Albanica Albanian Academic Journals
Not a member yet
4474 research outputs found
Sort by
Paraziti i përkryer jeton në pallatin nr. 176
No full textKy punim shqyrton Pallatin 176, komedinë më të shfaqur në historinë e teatrit shqiptar, si një hapësirë përmbysjeje ideologjike dhe kulturore rreth fundit të socializmit shqiptar. Premiera e vitit 1986 dhe popullariteti masiv i shfaqjes (me mbi 500 të tilla), lidhen me batutën e shkathët, natyrshmërinë në vënien skenike dhe me personazhin kryesor, Vanin, të interpretuar mjeshtërisht nga Roland Trebicka. Vani, një marifetçi simpatik, aspiron postin e magazinierit jo për përgjegjësitë, por për rehatinë dhe pushtetin që sjell. Edhe pse teknikisht i punësuar, refuzimi i punës fizike dhe kërkimi i pushtetit e vendosin atë në kushtet e një aspiranti parazit: një figurë që përkon me ankthin ideologjik të regjimit ndaj dembelizmit dhe privilegjit burokratik. Përmes Vanit, shfaqja sjell një komedi thyerjesh: ai sajon fejesa, përhap thashetheme dhe shkruan një letër anonime. Kjo përkon me konceptin e Michel Serres-it për parazitin, jo si një përfitues pasiv, por si një ndërhyrës në sistem, që prodhon ndryshim përmes zhurmës dhe prishjes së rendit. “Dënimi” i tij përfundimtar, riedukim vullnetar në një fshat të largët, shfaqet si mbyllje ideologjike, por në thelb është një fitore ironike: një njeri i dëbuar nga sistemi që rihyn në të përmes lidhjeve familjare dhe marifeteve. Duke e vendosur Vanin në kontekstin e ligjshmërisë shqiptare për “parazitin” të viteve 1973 dhe 1976, si dhe duke e krahasuar me ligjshmëri të ngjashme në Bashkimin Sovjetik dhe në Republikën Demokratike të Gjermanisë, punimi argumenton se paraziti ishte një figurë dyplanëshe: sa e padobishme, aq edhe thelbësore për shpërbërjen e rendit socialist. Pallati 176 përfaqëson kështu një shembull se si teatri i socializmit të vonë mund të fshihte kritikën pas së qeshurës, duke mishëruar rezistencën jo përmes protestës së hapur, por përmes artit komik të mbijetesës, ndonëse i prodhuar në një nivel të pavetëdijshëm
Recension i librit me kujtimet e Endri Kekos Ditari i një kinoregjisori, red. nga Ilir Keko dhe Teuta Keçi (Tiranë: Muza Printing, 2024)
Full text linkPËRDORIMI I GJUHËS SHQIPE NË EDICIONET E LAJMEVE NË RADIO-TELEVIZIONIN E MAQEDONISË SË VERIUT DHE NË ALSAT M
Full text linkThe Albanian language, from its earliest history to the present day, remains unique with strong cultural and national significance. Its structure and richness have long attracted the attention of both Albanian and foreign linguists. In modern times, especially in public and media communication, the proper use and preservation of the language has become increasingly important. This study analyzes the use of Albanian in news editions broadcast by two television stations in North Macedonia: Radio-Television Macedonia (RTM) and Alsat M. Using deductive and comparative methods, the study evaluates linguistic accuracy in news writing, headlines, and the presence of unnecessary foreign terms. Although one station is public and the other private, both face the challenge of maintaining standard Albanian in informative content. The findings reveal efforts toward correct usage but also show frequent deviations from the literary norm and the influence of non-Albanian vocabulary. The study highlights the ongoing need for linguistic improvement and greater language awareness in Albanian-language journalismGjuha shqipe, që nga lashtësia e deri më sot, mbetet një gjuhë e veçantë dhe me vlera të veçanta kulturore e kombëtare. Struktura dhe përmbajtja e saj kanë qenë gjithmonë objekt studimi për gjuhëtarë vendas dhe të huaj. Me kalimin e kohës, veçanërisht në hapësirat publike dhe mediatike, është rritur nevoja për ruajtjen dhe përdorimin e saj të drejtë. Ky studim synon të analizojë përdorimin e shqipes në edicionet e lajmeve në dy televizione në Maqedoninë e Veriut: Radio-Televizioni i Maqedonisë (RTM) dhe Alsat M. Duke përdorur metoda deduktive dhe krahasuese, shqyrtohet cilësia gjuhësore në shkrimin e lajmeve, titujve dhe përdorimi i fjalëve të huaja. Edhe pse njëri televizion është publik dhe tjetri privat, të dy përballen me sfidën e ruajtjes së standardit të shqipes në raportimin informativ. Rezultatet tregojnë se ndonëse ka përpjekje për përdorim korrekt, shpesh vërehen devijime nga norma standarde dhe ndikime të huaja të panevojshme. Studimi thekson nevojën për përmirësim të vazhdueshëm gjuhësor dhe vetëdijesim profesional në median shqipfolëse
SHQIPJA NËN EFEKTIN E GLOBALIZIMIT BRENDAETNIK DHE NDËRETNIK
Full text linkThis article analyzes the status of the Albanian language under the influence of intra-ethnic and inter-ethnic globalization, within the broader framework of global change. In this context, Albanian faces two major challenges: (1) pressure from lexical borrowings from other languages; and (2) intra-ethnic globalization, related to the movement and merging of Albanian-speaking communities across various geographic and cultural regions. Since the 1990s, following major political, social, and economic shifts, the effects on Albanian’s development have become increasingly evident—not only in Albania but also in Kosovo, North Macedonia, Montenegro, and other Albanian-speaking enclaves. Transitioning from an isolated, centralized society to an open and mobile one brought communities closer through migration and faster communication. These shifts have influenced how Albanian is used—its standard form, its interaction with dialects, and its tendency to absorb elements from other languages. This study explores how such influences are transforming Albanian’s public usage and its function as a national language, while highlighting the contemporary challenges of preserving and adapting it in a globalized context.Ky artikull analizon statusin e gjuhës shqipe nën ndikimin e globalizimit brenda-etnik dhe ndëretnik, si pjesë e proceseve më të gjera të globalizimit botëror. Në këtë kuadër, shqipja përballet me dy sfida kryesore: (1) trysnia nga huazimet leksikore prej gjuhëve të huaja; dhe (2) globalizimi brenda-etnik, që lidhet me zhvendosjen dhe përzierjen e komuniteteve shqipfolëse në zona të ndryshme gjeografike dhe kulturore. Pas viteve 1990, me ndryshimet politike, shoqërore dhe ekonomike, ndikimi mbi zhvillimin e shqipes është bërë më i dukshëm, jo vetëm në Shqipëri, por edhe në Kosovë, Maqedoni të Veriut, Mal të Zi dhe enklava të tjera shqiptare. Nga një realitet i mbyllur dhe i centralizuar, siç ishte Shqipëria para viteve ’90, shoqëria kaloi drejt një hapjeje që solli afrimin e individëve dhe komuniteteve shqiptare përmes migrimit dhe komunikimit më të shpejtë. Këto lëvizje kanë ndikuar në përdorimin e shqipes - në standardin e saj, në kontaktin me dialektet, si dhe në prirjen për të marrë elemente nga gjuhë të tjera. Studimi shqyrton mënyrën se si këto ndikime po e transformojnë përdorimin publik të shqipes dhe rolin e saj si gjuhë kombëtare, duke theksuar sfidat bashkëkohore për ruajtjen dhe përshtatjen e saj
NGA KONGRESI I MANASTIRIT TE REPREZALJET E REGJIMIT KOMUNIST
Full text linkThe Congress of Manastir, held in November 1908, marks one of the most significant milestones in modern Albanian history. It established the foundation for the unification of the Albanian alphabet and served as a key turning point in advancing the aims of the Albanian National Awakening. This paper aims to shed light—for the first time—on the fate of several delegates who participated in the congress, as well as their families, during the communist regime in Albania (1945–1991). This period, characterized by political repression and ideologically driven historical revisionism, saw many contributors to national identity-building excluded from official narratives, while their relatives often faced persecution and marginalization. The study focuses on three core aspects: the delegates’ role in shaping Albanian cultural identity; the treatment of their families under the regime; and the post-1945 efforts to erase or distort their historical legacy. The research is grounded in previously unexplored archival materials and oral testimonies from direct descendants. This approach seeks to restore attention to figures marginalized by ideology and reflect critically on how totalitarian regimes manipulate national history. The paper contributes to a deeper understanding of memory, identity, and political influence on historiography in post-Ottoman and post-ideological Albania.
Kongresi i Manastirit, i mbajtur në nëntor të vitit 1908, përfaqëson një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë shqiptare moderne, duke vendosur themelet e unifikimit të alfabetit të gjuhës shqipe dhe duke shërbyer si moment kyç në përmbushjen e objektivave të Rilindjes Kombëtare. Kjo kumtesë synon të hedhë dritë për herë të parë mbi fatin e disa prej delegatëve pjesëmarrës dhe familjeve të tyre gjatë periudhës së regjimit komunist në Shqipëri (1945–1991). Në këtë periudhë, e shënuar nga represioni politik dhe rishkrimi ideologjik i historisë, shumë prej figurave që kishin kontribuar në procese kyçe të ndërtimit të identitetit kombëtar u përjashtuan nga narrativa zyrtare, ndërsa familjarët e tyre u përballën me ndjekje dhe persekutim. Studimi përqendrohet në tri shtylla: roli i delegatëve në ndërtimin e identitetit kulturor shqiptar; trajtimi i familjarëve të tyre nga regjimi; dhe përpjekjet për fshirjen ose deformimin e kontributit të tyre historik. Kërkimi mbështetet në burime arkivore të paeksploruara dhe në dëshmi gojore nga trashëgimtarë të drejtpërdrejtë. Kjo qasje synon të risjellë në vëmendje figura të lëna në hije dhe të reflektojë mbi ndikimin e ideologjisë në ndërtimin e historisë kombëtare. 
Hasan Kaleshi- orientalist i shquar shqiptar
No full textDr. Hasan Kaleshi is an honored and praiseworthy figure, who left illuminated traces in the field of Oriental studies. His loss created a vacuum that no one can fill up in this branch of life and science. As a genuine orientalist, he never mixed his life with political ambitions and, at the same time, he remained loyal to human facts and an authentic researcher. An important fact in his life and intellectual background, which constituted a particularity in the field of studies where this Albanian personality gained popularity, was his religious identity that is reflected both in the nature of his creativity and in his researches.
He was born in Serbetine village in the region of Kercova, Macedonia. He completed the elementary school in his birthplace and the high one in Skopje. In 1952, he graduated at the University of Belgrade, Branch of Orientalistics. Also, he was accorded the titles Master and Doctor by the same University on the theme: "The earliest vaqfs' documents in Arabic found in the region of Macedonia".
He commanded several foreign languages, such as: Albanian, Macedonian, Turkish, Serbian, Arabic, German, English, French, Italian etc. Those played an essential role in making the figure of the Orientalist Hasan Kaleshi known in different European scientific circles and beyond. Also, those enabled the author to publish his numerous writings in many various countries of Europe and East.
In 1965, he turned back to Yugoslavia and worked at the Institute of the Albanological Studies in Prishtina. He continued there up to 1973, when he was elected Chief of the Department of Orientalistics at the University of Kosova and at the same time he worked as pedagogue of Arab language and literature. He passed away after three years, in 1976.
It is worthy to be mentioned that Dr. Kaleshi participated in many international and regional events and activities dedicated to orientalistics. In some of them, he had the fortune to meet and exchange opinions with many of Arab writers, to whom he had served by translating their literary works such as: Mahmud Tejmur, Teufik Al- Hakim, etc. During the period 1949-19756, he wrote and published many important studies and researches in various languages. He could not translate a large part of them from the languages in which they were published. Meanwhile some of them are lost, and the rest are collected in a series of volumes. The number of realized studies and researches surpasses 350, without including the books.A part of them are dedicated to Albanian language and literature, such as: "Remarks on the language used in our journalism", 1949; "The contemporaneous Albanian language in Yugoslavia", 1952; "The written Albanian literature in Arab alphabet", 1957 etc. Whereas, it can be said that he dedicated the major part of his activity to the translation of a range of works of Arab authors such as Ibn Rumi, Xhubran Khalil Xhubran, Bulend El-Hajderi, Nizar Kabbani, Sulejman Al-Isa etc, in different languages of the region, and publishing separate studies in the framework of the Arab literature, such as: "The Contemporaneous Egyptian literature", 1956, "Novelties in the modern Arab poetry", 1965. He has translated a series of short stories by the well-known Arab writer, Mahmud Tejmur. Also he has prepared a text in Albanian for the University on the History of Arab Literature.Part of the masterpieces realized by Dr. Hasan Kaleshi is the Serbo-Croatian- Arab Dictionary, which was successfully completed in collaboration with the renowned researcher Kamil El-Buhi, one of the most distinguished personalities in the field of orientalistics during '50-ies.The dictionary was published after the authors had passed away. It includes about 50 000 entries and idioms. Also, Dr. Kaleshi had published a range of articles and researches in Serbian, Arabic and Albanian aiming to introduce the old and new Turkish literature and at the same time, he translated works of the distinguished ottoman writers. Proceeding from this long life experience and vast creativity in the field of the oriental studies, Dr. Kaleshi deserves in eternity the most positive evaluations coming from all around the world as a remarkable emblem of the European Orientalistics and one of the few ones in this field for the region of the Balkans.Dr. Hasan Kaleshi është një figurë e nderuar dhe e lavdërueshme, i cili la gjurmë të ndritura në fushën e studimeve orientale. Humbja e tij krijoi një boshllëk që askush nuk mund ta mbushë në këtë degë të jetës dhe shkencës. Si një orientalisti i mirëfilltë, ai kurrë nuk e përzjeu jetën e tij me ambicie politike dhe, në të njëjtën kohë, mbeti besnik ndaj fakteve njerëzore dhe një studiues autentik. Një fakt i rëndësishëm në jetën dhe formimin e tij intelektual, që përbënte një veçanti në fushën e studimeve ku kjo personalitet shqiptare fitoi popullaritet, ishte identiteti i tij fetar që reflektohet si në natyrën e krijimtarisë së tij ashtu edhe në hulumtimet e tij.
Ai lindi në fshatin Serbë të rajonit të Kërçovës, në Maqedoni. Arsimin fillor e përfundoi në vendlindje, ndërsa të mesmin në Shkup. Në vitin 1952, ai diplomoi në Universitetin e Beogradit, Dega e Orientalistikës. Gjithashtu, nga i njëjti universitet mori titujt Master dhe Doktor me temën: “Dokumentet më të hershme të vakëfeve në arabisht të gjetura në rajonin e Maqedonisë.”
Ai zotëronte disa gjuhë të huaja, si: shqip, maqedonisht, turqisht, serbisht, arabisht, gjermanisht, anglisht, frëngjisht, italisht, etj. Këto luajtën një rol thelbësor në bërjen e figurës së orientalistit Hasan Kaleshi të njohur në rrethet shkencore evropiane dhe përtej tyre. Gjithashtu, ato i mundësuan autorit të botojë shkrimet e tij të shumta në shumë vende të ndryshme të Evropës dhe Lindjes.
Në vitin 1965, ai u kthye në Jugosllavi dhe punoi në Institutin e Studimeve Albanologjike në Prishtinë. Ai vazhdoi aty deri në vitin 1973, kur u zgjodh Shef i Departamentit të Orientalistikës në Universitetin e Kosovës dhe njëkohësisht punoi si pedagog i gjuhës dhe letërsisë arabe. Ai ndërroi jetë pas tre vitesh, në vitin 1976.
Është e denjë të përmendet se Dr. Kaleshi mori pjesë në shumë ngjarje dhe aktivitete ndërkombëtare dhe rajonale të dedikuara orientalistikës. Në disa prej tyre, ai pati fatin të takohet dhe të shkëmbejë mendime me shumë shkrimtarë arabë, të cilëve u shërbeu duke përkthyer veprat e tyre letrare, si: Mahmud Tejmur, Teufik Al-Hakim, etj. Gjatë periudhës 1949-1976, ai shkroi dhe botoi shumë studime dhe hulumtime të rëndësishme në gjuhë të ndryshme. Një pjesë e madhe e tyre nuk arriti të përkthehet nga gjuhët në të cilat ishin botuar. Ndërkohë, disa prej tyre janë humbur, ndërsa pjesa tjetër është mbledhur në një seri vëllimesh. Numri i studimeve dhe hulumtimeve të realizuara tejkalon 350, pa përfshirë librat.
Një pjesë prej tyre i kushtohen gjuhës dhe letërsisë shqipe, si: “Vërejtje mbi gjuhën e përdorur në gazetarinë tonë,” 1949; “Gjuha shqipe bashkëkohore në Jugosllavi,” 1952; “Letërsia e shkruar shqipe me alfabet arab,” 1957, etj. Ndërsa, mund të thuhet se pjesën më të madhe të veprimtarisë së tij ia kushtoi përkthimit të një sërë veprash të autorëve arabë si Ibn Rumi, Xhubran Khalil Xhubran, Bulend El-Hajderi, Nizar Kabbani, Sulejman Al-Isa, etj., në gjuhë të ndryshme të rajonit dhe botimit të studimeve të veçanta në kuadër të letërsisë arabe, si: “Letërsia bashkëkohore egjiptiane,” 1956, “Risia në poezinë moderne arabe,” 1965. Ai ka përkthyer një sërë tregimesh të shkurtra nga shkrimtari i njohur arab, Mahmud Tejmur. Gjithashtu, ka përgatitur një tekst në gjuhën shqipe për Universitetin mbi Historinë e Letërsisë Arabe.
Pjesë e kryeveprave të realizuara nga Dr. Hasan Kaleshi është Fjalori Serbo-Kroatisht-Arabisht, i cili u përfundua me sukses në bashkëpunim me studiuesin e njohur Kamil El-Buhi, një nga personalitetet më të shquara në fushën e orientalistikës gjatë viteve ’50. Fjalori u botua pasi autorët kishin ndërruar jetë. Ai përfshin rreth 50,000 njësi dhe shprehje. Gjithashtu, Dr. Kaleshi kishte botuar një sërë artikujsh dhe hulumtimesh në serbisht, arabisht dhe shqip, me qëllim prezantimin e letërsisë turke të vjetër dhe të re, dhe njëkohësisht përktheu vepra të shkrimtarëve të shquar osmanë. Duke u nisur nga kjo përvojë e gjatë jetësore dhe krijimtari e gjerë në fushën e studimeve orientale, Dr. Kaleshi meriton përjetësisht vlerësimet më pozitive nga mbarë bota si një emblemë e shquar e Orientalistikës Evropiane dhe një nga të paktët në këtë fushë për rajonin e Ballkanit
Vështrime për drejtshkrimin e ë-së së patheksuar mbështetur në të dhëna nga nxënësit e arsimit 9-vjeçar
No full textOne of the most complex and frequently debated issues among Albanian linguists is the orthography of derived words with the unstressed vowel /ë/. Previous studies have lacked statistical data and acoustic measurements, not only for its application, but also for the patterns and trends in the developments related to the codification of this category of words. This article presents the results of a partial test on the orthography of derived words with the suffixes -tar, -si, -zi, -so, -zo, as well as some derived words from stems with -ër and -ëz, followed by suffixes beginning with vowels, as well as the spelling of the final /ë/ in a few masculine nouns such as djalë, burrë, lumë, dhallë, ujë etc. The test was conducted in October 2022 with 446 students, aged 10-15, at the "Ismail Qemali" primary and lower secondary school in Vlora. Through the metrical grid and acoustic analysis, the author has argued that the unstressed vowel /ë/ preserves the stress and rhythmic structure of words, and plays an important role in syllable construction, acting as a tool to avoid the creation of onsets and codas that are not characteristic of the Albanian language. In conclusion, as can be understood from the cases examined in this paper, and also according to the statistical data, the rules of the Albanian orthography for the unstressed vowel /ë/, effectively reflect the consistency of the solutions approved by The Congress of the Albanian Orthography (1972).Ky punim trajton një çështje të rëndësishme të drejtshkrimit të shqipes, atë të /ë/-së së patheksuar. Edhe pse është një çështje e ndërlikuar, e debatuar dhe e trajtuar gjerësisht ndër gjuhëtarët shqiptarë, në punimet e mëparshme kanë munguar të dhënat nga nxënës të shkollave 9-vjeçare për përvetësimin, zbatimin dhe prirjet zhvillimore për kodifikimin e kësaj kategorie fjalësh. Punimi paraqet rezultatet e një testimi të pjesshëm për drejtshkrimin e fjalëve të prejardhura me prapashtesat -tar, -si, -zi, -so, -zo, si dhe disa fjalëve të prejardhura prej temash me -ër dhe -ëz, të ndjekura nga prapashtesat që fillojnë me zanore, si dhe drejtshkrimin e /ë/-së fundore tek emrat e tipit burrë, djalë, dhallë, lumë, mjaltë e ujë. Gjithashtu, në këtë punim jemi përpjekur të shpjegojmë organizimin theksor e ritmik të fjalëve trirrokëshe sipas konceptit të rrjetës metrike në fonologjinë metrike. Për të vërtetuar nivelin e theksimit të rrokjeve në aspektin akustik, kemi përcaktuar në spektogram lakoret e intensitetit të fjalëve, duke përdorur programin kompjuterik Praat. Përmes të dhënave të reja e me interes, përpiqemi të japim një ndihmesë për këtë çështje problemore të drejtshkrimit të shqipes dhe njëherazi synojmë të mbështetim disa qëndrime të studiuesve për funksionin e rëndësishëm të /ë/-së së patheksuar në strukturën fonetike e fjalëformuese të fjalëve, lidhur me mënjanimin e grupeve të bashkëtingëlloreve në kufi të morfemave, strukturën e rrokjeve e nivelet e theksimit të tyre, strukturën ritmike të fjalëve, si dhe llojin e prapashtesës që lidhet me rrafshin morfologjik
Pluraliteti metodologjik është forcë. Forca është kualitet: Konsiderata mbi interpretimin estetik të tekstit letrar në botimet e Tomorr Plangaricës
No full textIn the field of literary studies and aesthetic philosophy, Tomorr Plangarica emerges as a distinctive figure who contributes not only through his philosophical reflection but also through his literary sensibility, deeply rooted in national culture and the universal spirit of art. His interpretation method is primarily aesthetic, developed as a hermeneutic process that brings to the surface the inner depths of literary works. Aesthetic interpretation in his works is not simply a reading for meaning, but an engagement with the emotional, symbolic, and metaphysical energies that a literary text contains. Plangarica’s work emphasizes the integration of diverse methodological approaches (hermeneutics, psychoanalysis, reception theory, intertextuality, deconstruction) to analyze literary texts. He rejects rigid, single-method analyses, advocating instead for a dynamic interplay of perspectives to uncover deeper meanings. The text highlights Plangarica’s focus on the aesthetic reception of literature, blending emotional and intellectual engagement to reveal textual nuances. Plangarica’s method is built on an understanding of literature as an ontological space – where being is revealed through artistic form. Aesthetic interpretation, in this sense, is not a decoding of the external message but a participation in the internal rhythm of the work, in the pulsation of its symbolic tissue. It serves as an effort to uncover the aesthetic truth of the text – not the truth in the factual or historical sense, but truth as the experience of beauty, tragedy, paradox, or the sacred. Plangarica is clearly influenced by hermeneutic philosophy, especially the ideas of Gadamer, where understanding is always a dialogue, an event of fusion of horizons. In his analyses, one notices how the interpreter is not a neutral observer but a participant in the aesthetic and spiritual experience of the text. Plangarica does not reduce literature to psychological or sociological explanations, although he remains aware of these aspects; rather, he treats literature as a living space where the author’s vision meets the reader’s inner horizon. His analyses of authors like Lasgush Poradeci, Çajupi, and Ismail Kadare demonstrate how interpretive frameworks enrich understanding. Plangarica employs hermeneutic cycles to explore texts, balancing authorial intent with reader response. He transcends traditional hermeneutics by incorporating postmodern critiques (e.g., deconstruction) to question fixed meanings. This type of interpretation is deeply creative and philosophical. It does not aim at a final answer, but rather creates new spaces of meaning. The aesthetic interpretation opens the text towards infinity – towards the mystery of being. This is seen especially in Plangarica’s readings of Albanian literary works, where he treats literary figures not only as characters but as ontological figures – as carriers of existential and national meaning. Psychoanalytic readings uncover subconscious layers in texts, while intertextuality traces dialogues between works across eras and cultures. Plangarica’s innovative use of terminology (e.g., “heterotopia”, “textual linguistics”) reflects his interdisciplinary rigor. His critiques avoid jargonheavy abstraction, prioritizing clarity and aesthetic resonance. Plangarica’s work exemplifies how methodological diversity—rooted in aesthetics, hermeneutics, and critical theory—can illuminate literary texts. His analyses bridge Albanian and global literary discourse, offering models for nuanced, context-sensitive interpretation. “Methodological pluralism generates strength—of consciousness, expression, and critical thought.” This summary captures the text’s focus on Plangarica’s scholarly contributions while condensing its dense theoretical discussions. In essence, Tomorr Plangarica’s aesthetic interpretation is a form of cultural and existential meditation through literature. It is an approach that treats the literary work not merely as an object of analysis, but as a subject of encounter – as a being with which we communicate, suffer, think, and hope. Through this lens, Plangarica does not just interpret texts – he listens to them, meditates with them, and invites us to live aesthetically through their truth.Vepra e botuar me tematikë shkencore e Tomorr Plangaricës është shumë e gjerë për nga vëllimi, shumë e thellë për nga mendimi, shumë ndikuese nga emocioni. Në rastin e këtij shkrimi nuk do të merrem me mbarë veprën e botuar të Tomorrit (që e kam lexuar me shumë interes dhe përfitim), por do të përqendrohem (me përkushtim) në materialet-analizimet estetike të disa teksteve letrareartistike. Që në fillim po prezantoj titujt e pjesëve me të cilat kam “matur forcat e mia analizuese”: Teksti dhe qasja ndaj tij; Veçori të ligjërimit poetik të Çajupit; Malli në hapësirën poetike lasgushiane; Një rënkim i bukur1; Gjuhësia/Shkencat e ligjërimit dhe teksti letrar (dhe një analizë e një kënge nga “Këngët e Milosaos”)2; Thurima poetike si përkryerje në vijimësi (Variant leximi i poezisë “Kristal” të Ismail Kadaresë)3; Prania në paprani (Sprovë për një leximpragmalinguistik të poezisë “Kur të jesh mërzitur shumë” e D. Agollit)4. Interpretimet e teksteve të tilla kanë vepruar direkt në receptimin e në admirimin tim dhe unë nuk dalloj dot: ku mbaron receptimi e ku fillon admirimi, si përzihen këto ndjesi duke shkaktuar, duke prodhuar një ndikim e një sugjestion të rrallë
Një sprovë klasifikimi të italianizmave të shqipes së vjetër (shek. XVI–XVII): huazime popullore dhe huazime librore
No full textThe paper discusses the significant influence of Italian loanwords on the Albanian language, particularly in relation to Old Albanian from the 16th and 17th centuries. It focuses on classifying loanwords based on their mode of transmission, distinguishing between literary or learned loanwords and vernacular loanwords derived from spoken language.
Recent studies have identified almost 6,000 Italian loanwords, including both historical and contemporary entries.
Until the 1990s, there was a gap in systematic studies on Italianisms, partly due to linguistic purism in Albanian linguistics post-World War II. However, recent research, particularly from scholars like Jorgaqi, Lafe, and Dashi, as well as contributions from Landi, Vicario, and Di Giovine has renewed interest in this area. Studies have focused on 16th- and 17th-century Albanian texts, utilizing historical lexicons and concordances.
New technologies have greatly aided diachronic studies of Albanian, facilitating critical editions of ancient texts and electronic concordances. Projects such as the DPEWA (Digitales Philologisch-Etymologisches Wörterbuch des Altalbanischen (15.-18. Jh.)) at the University of Munich have advanced this field of research by also examining the geographical distribution of lexemes in Albanian dialects. This provides valuable insight into the origin of Romanisms.
The DPEWA project identified around 950 Italianisms in Old Albanian, with 126 documented for the first time. However, the set of loanwords is heterogeneous in terms of status and origin and therefore requires more precise classification. This paper classifies these loanwords based on their mode of transmission, distinguishing between learned and vernacular loanwords. Çabej had already highlighted this distinction in his study of Latinisms in Albanian as an issue that had not received adequate attention until then.
First of all, among learned borrowings, it is necessary to distinguish the terms that were borrowed directly from Italian texts which served as models for translation. These are the so-called “foreign words” used momentarily without continuity. The Buzuku Missal, for instance, contains 350 Italianisms, with around 113 being literary in origin. After the Buzuku Missal, many of these borrowings disappeared, but many of them reappear in modern times as reborrowings, often in the form of internationalisms and with new meanings.
For many learned loanwords, it is necessary to distinguish between Italianisms and Latinisms depending on the model text. These cases of 'double etymology', as described by Alexandru Graur, still represent an open problem in Albanian linguistics today. As distinct from learned borrowings or cultisms, there are borrowings that have entered the language through spoken use. This paper attempts to outline some useful classification criteria in order to distinguish these borrowings. Vernacular loanwords, influenced by spoken language, are primarily Venetian in origin, dating back to the 13th-14th centuries. Examples include almise ‘tools’ < ven. armizo; avoj < ven. avolio ‘ivory’; baticë < ven. bataizza; fëdigë < ven. fadiga; kurtjelë ‘knife’ < ven. cortela; kusi ‘pot’ < ven. cusina; lexon ‘read’ < ven. lezer; rrufë ‘catarrh’ < ven. rufa; rrugë < ven. ruga; tratë ‘trawl’ < ven. trata. Other criteria for distinguishing vernacular loanwords include “intimate borrowings” from everyday bilingualism, as seen in the Buzuku Missal with terms like fashë, fior, mulë, maganjë 'defect', as well as functional elements such as adverbs, conjunctions and interjections. A fundamental criterion for identifying loanwords are phonological and semantic changes, and the presence of formal variants over time and across space, as well as their incorporation into derivational systems.
The text concludes that, although learned and vernacular loanwords are interconnected and cannot be clearly distinguished from one another, it is estimated that of the 950 Italianisms, 232 belong to the vernacular category and 718 to the learned category. Many of these loanwords declined amid the cultural and literary setbacks of the late 17th century, resulting from the political and social circumstances of this difficult period in Albanian history.Artikulli analizon korpusin e italianizmave të shqipes së teksteve të vjetra, të përpunuar në kuadrin e projektit DPEWA të Universitetit Ludwig-Maximilian të Mynihut, nga këndvështrimi i mënyrës së transmetimit të tyre në gjuhën shqipe. Për këtë qëllim janë përcaktuar disa kritere për dallimin e huazimeve të marra në rrugë librore dhe huazimeve të hyra nëpërmjet gjuhës së folur, kryesisht si huazime kulturore përmes kontakteve gjuhësore. Si huazime librore apo diturore (savante) në radhë të parë janë klasifikuar fjalët e marra drejtpërdrejt nga tekstet italiane që autorët e vjetër kishin si model përkthimi, shpesh herë për nevoja të çastit dhe të mbetura pa vazhdimësi në hapësirë dhe kohë. Huazimet diturore dallohen edhe nga përmbajtja semantike e tyre, si fjalë të leksikut abstrakt ose fetar. Fjalët e karakterit libror mund të dallohen edhe nga grafia që pasqyron tipare fonetike italiane në tekstet e vjetra. Përkundrazi, huazimet e tipit popullor, sidomos ato më të vjetrat, kanë karakteristika fonetike e leksikore veneciane, janë me përhapje relativisht të gjerë në gjuhë, kanë pësuar ndryshime fonologjike e semantike në krahasim me modelin e gjuhës dhënëse, karakterizohen nga prania e varianteve fonologjike e morfologjike në hapësirë e në kohë dhe nga një derivacion i pasur.
Në përfundim të kësaj analize, rezulton një raport i tillë mes dy kategorive: nga një numër i përgjithshëm prej 950 italianizmash, 232 përcaktohen si huazime popullore dhe 718 të tjerat janë huazime diturore, fjalë librash, shumë prej të cilave janë përdorur vetëm një herë për nevoja të tekstit, ndërsa shumë të tjera mbetën me përdorim të kufizuar në shqipen e vjetër