Albanica Albanian Academic Journals
Not a member yet
4474 research outputs found
Sort by
Zëri “Albania”
Get PDFThis paper demonstrates how Russia knew that Albania included, except for the today’s Albania, also the parts taken from Montenegro, Kosovo, Western Macedonia and all Epirus. It should be noted that the greatest enemy of Albania in those days was the Russian state. We are providing an interview of the Russian Foreign Minister, on January 9, 1915, given to the correspondent of Corriere della sera in Petersburg. For the conquest of Vlora by Italians, the Russian foreign minister said so: “Why does the Italian flag fly alongside the Albanian flag? For us there exists no Albanian state. Albania died before it lived. It was a period of illusory creature, which I had well envisioned. I knew no living elements of a state of legendary Albanian chaos, since it can nothing derive from it, and today, after this, we can not understand how Italy requires again and admits its flag to be hoisted near another flag that is a symbol of political anarchy”. The lightning and deadly words of the Russian Minister are definitely for Albania and for every Albanian knives in their lungs and heart. The defender of Albania was undoubtedly Austria and about Austria Konica said these lapidary words: “If it was not Austria, Slavs and Greeks would have taken Albania within 24 hours, because our enemies have a regular army, skillful and armed officers; we have only separate braves, we have no strength at all as a nation, because we do not have unity, we do not have enough weapons, we do not have people to run the war. It is the fear of Austria that holds our enemies back, those who do not understand this are donkeys “.Ky artikull tregon se si Rusia e dinte se Shqipëria përfshinte, përveç Shqipërisë së sotme, edhe pjesë të marrura nga Malësia, Kosova, Maqedonia Perëndimore dhe gjithë Epiri. Duhet të theksohet se armiku më i madh i Shqipërisë në ato ditë ishte shteti rus. Në një intervistë të Ministrit të Jashtëm rus, më 9 janar 1915, dhënë gazetarit të Corriere della Sera në Petersburg, për pushtimin e Vlorës nga italianët, ministri i jashtëm rus tha: "Pse fluturon flamuri italian pranë flamurit shqiptar? Për ne nuk ekziston asnjë shtet shqiptar. Shqipëria vdiq para se të lindte. Ishte një periudhë krijesë iluzore, që e kisha parashikuar mirë. Nuk njihja asnjë element të gjallë të një shteti legjendar shqiptar, pasi nuk mund të dallohej asgjë nga ai, dhe sot nuk mund të kuptojmë se si Italia kërkon përsëri dhe pranon që flamuri i saj të ngrihet pranë një flamuri tjetër që është simbol i anarkisë politike". Fjalët rrufe dhe fatale të Ministrit rus janë pa dyshim për Shqipërinë dhe për çdo shqiptar thikë në zemër. Mbrojtësi i Shqipërisë ishte pa dyshim Austria dhe për Austrinë, Konica tha këto fjalë lapidare: "Nëse nuk do të ishte Austria, Slavët dhe Grekët do të kishin marrë Shqipërinë brenda 24 orësh, sepse armiqtë tanë kanë një ushtri të rregullt, oficerë të shkathët dhe të armatosur; ne kemi vetëm guerilas të ndarë, nuk kemi asnjë forcë si komb, sepse nuk kemi unitet, nuk kemi armë të mjaftueshme, nuk kemi njerëz për të drejtuar luftën. Është frika nga Austria që mbajti prapa armiqtë tanë, ata që nuk e kuptojnë këtë janë budallenj"
Ligji Osman ndër shqiptarët e mesjetës së vonë
Get PDFTo recognize a political formation and then to analyze it, inevitably, one must know the law, and must analyze the mechanism that raised and managed it; in other words, it should be recognized the legal product has has emerged from its chancellor, which, in all cases turns out to be more than this, even more than a historical document that photographs only a certain segment of time. In this context, the recognition of the Ottoman law, which dominated relatively long in Albanian territories, today is more than necessary. Only by getting familiar with it we may judge about the nature of the Ottoman state and Ottoman rule in general, as well as of the features of this rule in the Balkans as a whole and the Ottoman policy followed in Albanian areas in particular. This edition of critical literal translation serves precisely to this perception about the history of the Ottoman Empire, the knowledge of the history of its law and its institutions.Even early the codes of Ottoman law have been to the attention of the author of this book for the complexity of the information that they provide, and even to get to know more closely with them, the author has conducted a study, which has not yet been published. But the more he penetrated into the original information that only this type of document can provide, the more the author had the desire to present it to the general Albanian public and especially to the qualified readers. While today this volume with Ottoman codes is published in Albanian, it remains the obligation of the author to conclude that the study began more than a decade ago, so to give the readers a complete overview of the Ottoman code analysis, just as in time plane and in the spatial one.Some of the headings and subheadings of the contents of this book, with which the reader will get acquainted during reading are: Organizational Ottoman Code, Ottoman Code of timar, Ottoman Code of the Sanjak of Shkodra, the Ottoman Code of the Sanjak of Montenegro, the Ottoman Code of the Sanjak of Prizren, Vilayet of Vushtria, the Sanjak of Skopje, Sandjak of Ohri, of Elbasan, Manastir (Bitola), Vlora, etc.. We hope that this edition of critical literal translation serves as a sound foundation built on original historical documents and basic as much for cognitive studies as for deep ones in the field of law that has operated in Albanian areas before, during and after the centuries of Ottoman rule. The author would like to thank all those colleagues with whom he conversed and shared thoughts about the legal and philological aspects of this edition of translation.Especially he thanks Prof. Assoc. Irakli Koçollari, for the scientific curiosity and patience with which he read this study. He assesses the exchange of ideas and especially his suggestions about the juridical aspects of text editing. He is also grateful to Prof. Afërdita Onuzi. And Prof. Ali Muka for their generous support provided for the clarification of some terms and of some institutions of the Albanian tradition. He thanks Dr. Ramiz Zekaj, whose comments and suggestions about the theological Islamic aspects of the passages of the Ottoman Code are considered very important. He also thanks his colleagues of the Department of Medieval and Ottoman Studies at the Institute of History for the constructive spirit with which they welcomed and appreciated this voluminous work: Prof. Pëllumb Xhufi, Prof. Ferit. Duka and Dr. Edmond Malaj. The process of publication of this work was facilitated by the commitment of the Director of the Institute of History, Prof. Beqir Meta, who pursues a stimulus policy to scientific publications.Për të njohur një formacion politik dhe më pas për ta analizuar atë, në mënyrë të pashmangshme, atij duhet t’i njohësh ligjin, t’i analizosh mekanizmin që e ngriti dhe e administroi; me fjalë të tjera, duhet njohur si produkt juridik që ka dalë nga kancelaria e tij, i cili në të gjitha rastet rezulton të jetë më shumë se i tillë, madje edhe më shumë se një dokument historik që fotografon vetëm një segment të caktuar kohor. Në këtë kuadër edhe njohja me Ligjin Osman, i cili ka sunduar relativisht gjatë në viset shqiptare, sot është më shumë se i domosdoshëm. Vetëm duke u njohur me të mund të gjykojmë se për natyrën e shtetit dhe të sundimit osman në përgjithsi, po aq edhe për veçoritë e këtij sundimi në rajonin e Ballkanit në tërësi dhe për politikën osmane të ndjekur në viset shqiptare në veçanti. Ky edicion tekstual kritik përkthimi i shërben pikërisht këtij perceptimi për historinë e Perandorisë Osmane, njohjes së historisë së të drejtës dhe të institucioneve të saj. Qysh herët kanunnametë osmane (ang.code of Ottoman law) kanë qenë në vëmendjen e autorit të këtij libri për vetë kompleksitetin e informacionit që ofrojnë, madje për t’u njohur më nga afër me të autori ka kryer një studim i cili ende nuk është publikuar. Por sa më shumë depërtonte në informacionin origjinal që vetëm ky lloj dokumenti ofron, aq më shumë i lindte autorit dëshira që ato t’ia paraqiste opinionit të gjerë shqiptar dhe sidomos lexuesit të kualifikuar. Ndërsa sot ky vëllim me kode osmane po sheh dritën e botimit shqip, mbetet obligim i autorit të përfundojë edhe atë studim të filluar më shumë se një dekadë më parë, pra t’i jap lexuesit një panoramë të plotë analize të kanunnameve osmane, si në rrafsh kohor ashtu edhe në rrafsh hapësinor. Disa ndër titujt dhe nëntitujt e përmbajtjes së këtij libri, me të cilat do të njihet lexuesi gjatë leximit janë: Kanunnameja organizative, Kanunnameja e timarit, Kanunnameja e sanxhakut të Shkodrës, Kanunnameja e sanxhakut të vilajetit të Malit të Zi, Kanunnameja e sanxhakut të Prizrenit, Vilajeti i Vushtrisë, Sanxhaku i Shkupit, Sanxhaku i Ohrit, Elbasanit, Manastirit, Vlorës etj. Shpresojmë që ky edicion tekstual kritik përkthimi të shërbejë si një bazament i shëndoshë i ndërtuar mbi dokumentacion historik origjinal dhe themelor për studime sa njohëse aq edhe të thelluara në fushën e së drejtës që ka vepruar në viset shqiptare para, gjatë dhe pas shekujve të sundimit osman. Autori falënderon të gjithë ata kolegë me të cilët ka bashkëbiseduar dhe ndarë mendime në lidhje me aspektet juridike dhe filologjike të këtij edicioni përkthimi. Falëndëron në veçanti Prof. Asoc. Irakli Koçollarin, për durimin dhe kureshtjen shkencore me të cilin lexoi këtë punim. Vlerëson shkëmbimin e mendimeve me të dhe veçanërisht sugjerimet e tij për aspektet juridike të editimit të tekstit.Falënderon gjithashtu Prof. Afërdita Onuzin dhe Prof. Ali Mukën për ndihmën e pakursyer që ofruan në lidhje me sqarimin e disa termave dhe të disa prej institucioneve të traditës shqiptare. Falëndëron Dr. Ramiz Zekaj, komentet dhe sugjerimet e të cilit për aspektet teologjike islame të pasazheve të kanunnameve i konsideron shumë të rëndësishme. Falëndëron gjithashtu kolegët e tij të Departamentit të Studimeve Mesjetare dhe Osmane pranë Institutit të Historisë për frymën konstruktive me të cilën e pritën dhe e vlerësuan këtë punë voluminoze: Prof. Pëllumb Xhufin, Prof. Ferit Dukën dhe Dr. Edmond Malajn. Procesi i botimit të kësaj vepre u lehtësua falë angazhimit të drejtorit të Institutit të Historisë, Prof. Beqir Meta, i cili ndjek një politikë stimuluese ndaj botimeve shkencore
Analiza gjuhësore e veprës së Sami Frashërit “TaaŞŞuk-i tal’at ve fitnat”
Get PDFThe novel illustrates the local dialect as well. For as much as we are aware, the work has not been extensively dealt with in the linguistic aspect, therefore we have chosen this subject as the object of our study.
Linguistic analysis of the work of this author, who has contributed greatly to the development of Turkish language, was made based on the rules of today’s Turkish language, but also taking into account the time of writing (1872), is made in three grammatical levels: lexicology, morphology and syntax.
There are two types of sentences in the Turkish used by Sami: Turkish traditional type and the Indo-European one, where it is displayed
the influence of the Albanian language, frequent use of constructed sentences with relative pronoun ki is also a sign of the impact of the
Albanian language, mother tongue. Sami Frashëri, with his simple language, brought in the Turkish literature a new literary genre (novel) and many linguistic innovations, such as Indo-Europian type of sentence, which will was to become an integral part of creations by the new generation.Vepra e parë e Sami Frashërit[1] “Taaşşuk-i Tal’at ve Fitnat” (Dashuria e Talatit me Fitnetin)[2] njëherësh është romani i parë në letërsinë turke. Samiu këtë vepër e shkroi kur i kishte 21 vjet.
Për herë të parë është botuar më 1872 në gjuhën turke-osmane. Fillimisht u botua në tri pjesë dhe lajmin për daljen e pjesës së parë e kishte dhënë gazeta “Basiret” e datës 18 nëntor 1872. Po e njëjta gazetë, më vonë lajmëron edhe për daljen e pjesës së dytë dhe të tretë. Romani zgjoi interesim ndër intelektualët turq, prandaj u ribotua edhe dy herë në Turqi, më 1964 dhe më 1979, tani i transkriptuar me shkrimin latin nga dr. Sedit Yükseli.
Qëllimi i këtij artikulli është analiza e kësaj vepre nga aspekti gjuhësor, për tri arsye:
1. Vepra është shkruar para njëqind e tridhjetepesë vitesh;
2. Autori i veprës ka shqipen – gjuhën shqipe gjuhë amtare, e cila dallohet në shumë pika nga gjuha turke; dhe
3. Vepra nuk është trajtuar gjerësisht nga aspekti gjuhësor
“Thesari arab” – një njohje e re e botës orientale
Get PDFMiddle East, Mediterranean banks and Orient in general, have always been an ever-flowing resource of culture and civilization. In these areas, culture is so rich that it is found everywhere. One can find it to a sheep shepherd, to a baker, in the ruins of of the ancient civilizations. You can find it into the poetry of Khajam, Saadi, in the remote Uzbekistan, in the exotic Levant, in the fables of “stupid” Behlul, in Arab folklore and, surely, the elite of these wise-sayings is found in Qur’an and in Hadiths of Pejgamber (p.b.u.h). All these wise-sayings show the long human experience, the relationship of man with man. In general, the books that we buy, usually in the book-shops, finely complete a determined field, a fixed theme. But, when I have sought to buy a book that could include all the achieved themes of the world, I have not had money, because I should have to buy many series of volumes, even encyclopedias to assemble the entire human knowledge. Then, the solution of my dilemma was only one: To find a book that could assamble all the knowledge in only one. So, I bought a book with wise-sayings, because there I saw all the world knowledge together. In fact, this could not be achieved even by great professors; This has not been written even by famous academies. That has been issued by the academy called “popular source”. It has been announced by an old man somewhere in the fire-place, black from the smoke, in a forgotten house on the mountain-top. It was the amanet (final order) that the father left to his son before dyeing; It was the keenest sarcasm of a man, who was considered mad by the indifferent world.
The book you have in your hands today, is a subtle effort of its author, who needed years to collect mouth-data and wise-sayings from the popular source of different countries of Orient, just as one good doctor would wander around hills and mountains to select among flora the leaves of those medical plants, with which he could prepare the appropriate medicines needed for many diseases. Albanian Islamic Institute of Thought and Civilization, has provided great values for Albanian readers. Its choice to publish this book has been perfect, and this, because of the above mentioned reasons. This book has been published in a lot of different world languages, even in Esperanto language, a language little known by the vast public. I have to thank the author of this book, Mr. Huseyn Al Amily, and its translator from Esperanto language, Mr. Bardhyl Selimi, for this colossal work, done to bring to the Albanian readers this exceptionally concentrated oriental wisdom. A thesaurus of money makes the pocket full; while, the thesaurus of word prolongs life.Lindja e Mesme, brigjet mesdhetare dhe Orienti në përgjithësi, gjithmonë kanë qenë burim i pashtershëm i kulturës dhe i qytetërimit.Në këto zona, kultura është aq e pasur, sa atë e gjen kudo. E gjen te një bari dhensh, e gjen te një furrxhi, e gjen në gërmadhat e qytetërimeve të lashta. E gjen në poemat e Khajamit, Saadiut, e gjen në Uzbekistanin e largët, në Levantin ekzotik, e gjen në fabulat e Behlulit “budallait”, e gjen në folklorin arab dhe, sigurisht, ajka e këtyre urtësive gjendet në Kuran dhe në Hadithet e Pejgamberit (a.s).Të gjitha këto urtësi tregojnë përvojën e gjatë njerëzore, marrëdhënien e njeriut me njeriun. Në përgjithësi, librat që blejmë, zakonisht në librari, plotësojnë bukur një fushë të caktuar, një temë fikse. Veçse, kur kam kërkuar për të blerë një libër që të përmbledhë të gjitha temat e botës të realizuara, nuk kam pasur para, sepse do më duhej të blija vëllime të tëra, madje enciklopedi për të arritur t’i mbledh të gjitha këto njohuri njerëzore. Atëherë zgjidhja e të gjithë dilemës sime ishte vetëm njëra: të gjej një libër i cili i përmbledh gjithë këto dituri. Si përfundim kam blerë një libër me fjalë të urta, sepse aty kam parë se ishin përmbledhur të gjitha njohuritë e botës. Në fakt, këtë nuk e kanë arritur ta bëjnë profesorë të mëdhenj. Këtë nuk e kanë shkruar akademi të famshme. Atë e ka nxjerrë akademia e quajtur “gurrë popullore”. E ka thënë goja e një plaku të moçëm, i cili jeton diku në vatrën e nxirë nga tymi i një shtëpie të harruar në majë të malit. Ka qenë amaneti (porosia e fundit) që babai i ka lënë birit të tij para se të vdesë. Ka qenë sarkazma shumë e hollë e një njeriu, të cilin bota indiferente e ka llogaritur për të çmendur.
Libri që keni në duart tuaja sot, është një përpjekje e mençur e autorit të tij, të cilit i janë dashur vite të tëra mbledhje gojëdhënash dhe fjalësh të urta nga gurra popullore e vendeve të ndryshme të Orientit, ashtu sikur një mjek i shkathët bredh kodrave dhe maleve për të zgjedhur në mes të shkurreve dhe shkëmbinjve gjethet e bimëve mjekësore, me të cilat ai do të bëjë ilaçin e duhur për shumë sëmundje. Instituti Shqiptar i Mendimit dhe Qytetërimit Islam, ka arritur të sjellë vlera për lexuesin shqiptar. Zgjedhja e tij për të mundësuar botimin e këtij libri ka qenë shumë e goditur dhe kjo për të gjitha ato arsye që thamë më lart. Ky libër është botuar në shumë gjuhë të ndryshme të botës, madje edhe në gjuhën esperanto, një gjuhë kjo pak e njohur për publikun e gjerë. Gjithashtu, dua të falënderoj autorin e këtij libri, z. Husejn Al Amily, dhe përkthyesin e tij nga gjuha esperanto, z. Bardhyl Selimi, për këtë punë kolosale që kanë bërë, duke i sjellë lexuesit shqiptar këto urtësi jashtëzakonisht të koncentruara orientale. “Thesari i parasë të fryn xhepin, ndërsa Thesari i fjalës të shton vitet”
Albania e Kaukazit dhe shqiptarët
Get PDFTime after time in the scientific literature, and not only in it, the hypothesis appears that Albanians came from the Caucasus to the place where they are today. Such a hypothesis is laid before researchers and the public, given its mention in various historical sources of a territory with the name Albani. The phenomenon is not only scientific since it is used by politics as well. Thus, in these last 150 years, when history has been often in the service of short-term nationalist politics, it is misused, especially in the Balkans, where the interests of the states established ahead of the others trampled on those of neighboring nations who had not yet created their own state. They do not spare in this battle, though loosing always without even starting, in using “thesis” and “historical arguments”, to raise theories and territorial revindications at the expense of others. One such case is that of Nicoclés, who, in his dissertation, reassumed this thesis, which is rejected by Fallmerayer. The first mention of Albani and its inhabitants, Albans, is made in the battle of Gaugamele in 331 B.C., when they were lined along with the Persian army against Alexander the Great. They are mentioned also in various sources as a people living near Armenia and Iberia (Georgia today), thus as a political important entity in the Caucasian region. Mention has continued in Greek and Roman sources, and in the Armenian, Byzantine, Arab ones from I to VIII centuries and later on. People, however, know few things in this regard. There is little linguistic evidence and archaeological data (Mingeçam-Azerbaijan). Even if any written literature has existed previously, it is now missing. Only the alphabet and a few fragmented inscriptions have survived to-date but still expect to be deciphered. From this picture it is understood that there does not exist even the smallest connection between Albanians (Albanites - Arvanites) with Aluans (Albans of Caucasus). Their connection has been and remains an invention both sought after and malicious. Moreover, not a single scholar of Aluans or other peoples of Caucasus for more than half a century has even thought about such a link, because it really has not existed and it is not documented.Herë pas here në literaturën shkencore, e jo vetëm në të, shfaqet hipoteza se shqiptarët aty ku ndodhen sot, kanë ardhur nga Kaukazi. Një hipotezë e tillë shtrohet përpara studiuesve dhe publikut, duke u nisur nga përmendja nëpër burime të ndryshme historike e një territori me emrin Albani. Dukuria nuk është vetëm shkencore, sepse ajo përdoret dhe nga politika. Kështu në këto 150 vjetët e fundit, kur historia shumë shpesh është në shërbim të politikave nacionaliste afatshkurtër, ajo është keqpërdorur sidomos në Ballkan, ku interesat e shteteve të krijuara më përpara se të tjerët nëpërkëmbnin ato të popujve fqinj që nuk kishin krijuar ende shtetin e tyre. Nuk kursehen në këtë betejë, gjithnjë të humbur pa e nisur, për të përdorur “teza”e “argumente historike”, për të ngritur teori dhe rivendikime territoriale në dëm të të tjerëve. Një rast i tillë është ai i Nikokles, që në disertacionin e tij rimerr këtë tezë, të cilën e hedh poshtë Fallmerayer. Një përdorim të tillë ka dhe ajo për ardhjen e shqiptarëve nga Kaukazi, diku nga shekujt X-XI, me qenë se atëherë shqiptarët përmenden për herë të parë në burimet bizantine me emrin albanoiarbanoi në trojet e sotme. Përgjithësisht historiografia shqiptare dhe jo vetëm ajo, e ka refuzuar këtë pseudoteori në mënyrë intuitive pa u hyrë në brendësi të dhënave historike që lidhen me albanët e Kaukazit. Për studiuesit shqiptarë, me të drejtë, ka mjaftuar teza e prejardhjes ilire dhe autoktonia e shqiptarëve, vazhdimësia e gjuhës dhe të qenit e saj indoevropiane, që vërtetohet nga shumë albanologë. Përmendja e parë e Albanisë dhe e banorëve të saj, albanëve, është në betejën e Gaugamelës në vitin 331 para erës sonë, kur ata u rreshtuan së bashku me persët kundër ushtrisë së Aleksandrit të Madh. Ata përmenden në burime të ndryshme si një popull që jeton pranë Armenisë dhe Iberisë (Gjeorgjia e sotme), pra si një entitet politik i rëndësishëm i rajonit të Kaukazit. Për ta ka përmendje të vazhdueshme ndër burimet greke dhe romake, por dhe në ato armene, bizantine, arabe që nga shekulli I deri tek shekulli VIII e më vonë. E megjithatë për këtë popull njihen pak gjëra. Ka fare pak dëshmi gjuhësore dhe pak të dhëna arkeologjike (Mingeçam-Azerbajxhan). Nëse kanë pasur një literaturë të shkruar, ajo sot është e humbur. Kanë mbijetuar vetëm alfabeti dhe pak mbishkrime të fragmentuara e që presin sot e kësaj dite zbërthimin
Besimi musliman në folklorin e krahinës së Çamërisë
Get PDFNo historian, demographer, sociologist, geographer, archaeologist, folklorist, linguist, who undertakes to dredge in the area of his research for the province of Chameria can by no way bypass the fact, not at all controversial, of the extraordinary impact that the Islamic faith has had on the economic, social, spiritual life of this province at least in recent centuries and especially in the last 100 year.
Though a population already displaced by force from their forefather’s lands, it continues to have this faith as identity and survival.
Based on this faith, this spiritual vitality, among the rarest ones for its strength in the Balkans, together with that of the population of Kosovo, was identified with many areas of life of the Cham population ranging from the customary traditions to the construction, traditional culinary ones, the rich and so varied onomastics, wishes and curses, weddings and joys, the religious devotions that were so regular all over province, in the religious tolerance showed by this population in relation to that part of the Christian population in many villages of Chameria.
In face of such a true colorful gallery with sounds, rich original literary figures, space and strong light of belief in the hope in God, which, even in the framework of a complete essay, remains still virgin and not fully dealt with, the new history has not diminished this faith in children, grandchildren of those men and women of this region with a glorious history regarding the spread of Islamic religion.
During all the years of stay in Albania, but also in other countries, where most of the displaced Cham people live and work, never missed the pledge of transmitting the faith to younger generations. But, unfortunately, in our native lands, in all 70 villages from where thousands of innocent people were expelled and massacred, objects of Islamic worship are disappearing one by one. Certainly, it is out of question to re-build or restore them to the previous situation, if the centuries-long native owners do not turn back there.
No, it even cannot be thought of this.
According to documents, it is clear that many mosques are destroyed by finding a strong “argument” of building public facilities, especially road construction, other public buildings, so that confidence of the population of Chameria, which has been a sign of life and our national identity, be weakened.Asnjë historian, demograf, sociolog, gjeograf, arkeolog, folklorist, gjuhëtar, që merr përsipër të qëmtojë në fushën e vet studimore për krahinën e Çamërisë nuk mund të anashkalojë kurrësesi faktin, aspak të diskutueshëm, të ndikimit të jashtëzakonshëm të besimit islam ne jetën ekonomike, shoqërore, shpirtërore, të kësaj krahine që, të paktën në shekujt e fundit e sidomos në 100 vitet e fundit e ka patur dhe e ka (ndonëse me një popullsi tashmë të shpërngulur me forcë nga trojet e veta stërgjyshore këtë besim si identitet dhe si mbijetesë. Ky vitalitet shpirtëror, ndër më të rrallët për forcën e tij në mbarë Ballkanin bashkë me atë të popullsisë së Kosovës, i mbështetur te ky besim njësohej me shumë fusha të jetës së popullsisë çame që në traditat zakonore, në ato ndërtimore, në guzhinën tradicionale, në onomastikën e pasur e aq të larmishme, në urimet e mallkimet, në dasmat e gëzimet, në ritet fetare që bëheshin aq të rregullta në tërë krahinën, në tolerancën fetare që tregonte kjo popullsi në lidhje me pjesën e popullsisë së krishterë që kishin shumë fshatra të Çamërisë. Përballë kësaj galerie të vërtetë shumëngjyrëshe me tinguj, figura të pasura letrare shumë origjinale, hapësirë, dritë të fortë besimi me shpresën te Zoti që gjthësesi edhe brenda kuadrit të një eseje të plotë, mbetet akoma i virgjër dhe jo i rrahur plotësisht, historia e re nuk e ka mpakur këtë besim te fëmijët, nipërit e stërnipërit e atyre burrave e grave të kësaj krahine me një histori të lavdishme në drejtim të përhapjes së fesë islame. Në të gjitha vitet e qëndrimit në Shqipëri ku është pjesa më e madhe e të dëbuarve nga trojet e tyre, por edhe në vendet e tjera ku jetojnë e punojnë, asnjëherë nuk e patën pengun e përcjelljes së besimit te brezat më të rinj. Por, për fat të keq, në trojet tona amtare në të 70 fshatrat prej nga u dëbuan dhe u masakruan me mijëra njerëz të pafajshëm, objektet e kultit islam në Çamëri një nga një po zhduken. Natyrisht nuk bëhet fjalë për t’i ringritur dhe restauruar në gjendjen e mëparshme, nëse atje nuk do të skojnë banorët shekullorë të tyre. Jo, as që mund të mendohet një gjë e tillë. Sipas dokumenteve që janë të qarta shumë xhami po prishen duke gjetur një “ argument” të fortë të ndërtimit të objekteve publike, sidomos të ndërtimit të rrugëve, të ndërtesave të tjera publike, me qëllim që të dobësohet ai besim i madh i popullsisë së Çamërisë që ka qenë shenjë e jetës dhe e indentitetit tonë kombëtar
Defterët osmanë të regjistrimit të popullsisë
Get PDFThe present paper deals with the value of the first Ottoman population registers as an important source of information for the medieval history of the Albanian people and of the Albanian language. Through the proper names of the registered family male representatives of the towns and villages, one can easily acknowledge to which ethnos and religion their entire families pertained.Thus, through the Ottoman registers of the XV-XVII centuries regarding the regions actually inhabited by Albanian-speaking peoples one can be informed about the demographic situation of those regions during the last medieval centuries.The family representatives of those regions bear mainly Albanian characteristic proper names like Lekë < Alexander, Gjon < Lat. Johannes, Gjin, which has been considered an Albanian typical variant of Gjon, Gjokë < Gjon-kë, Gjikë < Gjin-kë, Gjergj < Lat. Georgius etc.
The two main issues dealt with in this paper are the following:
The ethnic composition of those regions at the time of the first Ottoman registers.
The ethnic composition of the actually Greek-speaking areas in South Albania.
Concerning the first issue, the linguistic investigation of the proper names represented in the Ottoman registers clearly demonstrates that the population of the actually Albanian speaking regions generally pertained to the Albanian ethnos.According to such an investigation, one can draw the same conclusion for the villages of the Dropull and Vurgu valleys, as the proper names of those villages are similar to those of the other areas around them.Of course, one can find in the Dropull and Vurgu villages, as elsewhere in South Albania, Greek influenced proper names like Jani beside Gjon and Gjin, Jorgo beside Gjergj, Aleksander and Aleks beside Lekë etc. But that is due particularly to the great influence of the Greek Orthodox Church. Moreover, among the proper names of those villages one can also encounter proper names with some consonants lacking in New Greek (like b, d, g, c, ç, x, xh).Thus, the ancient Ottoman registers clearly ´show that the introduction of the Greek idiom in those villages has taken place after the Turkish conquest, particularly at the end of the XVIII century and at the beginning of the XIX century, as some historical facts demonstrate.Through a similar investigation the author of this paper has come to the conclusion that most of the areas of the southern Epirus, actually within the boundaries of the Greek state, were inhabited by Albanian-speaking peoples at the time of the first Ottoman population registers, but they were gradually hellenized particularly through the influence of the Greek Orthodox Church and of the Greek state after the independence of Greece and later on through the extradition of the Albanian Muslim population.At the end of the paper the author points out that the town of Arta in the extreme southern Epirus in the Ottoman registers is attested in the form Nartë, which has come out of the Albanian expression Në Artë “in, towards Arta”. For more details about the issues dealt with in this paper, one should consult the Albanian version.Ky punim trajton vlerën e regjistrave të parë të popullsisë osmane si një burim i rëndësishëm informacioni për historinë mesjetare të popullit shqiptar dhe të gjuhës shqipe. Siç dihet, në regjistrat osmanë zakonisht janë shënuar emrat e kryefamiljarëve ose beqarëve meshkuj e aty-këtu edhe femra, kur këto ishin gra të veja. Nga emrat e tyre mund të kuptohet pa vështirësi edhe përkatësia etnike e gjithë familjes që ata përfaqësonin.Nëpërmjet këtyre të dhënave, që pasqyrojnë gjendjen demografike të shekujve XV – XVII, e cila është rezultat i zhvillimeve të përftuara gjatë shekujve të mëparshëm, mund të nxirren përfundime të sigurta për gjendjen demografike të viseve të banuara nga shqipfolësit edhe për mjaft shekuj më parë. Përfaqësuesit e familjeve të atyre krahinave mbajnë emra karakteristikë kryesisht si Lekë, Gjon, Gjo-kë < Gjon-kë, Gjin, Gjikë < Gjin-kë, Gjergj, Pal, Martin, Aleksandër, Jani, Jorgo a Jorgji, Pavllo etj.
Në këtë artikull do të përqëndrohemi në sqarimin e dy pyetjeve:
Si paraqitet gjendja etnike e trojeve të sotme shqipfolëse në kohën e regjistrimeve më të vjetra osmane dhe si ishte përftuar ajo gjendje etnike?
Si ka qenë gjendja etnike para pushtimit osman në ato zona dikur shqipfolëse, ku sot flitet greqisht?
Gjatë këtij studimi kemi dhënë shembuj vetëm nga ato treva, ku sot flitet greqisht, por ku dikur, sipas dëshmive të deferëve osmanë, gjuha amtare mbizotëruese ka qenë shqipja. Për këtë arsye dhe në përputhje me synimet e këtij artikulli në paragrafët ndjekës do të japim shembuj nga defterët osmanë për vilajetin e Janinës, për luginën e Dropullit dhe Vurgun e Delvinës, d.m.th. për ato treva, ku gjuha shqipe është mënjanuar nga greqishtja. Natyrisht, në fshatrat Dropull dhe Vurgu, si kudo në Shqipërinë e Jugut, mund të gjesh emra të përveçëm të ndikuar nga grekët si Jani krahas Gjonit dhe Gjinit, Jorgo pranë Gjergjit, Aleksandër dhe Aleks pranë Lekës etj. Por kjo është veçanërisht për shkak të ndikimit të madh të Kishës Ortodokse Greke. Madje, ndër emrat e përveçëm të atyre fshatrave mund të hasen edhe emra të përveçëm me disa bashkëtingëllore që mungojnë në greqishten e re (si b, d, g, c, ç, x, xh).Kështu, regjistrat e lashtë osmanë tregojnë qartë se futja e idiomës greke në ato fshatra ka ndodhur pas pushtimit turk, veçanërisht në fund të shekullit XVIII dhe në fillim të shekullit XIX, siç tregojnë disa fakte historike.Nga sa u trajtua përmbledhtas në këtë artikull, besoj që kuptohet vlera e madhe e defterëve osmanë, sidomos e atyre më të hershëm, për të hedhur më shumë dritë mbi disa probleme të vështira të historisë së popullit shqiptar dhe të gjuhës së tij gjatë periudhës së pushtimit osman të viseve të ndryshme shqipfolëse. E vlera e atyre të dhënave merr përmasa edhe më të mëdha, po të kihet parasysh se gjendja demografike e viseve shqipfolëse, e pasqyruar në defterët më të vjetër osmanë, është një tregues i qartë për gjendjen demografike të këtyre viseve edhe shumë shekuj para kohës kur është bërë regjistrimi i popullsisë nga pushtuesit osmanë
Probleme aktuale të shqipes sot
Get PDFActually, some of the most concerning issues related to the culture of Albanian are: Albanian continues to be under the pressure of careless writers and speakers. State and the public institutions depending from it or under its permission should have more love and care for the language they use. It is high time that rule breakers answer for the damage they are causing to the Albanian. “Longing” for unnecessary foreign words has become an epidemic disease and it is assuming the dimensions of a language killing disease. Critiques of linguists and sympathizers of Albanian seem to fall in deaf ears. Even in the textbooks of University level, stupid mistakes have sneaked out. This should be brought to an end, other wise the language will suffer irreparable damages. A greater care should be made in the written Albanian especially in the publication of official and public character. The old Latin saying “Verba volant, scripta manent”, that legitimated that greater care and attention paid before to the written language compared to the spoken one. This wise saying still has values, but it should be completed also by the observation that in modern time, especially since the ascending to the power of visual and audio media (radio and television, tape-recorder, videocassettes, recordable discs, etc), we should admit that the spoken word “does not fly”, but it remains and impresses equally, even faster that the written word. In environments such as the theater stage, movie, and radio and television, the spoken words should be qualitatively different from the usual and careless speaking of simple people. English and other foreign languages should be learned, but is incumbent upon us to protect and preserve Albanian. There have been many years that the written and spoken Albanian has been neglected so far. All are fervently dedicated to the learning of foreign languages, especially English, and this is not wrong, but almost no one is concerned about Albanian, its declining culture of writing and the outrage and irresponsible stand of the written and spoken media towards it. For instance, in TV annunciations for new programs, there have been noticed heavy breaks of the most elementary and simple rules of the Albanian spelling. The actual causes and effects of the increased flow of foreign words into Albanian, without leaving unmentioned the flow of ways of saying or syntax constructions that are unacceptable for the Albanian has entered as sheer influences of foreign languages. Politicians and statesmen are the ones who mostly give the bad example in using unnecessary foreign words. They are followed by journalist and analysts who, sometimes, as a result of the unconsidered and thoughtless repetition of what they hear or record by the conversations or writings of politicians or statesmen. However, mostly do this on their own or because of their irresponsible stand, haste or bad command of Albanian and entering of foreign terms overflow and cannot be stopped. Look how words, such as: involvoj, involvim, implementoj, implementim, zona rurale, staf, bord, draft, prioritet, prioritar-e, konfrontoj and konfrontim, total-e, ekzil, moment, fluks, focus, frustracion etc, are spread and used. Today, all over the civilized world dominates the opinion that media holds the main weight in the linguistically patterning of masses; therefore, the author reemphasizes that the journalists are also teachers of Albanian for the wide masses of readers. The protection of language belongs in the first instance to the state and state’s and social institutions depending from or permitted by it. In every civilized country, there exist laws for the protection of the language and the state takes the necessary means for its study and teaching in schools and well as for the implementation of unified spelling in the whole official writing and publishing practice. The synonym of the unified literary language itself is its qualification as standard or official. It should not be denied that for many years in a row, a lot has been done for the Albanian literary language be it for its study and elaboration, or for the wide implementation of the literary language by state and cultural institutions. Many studies and contributions for the purification and enrichment of the language have been published. Periodicals such as “Gjuha jonë” (Our Language) in Tirana, “Gjuha shqipe” (The Albanian Language) in Prishtina, as well as numerous collections and critical reviews for the language used by the media and press, “Fjalori për pastërtinë e gjuhës shqipe” (Dictionary for the purity of Albanian) (Tirana, 1998), but those who should read and keep them always on their writing-desk, do not care about them. The main cause is that during the recent years the Albanian state and institutions’ care for the language has tremendously declined.Shqipja vijon të jetë nën trysninë e shkruesve dhe folësve të pakujdesshëm. Shteti dhe institucionet publike që varen ose lejohen prej tij duhet të kenë më shumë dashuri e kujdes për gjuhën që përdorin. Ka ardhur koha që normëshkelësit të përgjigjen për dëmin që i shkaktojnë gjuhës shqipe. “Malli” për fjalët e huaja të panevojshme është bërë ndër ne si një sëmundje ngjitëse që po merr përmasat e një epidemie gjuhëvrasëse. Kritikat e gjuhëtarëve dhe të dashamirëve të shqipes sikur bien në veshë të shurdhët. Deri edhe në librat mësimorë të shkollës së lartë përvidhen gabime trashanike. Kjo duhet të marrë fund, përndryshe gjuha do të pësojë dëmtime të pandreqshme. Kujdes më i madh duhet bërë veçanërisht për shqipen e shkruar, për botimet me karakter zyrtar e publik. Dikur thuhej me të drejtë shprehja latine “Verba volant, scripta manent” (Fjalët e thëna fluturojnë, të shkruarat mbeten), çka përligjte atë përkujdesje shumë më të madhe që i takonte më parë gjuhës së shkruar, në krahasim me të folurën. Kjo thënie urtake e latinëve të mençur mbetet me vlerë edhe për kohën tonë, porse ajo edhe duhet plotësuar me kundrimin se në kohët e reja, sidomos qëkur kanë ardhur në “pushtet” mediat pamore-dëgjimore (radioja dhe televizioni, magnetofoni, videokaseta, disqet e incizuara etj.), duhet të themi se edhe fjala e folur “nuk fluturon”, por mbetet e fiksohet njësoj, madje edhe më shpejt sesa fjala e shkruar. Fjala e folur në mjedise të tilla si skena e teatrit, filmi dhe radioja e televizioni duhet të jetë cilësisht e ndryshme nga fjala e zakonshme, nga të folurit e shkujdesur të njerëzve të thjeshtë.Anglishten dhe gjuhët e tjera do t’i mësojmë sa më mire, por edhe shqipen ta mbrojmë e ta ruajmë. Vitet shkojnë me shpejtësi, por hallet e shqetësimet e shqiptarëve nuk shterojnë. Midis tyre (dhe ndoshta për sherr të tyre), ka shumë vjet që është lënë pas dore gjuha shqipe e shkruar dhe e folur. Të gjithë janë të drithëruar e të dhënë me mish e me shpirt pas mësimit të gjuhëve të huaja, sidomos të anglishtes dhe bëjnë mirë, por gati askush nuk shqetësohet për gjuhën shqipe, për kulturën e saj shkrimore në rënie dhe për nëpërkëmbjet e qëndrimin e pandërgjegjshëm të mediave të shkruara e të folura ndaj saj. Gjuhëtarë, përkthyes dhe arsimtarë dashamirë e mbrojtës të shqipes kanë shkruar e vijojnë të kritikojnë gabimet e qëndrimet që dëmtojnë shqipen, porse ato duket se bien në veshë të shurdhët.Politikanët janë ata që japin më së shumti shembullin e keq në përdorimin e fjalëve të huaja të panevojshme. Fill pas tyre vijnë gazetarët dhe analistët, të cilët, nganjëherë si pasojë e përsëritjes së papeshuar e të pamenduar të asaj që dëgjojnë a regjistrojnë nga bisedat apo shkrimet e politikanëve e shtetarëve, po më shumë edhe nga mendja e qëndrimi i tyre i pandërgjegjshëm, nga nguti e mosnjohja e shqipes dhe e fjalorit të saj, lëshojnë përbindshërira siç është, ndër të tjera, i famshmi ”komisioni bipartizan”, në vend të “dypalësh, i dy partive, dypartiak a prej dy partish”. Dhe, për ironi të madhe, kjo fjalë vijon të mbetet në përdorim si grami i keq që mbin në ara, pavarësisht nga kritikat e përsëritura që kemi bërë pikërisht për atë hibrid përbindshëror. Kështu, nga padija e pakujdesia e disa prej atyre (qofshin politikanë apo gazetarë) që i lëshojnë për herë të parë nga goja, fjalët dhe termat e huaj vijnë e bëhen si orteku që nuk e ndalon dot.Mbrojtja e gjuhës u përket në radhë të parë shtetit dhe institucioneve shtetërore e shoqërore që varen a lejohen prej tij. Në çdo vend të qytetëruar ka ligje për mbrojtjen e gjuhës dhe shteti merr masat e nevojshme për studimin e mësimin e saj në shkolla si dhe për zbatimin e drejtshkrimit të njësuar në të gjithë praktikën shkrimore e botuese zyrtare. Vetë sinonimi i gjuhës letrare të njësuar është cilësimi i saj si standard apo zyrtare.Janë botuar shumë studime e ndihmesa për pastrimin e pasurimin e gjuhës, botohen rregullisht edhe revista "Gjuha jonë" në Tiranë dhe "Gjuha shqipe" në Prishtinë, janë botuar edhe përmbledhje e libra me vërejtje kritike për gjuhën e shtypit e të mediave, si dhe një "Fjalor për pastërtinë e gjuhës shqipe" (Tiranë, 1998), mirëpo ata që duhet t' i këndojnë e t' i kenë përherë mbi tryezat e punës, as që duan t' ia dinë për to. Shkaku kryesor është se gjatë viteve të fundit kujdesi i shtetit dhe i institucioneve shqiptare për gjuhën ka rënë së tepërmi
Kumtime etnofolklorike dhe etnologjike
Get PDFThis study includes two articles from the field of Albanian ethnochoreography (folkloristic) and one from ethnology. Each of them is separate as regards to the issue it covers.The first article: “Two dimensions of the Albanian ethnochoreography", through improvisation and individuality, analyses features of a theoretical character from the Albanian folk dance. The second article “Tradition and evolution in the Kosova’s “Sheh” macro dance", through some considerations on the dance’s tradition and on one of its evolved variants, highlights the folk choreography of Kosova. The third article”: “Marriage’s rites of Arbëreshes” is motivated by the 2nd Euro-Mediterranean Festival of Arbëresh Music and Dance in Stringler, Italy, 5-9 August 2003, held by the Centre for Study and Research in Arbëresh Folk Traditions. The author points out that a celebrating atmosphere surrounded this activity. The subject analyzed through a combination of both ethno- folklore and ethnologic elements (of course, it deals with the Arbëresh dance as well), brings us to the world of the Arbëreshes in Italy. In a more general view, the messages of these articles bring evidence on the character of the pan national ethnicity in the field of the popular culture.Ky studim përfshin dy artikuj nga fusha e etno-koreografisë shqiptare (folkloristike) dhe një nga etnologjia. Secila prej tyre është e veçantë për sa i përket çështjes që mbulon. Artikulli i parë: "Dy dimensione të etno-koreografisë shqiptare", nëpërmjet improvizimit dhe individualitetit, analizon tipare të një karakteri teorik nga vallet popullore shqiptare. Artikulli i dytë “Tradita dhe evoluimi në makrovallen 'Shota' të Kosovës", përmes disa konsideratave mbi traditën e vallëzimit dhe një nga variantet e saj të evoluara, nxjerr në pah koreografinë popullore të Kosovës. Artikulli i tretë": "Ritet e martesës së arbëreshëve" është motivuar nga Festivali i Dytë Euro-Mesdhetar i Muzikës dhe Valleve Arbëreshe në Stringler, Itali, 5-9 gusht 2003, mbajtur nga Qendra për Studime dhe Kërkime në Traditat Popullore Arbëreshe. Autori vë në dukje se një atmosferë festive e rrethonte këtë aktivitet. Tema e analizuar përmes një ndërthurjeje të elementeve etno-folklorike dhe etnologjike (natyrisht që trajton edhe vallen arbëreshe). Në një vështrim më të përgjithshëm, mesazhet e këtyre artikujve sjellin dëshmi mbi karakterin e etnisë mbarëkombëtare në fushën e kulturës popullore
Vlera urbanistike arkitekturore e Beratit
Get PDFFor its important historical-cultural values, the city of Berat is one of the most distinguished centers of Albanian territories and beyond. The beginnings of this center’s existence belong to the 4th century BD when a fortified wall with towers surrounded the inhabited centre. During the uninterrupted 24 centuries long history, there were build many works in Berat, many of which are preserved in a good state, or partly in ruins, being this way an important documentary evidence for the history. The inhabited centre within the castle starts to extend outside it in the 13th century. For historical reasons, this process has been carried out in different rates in time. During the 13th century, the opened city assumes a wider extension, thus constituting the largest part of the city. Architectural values of berate include fortification, cult buildings and the dwelling category. The castle, with Illyrian traces of the 4th century BD, in the course of the time has undergone successive reconstructions and extensions, traces of which are still preserved up to date. As a rare example, it is considered the fact that the centre within the surrounding walls continues to be inhabited even nowadays, preserving the ancient urban scheme. Cult buildings belong to the Muslim and Christina faiths. Those of the Christian faith are more ancient. The church with architectural and artistic values of the 13th-14th centuries are preserved in the interior of the castle as well as outside it, along with the later churches of the basilica type. Building of the object of Muslim cult, such as: mosques, holy shrines and mausoleums, started by the beginning of the 15th century, under mainly Albanian cultural patronage (in Italian mecenatismo). Xhamia Mbret (the King Mosque) and Xhamia e Beqarwve (the Mosque of Singles), the Tekke of Helvetians, are some of the buildings of value of the Muslim faith in Berat. The dwelling is the main constructive element of Berati, which by being built in assembly, gives the tone to the view of this city. In Berat, along with the traditional typology, such as the dwellings with garret, we frequently encounter dwellings of free composition. These examples, manly build in areas of sloped terrains in the quarters Kala, Mangalem and Gorricë, are distinguished for their close tie with the land, improvised compositions and the finished architectural treatment. The Assemblies of Berati, especially the one of Mangalem, are accomplishments of undoubted European values.
The placement of the Old Berat under state’s protection in 1961, created the right conditions for the evaluation of this cultural treasure according to the contemporaneous criteria of restoration. Systematic restoration works carried out in all genres of monuments of Berat, preserved their values for both today and the future to come in their twofold function as works of art and historical evidences.For its mayor values, it has been proposed by the Albanian government that the Historical Centre of Berat be included in the List of the Wolrd’s Trasuries.Për vlerat e tij të rëndësishme historiko-kulturore, Berati është një prej qendrave qytetare më të spikatura të hapësirës shqiptare dhe asaj evropiane më gjerë. Kjo qendër ruan vlera të rëndësishme historiko-kulturore në fushën ndërtimore, që prej shek. IV p.e.s. deri në ditët tona. Gjatë historisë së pandërprerë 24 shekullore, në Berat u ndërtuan shumë vepra, shumë prej të cilave ruhen në gjendje të mirë, ose pjesërisht në rrënoja, duke qenë kështu një dëshmi e rëndësishme dokumentare për historinë. Vlerat arkitektonike të beratit përfshijnë fortifikimin, ndërtesat e kultit dhe kategorinë e banesave. Kalaja e Beratit - themeluesja e qendrës së banuar qytetare, e ndërtuar në shek. IV p.e.s, ngrihet mbi një lartësi kodrinore e cila bie me faqe të thepisura drejt ultësirës, veçanërisht në faqen jugore në drejtim të Osumit. Konturi i mureve rrethues, i pajisur me një hyrje kryesore në veri dhe me shumë kulla, zhvillohet lirshëm për të ndjekur formën e truallit shkëmbor mbi të cilin ngrihet. Kalaja e Beratit, pra muret rrethues, me histori 2400 vjeçare kanë pësuar shkatërrime të madhësive të ndryshme dhe rindërtime të shumta, me synim riparimin dhe përfshirjen e elementeve të reja fortifikuese në vazhdën e zhvillimeve të reja me teknikat e kohës. Ndërtimet e kultit kristian, si kisha, i ndeshim thuajse në mbarë qytetin, por ato të ngritura në brendësi të kalasë dhe pranë saj shquajnë për kohën e hershme të ndërtimit dhe vlerat arkitekturore. Një kategori krahasimisht të re të ndërtimeve të kultit me fillesa në shek. XV , paraqesin ato të kultit musliman. Kjo kategori ndërtimore, krahas llojit kryesor, xhamisë, përfshin edhe teqe, turbe, medrese, varre monumentale etj. Xhamitë e para janë ndërtuar prej mecenatësh të huaj, siç është Xhamia e Kuqe, ndërtuar në shek. XV, Xhamia Mbret (Xhamia Mbret) dhe Xhamia e Begarëve (Xhamia e Beqarëve), Teqeja e Helvetëve, janë disa nga ndërtesat me vlerë të besimit mysliman në Berat. Kategoria ndërtimore më masive e qytetit është natyrshëm banesa, e cila përbën elementin thelbësor jetësor dhe i jep tiparet dalluese kësaj qendre me histori shekullore, si rrallë qendra të banuara në hapësirën shqiptare dhe më gjerë. Banesat që ruhen ende sot në Berat, u përkasin kohësisht, kryesisht shek. XVIII-XIX, por tipologjikisht shumica e tyre përsërisin arritje pararendëse, të cilat kanë qenë njohur më herët, madje dhe para pushtimit osman të vendit. Në Berat, krahas tipologjisë tradicionale, siç janë banesat me gardhe, ndeshim shpesh banesa me hapësira të vogla dhe mesatare, të cilat ngrihen kryesisht në lagjet Mangalem, Goricë dhe Kala.
Qendra Historike e Beratit zë një vend të veçantë në trashëgiminë historiko-kulturore të etnosit shqiptar si për jetëgjatësinë e pandërprerë shumëshekullore, ashtu edhe për dëshmitë e shumta urbanstiko-arkitekturore. Për vlerësimin e trashëgimisë historiko-kulturore të Beratit tashmë kujdeseshin institucione të specializuara në fushën e monumenteve, sipas kritereve bashkëkohore. Që prej vitit të shpalljes së Beratit qytet-muze dhe, veçanërisht pas vitit 1965, me krijimin e Institutit të Monumenteve, në Berat janë kryer punime sistematike restauruese në mbarë gjinitë e monumenteve, në radhë të parë, në banesat tradicionale. Në sajë të këtyre ndërhyrjeve, Berati ruan vlerat, për të cilat është vënë në mbrojtje si një dëshmi e prekshme historiko-kulturore e popullit shqiptar. Duke vlerësuar pasuritë kulturore të Beratit, të cilat ndjeshëm i kalojnë kufijtë shqiptarë, është ndërmarrë hartimi i dosjes përkatëse, sipas normave të UNESCO-s për përfshirjen e Qendrës Historike të këtij qytetit të lashtë në listën e Pasurisë Botërore. Historia e pandërprerë 2400- vjeçare e kësaj Qendre, e shfaqur qartazi edhe nëpërmjet dëshmive të shumta vlerëplota historiko-kulturore në fushën ndërtimore, është dhe do të jetë një arritje madhore e etnosit shqiptar në shekuj, e cila pritet të konfirmohet edhe në plan ndërkombëtar