиясы» курсын ағылшын тілінде оқытудың әдістемелік ерекшеліктері айқындалды. Білім алушылардың бұл курсты игеру нәтижесінде біршама жетістіктерге қол жеткізе алатындығы көрсетілді. STEAM сауаттылықты қалыптастыра отырып, күн батареяларының сипаттамаларын меңгеруге ықпалы, инженерлік және зерттеушілік іс-әрекеттерді дамытуға әсері анықталды. Бұл мақала білім беру жүйесінде ағылшын тілінде оқытудың тиімділігі мен STEAM негізінде оқытудың тиімділігін көрсетуге мүмкіндік береді.Использование эффективной модели обучения способствует повышению качества образования, делает обучение и учебный процесс более эффективным, информативным и приятным. Одной из альтернатив содержательному, эффективному и интересному обучению, которое можно использовать в развитии компетенций обучающихся, является образование на основе STEAM. Кроме того, интеграция курса «STEAM в проектах альтернативной энергетики: солнечная энергия» с обучением на основе STEAM вместе с обучением на английском языке будет способствовать повышению интереса обучающихся. Цель исследования – развитие креативного мышления и углубление исследовательских знаний обучающихся посредством обучения на английском языке ключевых тем базового курса физики, с фокусом на солнечные элементы. В исследовании проведен анализ научных работ с целью выявления особенностей обучения английскому языку с применением STEAM. Проведен математико-статистический анализ с использованием метода анкетирования. Гипотезы проверены с использованием программного обеспечения G*Power. В результате исследования выявлены методические особенности преподавания курса «STEAM в проектах альтернативной энергетики: солнечная энергия» на английском языке. Показано, что обучающиеся могут добиться определенных успехов в результате освоения данного курса. Определено влияние STEAM на овладение характеристиками солнечных элементов, а также на формирование грамотности, развитие инженерной и исследовательской деятельности. Статья демонстрирует эффективность преподавания на английском языке и эффективность обучения на основе STEAM в образовательной системе.Öğrenme ve öğrenme sürecini daha etkili, bilgilendirici ve keyifli hale getirmek için etkili bir öğrenme modelinin kullanılması, eğitim kalitesinin iyileştirilmesine katkıda bulunur. Öğrencilerin yeterliliklerinin geliştirilmesinde kullanılabilecek anlamlı, etkili ve ilginç öğrenmeye alternatiflerden biri STEAM tabanlı eğitimdir. Ayrıca» Alternatif Enerji projelerinde Buhar: Güneş Enerjisi "kursunun STEAM tabanlı eğitimle ingilizce eğitimle bütünleştirilmesi, öğrencilerin ilgisinin artmasına katkıda bulunacaktır. Bu çalışmanın amacı, öğrencilerin yaratıcı düşüncelerini geliştirmek ve temel fizik dersinin ana konularını güneş pilleri alanına referansla ingilizce olarak öğreterek araştırma bilgilerini derinleştirmektir. Çalışma, Steam'e dayalı ingilizce öğrenmenin özelliklerini belirlemek için bilimsel çalışmaları analiz ediyor. Anket yöntemi kullanılarak matematiksel ve istatistiksel analiz yapılmıştır. Hipotezler G * Power yazılımı kullanılarak test edilmiştir. Sonuç olarak, » Alternatif enerji projelerinde BUHAR: Güneş enerjisi "kursunun ingilizce olarak öğretilmesinin metodolojik özellikleri belirlenmiştir. Öğrencilerin bu kursta ustalaşmanın bir sonucu olarak bazı başarılar elde edebilecekleri gösterilmiştir. Steam'in okuryazarlık oluşumu ile güneş pillerinin özelliklerine hakim olma üzerindeki etkisi, mühendislik ve araştırma faaliyetlerinin gelişimi üzerindeki etkisi belirlenmiştir. Bu makale, eğitim sisteminde ingilizce öğretiminin etkinliğini ve STEAM tabanlı öğrenmenin etkinliğini göstermenize olanak sağlayacaktır
GÖRSEL SANATLARIN EĞİTİMSEL ÖNEMİ
No full textThe article discusses the methods of using works of art and painting and their important role in enhancing the modern educational process at school. Painting, like any genre of art, has an amazing power of emotional impact: it not only broadens opens the visual horizons of the world, but also fascinates with the images depicted, for example, the Kazakh steppe is captivating with its beautiful nature. A student who comes into contact with painting expands their human capacity to love life in different ways. At the same time, they love life with a certain artistic flair, enriched by imagination and hope. This connection is a most important tool in the educational process of visual arts. The educational impact of art and painting on students is a purposeful pedagogical process aimed at forming children's ability to feel, understand, love and appreciate art, as well as create artistic values. Education in the field of art and painting is not only the process of acquiring knowledge but also formation of a worldview in the field of art and artistic creativity. Practical teaching of fine arts always addresses such a complex task as the formation of artistic literacy skills, the development of emotional perception of works of art, the enhancement of intellectual abilities, and the improvement of artistic taste. An important educational function of fine art is the artistic and aesthetic development and education of students. The study of outstanding examples of artistic creativity requires students to empathize with the heroes, develop a certain mindset, a culture of feelings, and sharpen their perception. In addition, the article describes methods for solving educational challenges using paintings in educational institutions.The primary objective of this study is to enhance the significance and value of aesthetic education through the use of artistic works.Мақалада баланы әсемдікке баулитын көркем өнер туындыларының мектептегі заманауи оқу-тәрбие үдерісін қамтамасыз етудегі маңызды орны жайлы мәселелер қарастырылады. Кез-келген өнер жанры сияқты бейнелеу өнерінде эмоционалды әсердің таңғажайып күші бар: ол әлемнің көрнекі көкжиектерін ашып қана қоймайды, сонымен бірге бейнелеген образымен де баурап алады, мысалы, қазақ даласы өзінің сұлу табиғатымен тартымды. Бейнелеу өнерімен байланыста болатын оқушы өмірді әр түрлі көріністерде сүю үшін өзінің адами мүмкіндіктерін кеңейтеді. Сонымен қатар, өмірді оның қиялымен және үмітімен толықтырылған белгілі бір көркемдік ерекшелікпен сүйеді. Бұл байланыс – бейнелеу өнерінің тәрбие үдерісіндегі ең басты құралы. Оқушыларға көркемөнердің тәрбиелік ықпалы – балалардың өнерді сезінуі, түсінуі, сүюі және бағалауы, көркемдік құндылықтар жасау қабілетін қалыптастырудың мақсатты педагогикалық үдерісі. Бейнелеу өнері, оның ішінде кескіндеме жанры бойынша білім беру – оқушылардың көркем шығармашылық бағытындағы дүниетанымдық көзқарастарын қалыптастыру үдерісі. Бейнелеу өнерін практикалық оқыту әрдайым көркемдік сауаттылық дағдыларын қалыптастыру, өнер туындыларын эмоционалды қабылдауды дамыту, интеллектуалды қабілеттерді қалыптастыру, көркемдік талғамды жетілдіру сияқты күрделі мәселені шешеді. Бейнелеу өнері туындыларының маңызды тәрбиелік қызметі – көркем және эстетикалық білім беру, сол арқылы оқушыларды әдемілік пен әсемлікке баулу. Көркем шығармашылықтың көрнекті үлгілерін зерделеу оқушылардан белгілі бір ой-өрісті, сезім мәдениетін және қабылдау өткірлігін талап етеді.Зерттеу жұмысымыздың негізгі мақсаты – көркем туындыларды қолдана отырып, эстетикалық тәрбиенің мәні мен маңызын арттыра түсу.В статье рассматривается значимость художественных произведений в воспитании у детей чувства прекрасного, а также их роль в обеспечении современного учебно-воспитательного процесса в школе. Как и любой другой вид искусства, изобразительное искусство обладает удивительной эмоциональной силой: оно не только раскрывает визуальные горизонты мира, но и завораживает своими образами. Например, казахская степь привлекает своей неповторимой природной красотой. Взаимодействие с изобразительным искусством расширяет человеческие возможности учащихся, помогает им любить жизнь во всех её проявлениях. Кроме того, оно наполняет их восприятие мира художественным своеобразием, обогащённым воображением и надеждой. Эта связь является основным инструментом изобразительного искусства в воспитательном процессе. Воспитательное воздействие искусства на учащихся – это целенаправленный педагогический процесс, способствующий формированию их способности чувствовать, понимать, ценить и любить искусство, а также развивать умение создавать художественные ценности. Обучение изобразительному искусству, в частности жанру живописи, играет важную роль в формировании мировоззрения учащихся в области художественного творчества. Практическое изучение искусства всегда решает такие сложные задачи, как развитие художественной грамотности, формирование эмоционального восприятия произведений искусства, развитие интеллектуальных способностей и совершенствование художественного вкуса. Важнейшая воспитательная функция произведений изобразительного искусства – это художественное и эстетическое образование, которое прививает учащимся чувство прекрасного и гармоничного. Изучение выдающихся образцов художественного творчества требует от учащихся определённого уровня интеллектуального развития, культуры чувств и остроты восприятия.Основная цель нашего исследования – повышение значения и роли эстетического воспитания посредством использования художественных произведений.Makale, okulda modern bir eğitim ve öğretim sürecinin sağlanmasında çocuğu güzelliğe tanıtan sanatsal eserlerin önemli yeri hakkındaki soruları ele alıyor. Herhangi bir sanat türü gibi, görsel sanatın da duygusal etkinin inanılmaz bir gücü vardır: sadece dünyanın görsel ufkunu açmakla kalmaz, aynı zamanda temsil ettiği imajı da büyüleyicidir, örneğin Kazak bozkırları güzel doğasıyla çekicidir. Güzel sanatlarla temas halinde olan öğrenci, hayatı çeşitli şekillerde sevebilmek için insani olanaklarını genişletir. Ayrıca hayal gücü ve umuduyla tamamlanan belirli bir sanatsal özelliği olan hayatı da seviyor. Bu bağlantı, eğitim sürecinde görsel sanatın ana aracıdır. Sanatın öğrenciler üzerindeki eğitici etkisi, çocuklarda sanatı hissetme, anlama, sevme ve takdir etme, sanatsal değerler yaratma becerilerinin oluşmasının amaçlı pedagojik sürecidir. Resim türü de dahil olmak üzere görsel sanatlar, öğrencilerin sanatsal ve yaratıcı yönelim hakkındaki dünya görüşlerinin oluşum sürecidir. Görsel sanatlarda uygulamalı eğitim, sanatsal okuryazarlık becerilerinin oluşumu, sanat eserlerinin duygusal algısının geliştirilmesi, entelektüel yeteneklerin oluşumu, sanatsal zevkin iyileştirilmesi gibi zor bir görevi her zaman çözer. Güzel sanatlar eserlerinin en önemli eğitim işlevi, sanatsal ve estetik eğitimdir, böylece öğrencileri güzellik ve zarafete dahil eder. Sanatsal yaratımın olağanüstü örneklerini incelemek, öğrencilerden belirli bir düşünce, duygu kültürü ve algısal keskinlik gerektirir.
Araştırma çalışmamızın temel amacı, sanatsal eserlerin kullanımıyla estetik eğitimin değerini ve önemini arttırmaktır
LİSE ÖĞRENCİLERİNİN MESLEKİ YÖNELİMİNİ ŞEKİLLENDİRMENİN BİR YOLU OLARAK DİJİTAL TEKNOLOJİLER
No full textThe purpose of this article is to study and determine the use of modern digital technologies to improve the process of career guidance in the education system. The article provides an overview of modern career guidance initiatives in the education system aimed at integrating digital technologies. In addition, the article examines the different views of scientists and practitioners on the application of innovations in career guidance. Modern career guidance technologies that can be used when working with schoolchildren are considered. The article discusses the advantages of digitalization in enhancing the effectiveness and accessibility of career guidance activities. The factors contributing to the successful implementation of digital career guidance, as well as barriers that slow down its development, are examined. The article also raises the issue of the need to adapt traditional methods to align with digital technologies. In conclusion, the article emphasizes the necessity of creating a unified system for the development of digital technologies in career guidance, taking into account the requirements of modern education and the labor market. This study is conducted through a survey of participants in the educational process to gather feedback and additional data. The results of the survey are reflected in tables, identifying the most effectively used digital tools in education, and practical recommendations are provided.Бұл мақаланың мақсаты – білім беру жүйесінде кәсіптік бағдар беру процесін жақсарту үшін заманауи цифрлық технологиялардың қолданылуын зерттеу және анықтау. Мақалада цифрлық технологияларды интеграциялауға бағытталған білім беру жүйесіндегі заманауи кәсіптік бағдарлау іс-шараларына шолу берілген. Сонымен қатар, мақалада ғалымдар мен практиктердің кәсіптік бағдар беруде инновацияларды қолдану туралы әртүрлі көзқарастары қарастырылады. Жоғары сынып оқушыларымен жұмыс кезінде қолдануға болатын кәсіби бағдар беру жұмыстарының заманауи технологиялары қарастырылған. Кәсіби бағдарлауда қолданылатын цифрлық технологиялардың әртүрлі формалары, соның ішінде тестілеу, кеңес беру, веб-квестер және MOOC онлайн курстары талданады, бұлтты технологиялар, мобильді кеңістік және геймификация сияқты заманауи тенденцияларға баса назар аударылады. Мақалада кәсіптік бағдарлау іс-шараларының тиімділігі мен қолжетімділігін арттыру үшін цифрландырудың артықшылықтары талқыланады. Мақалада дәстүрлі әдістерді цифрлық технологияларға бейімдеу қажеттілігі туралы да айтылады. Қорытындыда қазіргі заманғы білім беру мен еңбек нарығының талаптарын ескере отырып, кәсіптік бағдарлауда цифрлық технологияларды дамыту үшін бірыңғай жүйені құру қажеттілігі атап өтіледі, кері байланыс пен қосымша деректер алу үшін білім беру процесіне қатысушыларға сауалнама жүргізіледі. Сауалнама нәтижелері кестелермен көрсетіледі, білім беру саласында неғұрлым тиімді қолданылатыны анықталады, практикалық ұсынымдар ұсынылады.Цель данной статьи-изучить и определить применение современных цифровых технологий для улучшения процесса профориентации в системе образования. В статье представлен обзор современных профориентационных мероприятий в системе образования, направленных на интеграцию цифровых технологий. Кроме того, в статье рассматриваются различные взгляды ученых и практиков на применение инноваций в профориентации. Рассмотрены современные технологии профориентационной работы, которые можно использовать при работе со школьниками. Анализируются различные формы цифровых технологий, используемых в профессиональной ориентации, включая тестирование, консультирование, веб-квесты и онлайн-курсы MOOC, с упором на современные тенденции, такие как облачные технологии, мобильное пространство и геймификация. В статье обсуждаются преимущества цифровизации для повышения эффективности и доступности профориентационных мероприятий. В статье также поднимается вопрос о необходимости адаптации традиционных методов к цифровым технологиям. В заключении подчеркивается необходимость создания единой системы для развития цифровых технологий в профориентации с учетом требований современного образования и рынка труда, проводится опрос участников образовательного процесса для получения обратной связи и дополнительных данных. Результаты анкетирования отражаются в таблицах, выявляются наиболее эффективно применяемые в сфере образования, предлагаются практические рекомендации.Bu makalenin amacı, eğitim sisteminde kariyer rehberliği sürecini iyileştirmek için modern dijital teknolojilerin uygulanmasını incelemek ve belirlemektir. Makale, dijital teknolojileri entegre etmeyi amaçlayan eğitim sistemindeki modern kariyer rehberlik faaliyetlerine genel bir bakış sunmaktadır. Ayrıca makale, akademisyenlerin ve uygulayıcıların kariyer rehberliğinde yeniliğin uygulanmasına ilişkin çeşitli görüşlerini ele almaktadır. Lise öğrencileriyle çalışırken kullanılabilecek kariyer rehberliği çalışmalarının modern teknolojileri dikkate alınmıştır. Mesleki yönelimde kullanılan test, danışmanlık, web tabanlı görevler ve çevrimiçi MOOC kursları dahil olmak üzere çeşitli dijital teknoloji biçimleri, bulut teknolojisi, mobil alan ve oyunlaştırma gibi güncel trendlere odaklanarak analiz edilmektedir. Makale, kariyer rehberliği faaliyetlerinin etkinliğini ve erişilebilirliğini artırmak için dijitalleşmenin faydalarını tartışıyor. Makale ayrıca geleneksel yöntemleri dijitale uyarlama ihtiyacından da bahsediyor. Sonuç olarak, modern eğitim ve işgücü piyasasının gerekliliklerini dikkate alarak kariyer rehberliğinde dijital teknolojilerin geliştirilmesi için tek bir sistem oluşturma ihtiyacı vurgulanmakta, eğitim sürecindeki katılımcılarla geri bildirim ve ek veriler elde etmek için bir anket yapılmaktadır. Anketin sonuçları tablolara yansıtılmakta, eğitim alanında en etkili kullanılanlar belirlenmekte ve pratik öneriler sunulmaktadır
Dünya bağlamında Kazakça ve ingilizce yer adlarının dilbilimsel kültürel yönleri
No full textToponyms, or place names, are essential elements of the linguistic system and serve as carriers of cultural and historical information. They reflect unique geographical features, historical events and cultural identities of regions. In the context of globalisation, the linguistic aspects of toponyms become particularly important as they influence and are influenced by other languages and cultures.This article explores the linguistic features of Kazakh and English toponyms in a global context. English place names have become widespread in the world due to historical factors such as colonisation, trade and the international status of the English language. In contrast, Kazakh toponyms are gaining international recognition through Kazakhstan's geopolitical importance, economic development and cultural exchange.The study aims to analyse the linguistic characteristics of Kazakh and English toponyms and their role in the global context by examining the historical and cultural significance of these toponyms.Through comparative analysis, the study shows how these toponyms reflect the unique identities of their regions and contribute to global cultural exchange. The findings highlight the importance of preserving and promoting national place names in the face of globalisation, and the need to balance global influence with the preservation of local cultural heritage.Топонимдер немесе географиялық атаулар лингвистикалық жүйенің маңызды элементтері мәдени және тарихи ақпаратты жеткізуші. Олар өңiрлердiң бiрегей географиялық ерекшелiктерiн, тарихи оқиғалары мен мәдени ұқсастықтарын көрсетедi. Жаһандану жағдайында топонимдердің лингвистикалық аспектілері ерекше маңызға ие болады, өйткені олар басқа тілдер мен мәдениеттерге де және өздеріне де әсер етеді.Бұл мақалада қазақ және ағылшын топонимдерінің лингвистикалық ерекшеліктері жаһандық мәнмәтінде зерттеледі. Ағылшын топонимдері әлемде колонизация, сауда және ағылшын тілінің халықаралық мәртебесі сияқты тарихи факторлардың арқасында кеңінен таралған. Қазақ топонимдері, керісінше, Қазақстанның геосаяси маңызы, оның экономикалық дамуы мен мәдени алмасуы арқылы халықаралық деңгейде мойындалуда.Зерттеудің мақсаты – осы топонимдердің тарихи және мәдени маңызын зерделей отырып, қазақ және ағылшын топонимдерінің лингвистикалық сипаттамалары мен олардың жаһандық контекстегі рөлін талдау.Салыстырмалы талдау арқылы зерттеу осы топонимдер өз өңірлерінің бірегей ұқсастықтарын қалай көрсететінін және жаһандық мәдени алмасуға қалай ықпал ететінін көрсетеді. Жұмыс нәтижелері жаһандану жағдайында ұлттық топонимдерді сақтаудың және ілгерілетудің маңыздылығын, сондай-ақ жергілікті мәдени мұраны сақтай отырып, жаһандық ықпалды теңгерімдеу қажеттігін атап көрсетеді.Топонимы, или географические названия, являются важнейшими элементами лингвистической системы и служат носителями культурной и исторической информации. Они отражают уникальные географические особенности, исторические события и культурные идентичности регионов. В условиях глобализации лингвистические аспекты топонимов приобретают особую значимость, поскольку они влияют на другие языки и культуры и сами подвергаются влиянию.В данной статье исследуются лингвистические особенности казахских и английских топонимов в глобальном контексте. Английские топонимы получили широкое распространение в мире благодаря историческим факторам, таким как колонизация, торговля и международный статус английского языка. Казахские топонимы, напротив, набирают международное признание через геополитическое значение Казахстана, его экономическое развитие и культурный обмен.Целью исследования является анализ лингвистических характеристик казахских и английских топонимов и их роли в глобальном контексте, изучая исторического и культурного значения этих топонимов. Посредством сравнительного анализа исследование показывает, как эти топонимы отражают уникальные идентичности своих регионов и способствуют глобальному культурному обмену. Результаты работы подчеркивают важность сохранения и продвижения национальных топонимов в условиях глобализации, а также необходимость балансирования глобального влияния с сохранением местного культурного наследия.Toponimler veya coğrafi adlar, kültürel ve tarihi bilgiyi ileten dilsel sistemin önemli unsurlarıdır. Bölgesel benzersiz coğrafi özellikleri, tarihi olayları ve kültürel benzerlikleri yansıtırlar. Küreselleşme bağlamında, toponimlerin dilsel yönleri özellikle önemli hale gelir, çünkü bunlar sadece diğer dillere ve kültürlere değil, kendi dillerine ve kültürlerine de etki eder.Bu makalede, Kazak ve İngilizce toponimlerin dilsel özellikleri küresel bir bağlamda incelenmektedir. İngilizce toponimler, sömürgeleşme, ticaret ve İngilizce'nin uluslararası statüsü gibi tarihi faktörler nedeniyle dünyada geniş bir şekilde yayılmaktadır. Buna karşılık, Kazak toponimleri, Kazakistan'ın jeopolitik önemi, ekonomik gelişimi ve kültürel alışverişler yoluyla uluslararası düzeyde tanınmaktadır.Çalışmanın amacı, Kazak ve İngilizce toponimlerinin dilsel özelliklerini inceleyerek, tarihsel ve kültürel önemlerini ve küresel bağlamdaki rollerini analiz etmektir.Karşılaştırmalı analiz yoluyla, bu toponimlerin kendi bölgelerinin benzersiz özelliklerini nasıl yansıttığı ve küresel kültürel alışverişe nasıl katkıda bulunduğu gösterilmektedir. Çalışma, küreselleşme çağında ulusal toponimlerin korunması ve tanıtılmasının önemini, yerel kültürel mirası korurken küresel etkileri dengelemenin gerekliliğini vurgulamaktadır
"ETKİLEŞİMLİ MİKROBİYOLOJİ" UYGULAMASI ARACILIĞIYLA BİTKİLERİN KURAKLIĞA TOLERANSINI ARTIRAN MİKROORGANİZMALARIN ÜNİVERSİTEDE EĞİTİMİ
No full textIn the context of modernizing the education system, it is pertinent for the field of education to seek out progressive educational technologies and implement them into the educational process. From this perspective, in our study, the results of experimental work by Kazakh scientists related to enhancing plant drought resistance through microorganisms are included in the curriculum of the university subject “Microbiology and Virology”.According to official sources, 44% of the land area of the Republic of Kazakhstan consists of deserts, and an additional 14% comprises semi-desert territories. This geographic reality forms a strong basis for educating future specialists on strategies to address current environmental challenges. Practical activities in higher education are conducted in conjunction with experimental research on the testing, development, and substantiation of new pedagogical ideas.This article presents methods for enhancing plant drought resistance using microorganisms and a teaching methodology for students in the university's biological education program using mobile technologies to support the learning process.Білім беру жүйесін жаңғырту жағдайында оқытудың прогрессивті технологияларын іздеу және оқу үдерісіне енгізу білім саласы үшін маңызды. Осы тұрғыдан алғанда біздің зерттеуімізде, Қазақстандық ғалымдардың өсімдіктердің құрғақшылыққа төзімділігін микроорганизмдер арқылы жақсартуға байланысты эксперименттік жұмыстарының нәтижесін ЖОО-ның «Микробиология және вирусология» пәнің мазмұнына ендіру болып табылады. Ресми дерекөздер бойынша Қазақстан Республикасының жер көлемінің 44% шөлді және 14% шөлейт аймақтар екендігін ескерсек, болашақ жас мамандарға білім беруде өзекті проблемаларды шешу жолдарын бағдарлап, ғылымға баулуға, тәрбиелеуге негіз болады.ЖОО-да білім берудегі практикалық іс-шаралар жаңа педагогикалық идеяларды апробациялауға, дамытуға және негіздеуге арналған ғылыми-эксперименттік жұмыстармен бірге жүргізіледі.Сонымен, біздің зертеуде өсімдіктердің құрғақшылыққа төзімділігін микроорганизмдер арқылы жақсарту жолдарын, ЖОО-ның биология білім беру бағдарламасының білім алушыларына мобильды технология арқылы оқыту әдісі қарастырылған.В условиях модернизации системы образования актуальным для сферы образования является поиск прогрессивных технологий образования и внедрение их в образовательный процесс. С этой точки зрения в нашем исследовании результаты экспериментальных работ казахстанских ученых, связанные с повышением засухоустойчивости растений посредством микроорганизмов, включены в содержание предмета вуза «Микробиология и вирусология». По данным официальных источников, учитывая, что 44% площади суши Республики Казахстан занимают пустыни, а 14% - пустынные территории, это является основой обучения будущих молодых специалистов способам решения актуальных проблем.Практическая деятельность в высшей школе осуществляется совместно с научно-экспериментальными работами по апробации, разработке и обоснованию новых педагогических идей. В статье представлены методы повышения засухоустойчивости растений с помощью микроорганизмов, методика обучения студентов биологической образовательной программы вуза посредством мобильных технологий.Eğitim sisteminin modernizasyonu sürecinde, ilerici öğretim teknolojilerini aramak ve bunları öğretim sürecine entegre etmek eğitim alanı açısından büyük önem taşımaktadır. Bu bağlamda yürütülen araştırmamızda, Kazak bilim insanlarının bitkilerin kuraklığa dayanıklılığını mikroorganizmalar aracılığıyla artırmaya yönelik deneysel çalışmalarının sonuçlarını yükseköğretim kurumlarındaki "Mikrobiyoloji ve Viroloji" dersinin içeriğine entegre etme konusu ele alınmıştır.
Resmî verilere göre, Kazakistan Cumhuriyeti topraklarının %44’ü çöl ve %14’ü yarı çöl alanlardan oluşmaktadır. Bu durum, gelecekteki genç uzmanlara eğitim беруде güncel sorunlara çözüm yollarını öğretmeyi, bilimsel düşünceye yönlendirmeyi ve onları araştırmacı bireyler olarak yetiştirmeyi gerekli kılmaktadır.
Yükseköğretimde eğitim süreci, yeni pedagojik fikirlerin denenmesi, geliştirilmesi ve temellendirilmesi amacıyla gerçekleştirilen bilimsel-deneysel çalışmalarla birlikte yürütülmektedir. Bu doğrultuda araştırmamızda, bitkilerin kuraklığa dayanıklılığını mikroorganizmalarla artırma yolları ve biyoloji öğretim programı kapsamında öğrenim gören üniversite öğrencilerine mobil teknoloji aracılığıyla bu bilgilerin nasıl aktarılabileceği ele alınmıştır
Kazakh Dastans Based on the Plot of “Innocently Persecuted People”
Get PDFThe article takes as the subject of research several dastans of novelistic content, based on the Eastern plot of «innocently persecuted people». In the course of the work, the dastan “Totinama” of the medieval Persian writer Z. Nakhshabi (Kazakh translation, 1991), the Tatar translation of the Turkish-Ottoman edition of this work, published in Kazan (1904), and one of its variants in the translation of Xinjiangsky Kazakh A. Kayrkhanuly (1987) are compared with dastans of novelistic content, sung by Kazakh poets. In addition to the works of Kazakh scientists, the article, based on the research of scientists from far and near abroad, defines the specific compositional function and features of the development of fairy tales transferred from ancient Indian classical literature and folklore (“Panchatantra”, “Shukasaptati”) in Kazakh fairy tales and novelistic dastans.In scientific article, in addition to the folklore nature of stories from Indian collections, their positive influence on the emergence of Kazakh written literature is proven using examples. In this regard, the author believes that Kazakh poets and storytellers were familiar with Indian stories not only orally, but also through written books and manuscripts.The article comprehensively analyzes the typological features of folklore motifs about “honesty and ingenuity, intelligence and piety of a woman”, which occupy a central place in the plot line of Kazakh dastans and fairy tales such as “Murat Salih and Magripa”, “Markhuma”, “Sapahi”, “Kyzyl Gul”, “Raunak”, “Guldeste”, “Asylbek and Guljikhan” and others.Мақалада «Жазықсыз қуғынға ұшыраған жандар» туралы шығыстық сюжетке құрылған бірнеше хикаялық дастандар зерттеу нысанына алынған. Жұмыс барысында ортағасырлық парсы қаламгері З. Нахшабидің «Тотынама» дастаны (қазақша аудармасы, 1991), аталған шығарманың Қазанда басылған түрік-осман редакциясының татар тіліндегі тәржімесі (1904), оның шыңжаңдық А. Қайырханұлы аударған нұсқасы (1987) қазақ ақындары жырлаған хикаялық дастандармен салыстырыла қарастырылады. Мақалада қазақ ғалымдарының еңбектерімен қатар, алыс-жақын шетел оқымыстыларының зерттеулеріне сүйене отырып, ежелгі Үнді классикалық әдебиеті мен фольклорынан ауысқан ертегілік сюжеттердің («Панчатантра», «Шукасаптати») қазақ ертегілері мен хикая-дастандарындағы нақты композициялық қызметі, даму сипаттары айқындалған.Ғылыми мақалада үнді жинақтарынан енген сюжеттердің фольклорлық табиғатымен қатар, олардың қазақтың жазба әдебиет бастауларына жағымды әсер еткендігі мысалдар арқылы дәлелденеді. Осы орайда автор қазақ дастаншылары мен ертекшілері үнді сюжеттерімен ауызша түрде ғана емес, әдеби жолмен – жазбаша кітап, қолжазба арқылы да таныс болған деп санайды.Мақалада «Мұрат Салих пен Мағрипа», «Мархұма», «Сапаһи», «Қызыл гүл», «Раунақ», «Гүлдәсте», «Асылбек пен Гүлжиһан», т.б. қазақ дастандары мен ертегілерде оқиға желісіне өзек болатын «әйелдің адалдығы мен тапқырлығы, ақылдылығы мен тақуалығы» туралы фольклорлық мотивтердің типологиялық ерекшеліктері жан-жақты сарапталған.В статье в качестве предмета исследования взяты несколько дастанов новеллистического содержания, основанных на восточном сюжете «невинно преследуемых людей». В ходе работы были рассмотрены дастан «Тотинама» средневекового персидского писателя З. Нахшаби (казахский перевод, 1991 г.), татарский перевод турецко-османской редакции указанного произведения, изданного в Казани (1904 г.), и одинь из его вариантов в переводе Синьцзянского казаха А. Кайрханулы (1987) сравниваются с дастанами новеллистического содержания, воспетыми казахскими поэтами. В статье наряду с работами казахских ученых, основываясь к исследованиям ученых дальнего и ближнего зарубежья, определяется конкретная композиционная функция и особенности развития сказочных сюжетов перенесенных из древнеиндийской классической литературы и фольклора («Панчатантра», «Шукасаптати») в казахских сказках и новеллистических дастанах.В научной статье, помимо фольклорного характера рассказов из индийских сборников, на примерах доказывается их положительное влияние на зарождение казахской письменной литературы. В связи с этим автор считает, что казахские поэты и сказители были знакомы с индийскими историями не только устно, но и через письменные книги и рукописи.В статье всесторонне анализируются типологические особенности фольклорных мотивов о «честности и изобретательности, уме и благочестии женщины», которые занимают центральное место в сюжетной линии казахских дастанов и сказок такие как «Мурат Салих и Магрипа», «Мархума», «Сапахи», «Кызыл Гюль», «Раунак», «Гюльдесте», «Асылбек и Гульджихан» и другие.The article takes as the subject of research several dastans of novelistic content, based on the Eastern plot of «innocently persecuted people». In the course of the work, the dastan “Totinama” of the medieval Persian writer Z. Nakhshabi (Kazakh translation, 1991), the Tatar translation of the Turkish-Ottoman edition of this work, published in Kazan (1904), and one of its variants in the translation of Xinjiangsky Kazakh A. Kayrkhanuly (1987) are compared with dastans of novelistic content, sung by Kazakh poets. In addition to the works of Kazakh scientists, the article, based on the research of scientists from far and near abroad, defines the specific compositional function and features of the development of fairy tales transferred from ancient Indian classical literature and folklore (“Panchatantra”, “Shukasaptati”) in Kazakh fairy tales and novelistic dastans.In scientific article, in addition to the folklore nature of stories from Indian collections, their positive influence on the emergence of Kazakh written literature is proven using examples. In this regard, the author believes that Kazakh poets and storytellers were familiar with Indian stories not only orally, but also through written books and manuscripts.The article comprehensively analyzes the typological features of folklore motifs about “honesty and ingenuity, intelligence and piety of a woman”, which occupy a central place in the plot line of Kazakh dastans and fairy tales such as “Murat Salih and Magripa”, “Markhuma”, “Sapahi”, “Kyzyl Gul”, “Raunak”, “Guldeste”, “Asylbek and Guljikhan” and others