ISS PAS Journals
Not a member yet
2214 research outputs found
Sort by
Jedna z wielu nieopowiedzianych historii o życiu żydowskim na ziemiach polskich przed Zagładą
No full textThe example of Czesława Rosenblat’s (1877–1949) interesting biography is used to show alterations that could be made to the core exhibition of the Polin Museum of the History of Polish Jews in Warsaw. The article seeks to answer the question why Jewish herstories are still not much commemorated at the Polin Museum, in spite of increasing research on women’s stories in Polish and Jewish historiography. Rosenblat’s biography serves as a means to show complex, non-obvious Polish-Jewish relations. The article reveals the fascinating biography of one of the Jewish women writers who chose Polish as their language of expression. Finally, it shows the complex intertwining of the Polish and Jewish cultures in the late 19th and early 20th centuries.Na przykładzie arcyciekawej biografii Czesławy Rosenblat (1877–1949) artykuł pokazuje zmiany, które mogłyby zostać wprowadzone do wystawy stałej Muzeum Historii Żydów Polskich Polin w Warszawie. Tekst stara się odpowiedzieć na pytanie, dlaczego żydowskie herstorie wciąż nie są upamiętnione w Muzeum Polin, mimo rozwoju badań nad historią kobiet w polskiej i żydowskiej historiografii. Biografia Rosenblat służy jako środek do pokazania skomplikowanych i nieoczywistych stosunków polsko-żydowskich. Artykuł odsłania fascynujący życiorys jednej z żydowskich pisarek, które wybrały język polski jako język wyrazu artystycznego. Wreszcie, pokazuje skomplikowane splątanie polskiej i żydowskiej kultury w końcu dziewiętnastego i na początku dwudziestego wieku
Nowa diaspora. Transnarodowe kontakty wśród polskich Żydów po kampanii antysemickiej i emigracji 1968 roku
Full text linkThe article discusses transnational dimensions of the aftermath of Poland’s March 1968 antisemitic campaign, which resulted in the exile of approximately half of the Jewish population of the country at that time. It highlights some typical aspects of the diasporic experience, sequencing them diachronically – early trajectories, e.g. coping with family separation, then the maintenance of community through organized reunions and global communication, and attempts at representation – and offers an overview of the networking efforts in terms of reintegration processes that can be seen as a collective response to the stigma of antisemitism and national exclusion. The article focuses on the experiences of the “March ’68 generation,” that is, those Polish Jews who were raised after the Holocaust and were young adults or teenagers at the time of the Jewish exodus from Poland in the late 1960s. The author explores autobiographic narratives, looking at how post-1968 diasporic experiences were remembered and interpreted and what significance exiles and non-exiles attached to these episodes of their lives. The inclusion of the non-émigré perspectives into the diasporic framework broadens the picture of responses to antisemitism by those affected. The core data come from three series of biographical interviews with émigrés and non-émigrés taken in 2001–2023, supplemented by selections from émigré press and other autobiographical accounts. The triangulation of research data was applied in a qualitative analysis of personally narrated life stories and of texts that reflect collective efforts at maintaining ties among people for whom the 1967–1968 antisemitic campaign, forced emigration, and the resulting separation were significant biographic and community changes. The article is a contribution to the historical sociology of Polish Jewry spanning the period of five decades, from the late 1960s political crisis in Poland’s communism to the 50th anniversary of the “March ’68 events” in 2018.Artykuł omawia transnarodowy wymiar następstw kampanii antysemickiej w Polsce w marcu 1968 roku. Jednym z jej skutków była wymuszona emigracja około połowy ówczesnej żydowskiej populacji kraju. W artykule przedstawiono niektóre typowe aspekty doświadczenia diasporycznego – wczesne trajektorie, na przykład radzenie sobie z rozdzieleniem rodzin, następnie podtrzymanie społeczności poprzez zorganizowane zjazdy i globalną komunikację, a także próby reprezentacji. Przeanalizowane zostały procesy reintegracji, które można postrzegać jako zbiorową odpowiedź na piętno antysemityzmu i wykluczenia narodowego. Artykuł koncentruje się na doświadczeniach „pokolenia Marca ‘68”, czyli tych polskich Żydów, którzy wychowali się po Zagładzie i byli młodymi dorosłymi lub nastolatkami w okresie żydowskiego exodusu z Polski pod koniec lat 60. XX wieku. Autor bada narracje autobiograficzne, przyglądając się temu, w jaki sposób doświadczenia diasporyczne po 1968 roku zostały zapamiętane i jak były interpretowane, a także jakie znaczenie przypisywali im emigranci oraz osoby, które nie wyemigrowały. Włączenie perspektywy nieemigrantów w ramy diaspory poszerza obraz „pomarcowych” doświadczeń osób dotkniętych antysemityzmem. Kluczowe dane pochodzą z trzech serii wywiadów biograficznych z emigrantami i nieemigrantami przeprowadzonych w latach 2001–2023, uzupełnionych fragmentami prasy emigracyjnej i innymi relacjami autobiograficznymi. Zastosowana triangulacja danych badawczych tworzy podstawę jakościowej analizy osobistych historii życia oraz tekstów będących świadectwem zbiorowych działań na rzecz utrzymania więzi między ludźmi, dla których kampania antysemicka z lat 1967–1968, przymusowa emigracja i wynikająca z niej separacja były znaczącymi zmianami biograficznymi i społecznymi. Artykuł stanowi wkład do socjologii historycznej polskich Żydów, obejmując okres pięciu dekad, od kryzysu politycznego w PRL pod koniec lat 60. XX wieku do pięćdziesiątej rocznicy „wydarzeń marcowych” w 2018 roku
Мовний образ Божої Матері в текстах духовних пісень книжного та народного походження
No full textThe Linguistic Image of the Mother of God in the Texts of Religious Songs of Book and Folk Origin
This article analyses the stylistic means of verbalising the linguistic image of the Mother of God in the texts of religious songs of book and folk origin. It has been established that the image in question combines pagan ideas about the Mother Goddess and Christian beliefs in the Mother of the Son of God. The study also points out a synonymous-variant series for the designation of the Mother of God with such dominants as Virgin, Mary, Mother, Queen and Holy Protectress. As discussed, the semantics of key units is revealed through linguistic means, primarily epithets, similes and metaphors. The following peculiarities of the representation of the linguistic image of the Mother of God have been identified: in the works of book origin, the authors emphasise her divine essence, depicting her in an iconographic style; in folklore, the folk interpretation as an earthly woman prevails. The linguistic image of the Mother of God is qualified as a component of the linguistic and conceptual worldview of Ukrainians.
Językowy obraz Matki Boskiej w tekstach pieśni religijnych pochodzenia książkowego i ludowego
Niniejszy artykuł analizuje środki stylistyczne użyte do werbalizacji językowego obrazu Matki Boskiej w tekstach pieśni religijnych pochodzenia książkowego i ludowego. Jak ustalono, obraz ten łączy pogańskie wyobrażenia o Bogini Matce i chrześcijańskie wierzenia w Matkę Syna Bożego. W opracowaniu wskazano również szeregi synonimiczno-wariantywne określenia Matki Boskiej z takimi dominantami, jak Dziewica, Maryja, Matka, Królowa, Święta Opiekunka. Semantyka kluczowych jednostek ujawnia się poprzez środki językowe, przede wszystkim epitety, porównania i metafory. Ustalono następującą specyfikę przedstawiania językowego obrazu Matki Boskiej: w utworach pochodzenia książkowego autorzy podkreślają jej boską istotę, przedstawiając ją w stylu ikonograficznym; w folklorze przeważa jej ludowa interpretacja jako ziemskiej niewiasty. Językowy obraz Matki Boskiej uznano za element językowego i pojęciowego obrazu świata Ukraińców.
Zobaczyć, co niewidoczne. Od podręcznika historii do nauki z krajobrazu
No full textThe Czech-German borderscape, which has been affected by forced migrations several times over the last hundred years, contains many layers of memory. Some of them can still be identified, while others need to be searched for because their traces have been erased. In this context, this article aims to discuss the possibilities of place-based learning, using a case study from the Ore Mountains: the former town of Pressnitz. The study introduces resources that can be used by educators to promote the understanding of complex processes and global phenomena, such as colonialism, power structures, mobility, globalization, and gender. The analyzed materials include archivalia from Czechia, Germany, and Austria, as well as documents from private collections in various European countries. The existence of regional and global interconnections between the Czech lands (Bohemia) and colonies is surprising, but it can also help educators to support self-identification with the region on a local level through new narratives.Krajobraz czesko-niemieckiego pogranicza, który w ciągu ostatnich stu lat kilkukrotnie dotknęły przymusowe migracje, zawiera wiele warstw pamięci. Niektóre z nich są nadal widoczne, innych zaś trzeba szukać, ponieważ ich ślady zostały zatarte. W tym kontekście niniejszy artykuł omawia możliwości metody place-based learning, „edukacji opartej na miejscu”, wykorzystując studium przypadku z Rudaw, z dawnego miasta Pressnitz. Opracowanie przedstawia materiały, z których mogą korzystać edukatorzy, aby uczyć rozumienia takich złożonych procesów i globalnych zjawisk, jak kolonializm, struktury władzy, mobilność, globalizacja czy płeć. Analizowane materiały obejmują archiwalia z Czech, Niemiec i Austrii, a także dokumenty ze zbiorów prywatnych w różnych krajach europejskich. Istnienie regionalnych i globalnych powiązań między ziemiami czeskimi a koloniami jest zaskakujące, ale może również pomóc edukatorom wspierać samoidentyfikację z regionem na poziomie lokalnym poprzez nowe narracje
Niemieckie duchy nawiedzają słowacki teatr: rola dramatu w słowackiej kulturze pamięci
No full textWith the independence of Slovakia in 1993, a culture of memory of the problematic aspects of the history of Slovak Germans – such as anti-German violence, post-World War II internment camps, or forced displacement from (Czecho)Slovakia during and after the war – began to develop gradually. Currently there are more than twenty sites of memory in the form of monuments or memorial plaques commemorating those aspects of the common Slovak-German history. However, there are still voices in Slovak society pointing out the lack of public knowledge about the historical issues involved. In 2022 and 2023, the plays Domov! [Home!] and Hauerland appeared on the stages of Slovak theaters. Focusing on the period of World War II and first postwar years, they both show it for the first time from the perspective of Slovak Germans. Based on a comparison of these two plays and the existing sites of memory, this article considers how Slovak Germans are remembered in Slovakia today. Applying the analytical framework of hauntology, it further explores the role of drama in the Slovak culture of remembrance. The study argues that traditional sites of memory in the regions formerly inhabited by Slovak Germans, such as monuments or memorial plaques, are a response of the local population to the German ghosts of the past – various material traces of German culture. In turn, the actors playing the Slovak Germans in the theatrical productions under discussion are considered to be possessed by their characters, who bring the repressed past back to light. As the actors are not limited by local concerns, they can reach a wider audience. They bring new perspectives on a history that is already known, and thus they play an important role in the process whereby individual and/or social memories become part of collective memory on the national level.Wraz z uzyskaniem niepodległości przez Słowację w 1993 roku zaczęła się stopniowo rozwijać kultura pamięci związana z problematycznymi aspektami historii słowackich Niemców, takimi jak przemoc antyniemiecka, obozy internowania po II wojnie światowej czy przymusowe wysiedlenia słowackich Niemców z (Czecho)Słowacji w trakcie i po II wojnie światowej. Dzisiaj na Słowacji istnieje ponad dwadzieścia różnych miejsc pamięci w formie pomników lub tablic pamiątkowych zwracających uwagę na te elementy wspólnej słowacko-niemieckiej historii. Jednak w społeczeństwie słowackim nadal słychać głosy wskazujące na brak powszechnej wiedzy o niedawnej historii słowacko-niemieckiej. W latach 2022 i 2023 na scenach słowackich teatrów wystawiono dwa spektakle teatralne Domov! i Hauerland. Oba skupiają się na okresie II wojny światowej i pierwszych latach powojennych, pokazując ten czas po raz pierwszy z perspektywy słowackich Niemców. Na podstawie porównania wspomnianych sztuk i istniejących miejsc pamięci autor pyta, w jaki sposób pamięta się o słowackich Niemcach we współczesnej Słowacji. Z pomocą widmontologii jako ramy analitycznej bada rolę dramatu w słowackiej kulturze pamięci. Stwierdza, że tradycyjne miejsca pamięci, takie jak pomniki lub tablice pamiątkowe, znajdujące się w regionach zamieszkiwanych dawniej przez słowackich Niemców są odpowiedzią miejscowej ludności na niemieckie widma – różne materialne ślady ówczesnej niemieckiej kultury. Jednocześnie postrzega się aktorów grających słowackich Niemców w omawianych sztukach jako opętanych przez swoich bohaterów, przywracających wypartą przeszłość do teraźniejszości. Ponieważ aktorzy nie mają żadnych lokalnych powiązań, mogą dotrzeć do szerszej publiczności. Wnosząc nowe perspektywy do już znanej historii, odgrywają ważną rolę w procesie, w którym indywidualne i/lub społeczne wspomnienia stają się częścią pamięci zbiorowej na poziomie narodowym
Życie z echem przeszłości. Badanie „poniemieckości” we Wrocławiu i Szczecinie. Anna Kurpiel, Katarzyna Maniak, Porządek rzeczy. Relacje z przedwojennymi przedmiotami na Ziemiach Zachodnich (przypadek Wrocławia i Szczecina), fotografie Łukasz Skąpski, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Wydawnictwo Akademii Sztuki w Szczecinie, 2023, 304 ss.
No full textThis article is a review of the book Porządek rzeczy: Relacje z przedwojennymi przedmiotami na Ziemiach Zachodnich (przypadek Wrocławia i Szczecina) [The Order of Things: Relationships with Prewar Objects in the Western Territories of Poland: The Case Studies of Wrocław and Szczecin] by Anna Kurpiel and Katarzyna Maniak, photographs by Łukasz Skąpski, published in 2023 by Jagiellonian University Press and the Academy of Art in Szczecin; ISBN: 978-83-233-5257-0, 978-83-63072-98-8.Artykuł jest recenzją książki Porządek rzeczy. Relacje z przedwojennymi przedmiotami na Ziemiach Zachodnich (przypadek Wrocławia i Szczecina) autorstwa Anny Kurpiel i Katarzyny Maniak, z fotografiami Łukasza Skąpskiego, wydanej przez Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego i Wydawnictwo Akademii Sztuki w Szczecinie, 2023; ISBN: 978-83-233-5257-0, 978-83-63072-98-8
Mikrotoponimia wsi Wojkuńce i Składańce w rejonie werenowskim na Białorusi (na materiale zebranym na przełomie XX i XXI wieku)
No full textThis article presents an analysis of local toponyms in the villages of Vaikuntsy and Skladantsy in the Voranava district in Belarus (formerly part of the Lida district of the Second Polish Republic). Historical research indicates that both of them were established as a result of fourteenth-century colonisation by the West Baltic population from the Prussian land of Bartia; their inhabitants used to be called bartsiaki (one of the dialectal versions of the name). The study aims to answer the question whether and to what extent settlement and subsequent linguistic contacts influenced the modern local toponymy of the area (names of fields, meadows, forests, wetlands, etc.). The article presents linguistic material and offers its interpretation. The analysis of microtoponymy in focus shows that most of the names are related to the topography of the area, while others are anthroponymic names and, less often, cultural names. In the material collected, the predominant category is that of semantic derivatives. Considering word-formation derivatives, most of them were derived from appellatives and personal names. The list of microtoponyms includes numerous Lithuanisms as well as Slavic names (mainly Belarusian, rarely Polish and Russian). The study indicates that the Lithuanian local dialect of the two villages (Vaikuntsy and Skladantsy) is not currently used, and that Lithuanian local toponyms are disappearing.Artykuł prezentuje analizę nazw terenowych wsi Wojkuńce i Składańce położonych w rejonie werenowskim na Białorusi (dawny powiat lidzki w przedwojennej Polsce). Z badań historycznych wynika, że miejscowości powstały w wyniku czternastowiecznej kolonizacji przez ludność zachodniobałtycką z pruskiej ziemi Barty (Barcji); mieszkańcy tych wsi byli nazywani dawniej barciakami (jedna z wersji gwarowych). Celem artykułu jest ustalenie, czy i w jakim stopniu osadnictwo i późniejsze kontakty językowe wpłynęły na współczesne miejscowe nazewnictwo terenowe (nazwy pól, lasów, mokradeł itd.). Artykuł ma charakter materiałowo-interpretacyjny. Analiza mikrotoponimii wykazała, że większość nazw ma związek z topografią terenu, inne – to nazwy odantroponimiczne, rzadziej występują nazwy kulturowe. W materiale onimicznym przeważają derywaty semantyczne, a wśród derywatów słowotwórczych najczęstsze są nazwy odapelatywne oraz nazwy odosobowe. Poświadczone są zarówno liczne lituanizmy, jak i nazwy słowiańskie (głównie białoruskie, pojedyncze polskie i rosyjskie). Opracowanie dowodzi, że gwara litewska w obu wsiach, zarówno w Wojkuńcach, jak i w Składańcach, nie jest obecnie używana, a litewskie nazwy terenowe zanikają
„Każden Żyd przychodzi już na świat łajdakiem”. O kwestii żydowskiej w niepublikowanej powieści „Żółte róże” Emmy Jeleńskiej-Dmochowskiej
No full textThis article presents a focused analysis of Emma Jeleńska-Dmochowska’s unpublished debut novel Żółte róże [Yellow Roses]. The study provides the historical and literary background, outlines the context in which the work was created, and offers a discussion of the plot, with a particular emphasis on the relationship between two protagonists: the noblewoman Ewa Zagórska and Saul Jochelson, a Jewish character. The article aims to identify and analyse the source of the conflict in the novel. As discussed, the conflict stems from antisemitism: the novel presents it as a force that shapes interpersonal relationships, influences individuals’ decisions, and ultimately leads to the tragic finale. Ewa succumbs to social pressure and chooses a “safe” but loveless marriage to a nobleman from the area. Saul, despite his efforts to assimilate into Polish society, ends up lonely and alienated. Their love becomes a symbol of happiness ruined by social prejudice. The novel Żółte róże, although unpublished, is a valuable source for the study of antisemitism and the Jewish question in Polish literature of the second half of the nineteenth century.W artykule dokonano ukierunkowanej analizy debiutanckiej, niepublikowanej powieści Emmy Jeleńskiej-Dmochowskiej pt. Żółte róże. Autorka artykułu przywołuje tło historycznoliterackie, ukazuje kontekst powstania utworu oraz omawia jego fabułę ze szczególnym uwzględnieniem relacji łączącej parę głównych bohaterów: szlachciankę Ewę Zagórską i Żyda Saula Jochelsona. Głównym celem artykułu jest wskazanie i analiza źródła konfliktu obecnego w powieści. Jest nim antysemityzm przedstawiony w utworze jako siła, która kształtuje relacje międzyludzkie, wpływa na decyzje jednostek i ostatecznie prowadzi do tragicznego finału. Ewa, ulegając presji społecznej, wybiera „bezpieczne”, ale pozbawione miłości małżeństwo ze szlachcicem z sąsiedztwa. Saul, mimo podjęcia trudu asymilacji z polskim społeczeństwem, pozostaje samotny i wyobcowany. Ich miłość staje się symbolem szczęścia zmarnowanego na skutek społecznych uprzedzeń. Powieść Żółte róże, choć niepublikowana, stanowi cenne źródło do badań nad antysemityzmem i kwestią żydowską w literaturze polskiej drugiej połowy XIX wieku
KATASTROFA w angielskiej kulturze popularnej: perspektywa kognitywno-semiotyczna
No full textThe paper addresses verbal means that represent the notion of catastrophe / disaster in present-day English rock lyrics. The article employs an interdisciplinary approach that treats categorization patterns and respective semiotic phenomena as irrational rationalization and myth-oriented semiosis. The concept of CATASTROPHE embodies human experience of systems’ rapid transformations that cause their structural and functional breakdown or annihilation. The paper discusses the reconstructed irrational “nano-myth” behind the semantics of CATASTROPHE’s designations and suggests a formal logical model of a catastrophic event. The article highlights the cognitive premises of language units verbalizing the said concept in rock lyrics. Respective frame-type cognitive structures are arranged within the framework of a universal model of an open system.W artykule zbadano środki werbalne reprezentujące pojęcie katastrofy we współczesnych angielskich tekstach rockowych. W artykule zastosowano podejście interdyscyplinarne, które traktuje wzorce kategoryzacji i odpowiadające im zjawiska semiotyczne jako irracjonalną racjonalizację i semiozę zorientowaną na mit. Koncepcja KATASTROFY ucieleśnia ludzkie doświadczenie szybkich transformacji systemów, które powodują ich strukturalne i funkcjonalne załamanie lub unicestwienie. W artykule omówiono zrekonstruowany irracjonalny „nanomit” kryjący się za semantyką oznaczeń KATASTROFY i zaproponowano formalny, logiczny model zdarzenia katastroficznego. Szczególną uwagę zwrócono na przesłanki poznawcze jednostek językowych werbalizujących tę koncepcję w tekstach rockowych. Poszczególne ramowe struktury poznawcze układają się w ramach uniwersalnego modelu systemu otwartego
Domena źródłowa CZŁOWIEK w procesie metaforyzacji terminologii korporacyjnej
No full textThis study attempts to apply the theory of conceptual metaphor to investigate the cognitive mechanism of metaphorisation in corporate terminology mapped from the human source domain. The corpus comprising 299 metaphorical corporate terms collected from business dictionaries, books and authentic business discourses was analysed with the Metaphor Identification Procedure Vrije Universiteit in this qualitative research. The study grouped the collected metaphorical terms into four metaphors, namely CORPORATE LIFE CYCLE IS HUMAN LIFE CYCLE, CORPORATE CHARACTERISTICS ARE HUMAN CHARACTERISTICS, CORPORATE ACTIVITIES ARE HUMAN ACTIVITIES, and CORPORATE RELATIONSHIPS ARE HUMAN RELATIONSHIPS. Numerous human attributes transfer to those of companies via detailed mappings: the progress or development of corporations corresponds to the natural growth of human beings; companies are identified as citizens; corporate personality is viewed as human personality; corporate strength is described as human physical strength; corporate competence is considered as human competence; corporate activities are understood by means of human activities; corporations are conceptualised as families; merger and acquisition are similar to a marriage, while divestitures are comprehended as divorces; the relationship between a company and its stakeholders is identified as human social relationships. The findings strengthen metaphorisation as a productive way of enriching specialised vocabulary.Niniejsze badanie stanowi próbę zastosowania teorii metafory pojęciowej do zbadania kognitywnego mechanizmu metaforyzacji w terminologii korporacyjnej, mapowanej z domeny źródłowej CZŁOWIEK. W ramach niniejszego badania jakościowego analizie poddano korpus obejmujący 299 metaforycznych terminów korporacyjnych, wyekscerpowanych ze słowników biznesowych, literatury przedmiotu oraz autentycznych dyskursów biznesowych. Do analizy wykorzystano procedurę identyfikacji metafory MIPVU (Metaphor Identification Procedure Vrije Universiteit). W badaniu podzielono zebrane terminy na cztery metafory: CYKL ŻYCIA KORPORACJI TO CYKL ŻYCIA CZŁOWIEKA, CECHY KORPORACJI TO CECHY CZŁOWIEKA, DZIAŁALNOŚĆ KORPORACJI TO DZIAŁALNOŚĆ CZŁOWIEKA oraz RELACJE KORPORACYJNE TO RELACJE MIĘDZYLUDZKIE. Liczne atrybuty ludzkie są przenoszone na atrybuty przedsiębiorstw poprzez szczegółowe mapowania: postęp lub rozwój korporacji odpowiada naturalnemu wzrostowi człowieka; firmy są identyfikowane jako obywatele; osobowość korporacyjna jest postrzegana jako osobowość ludzka; siła korporacyjna jest opisywana jako ludzka siła fizyczna; kompetencje korporacyjne są uznawane za ludzkie kompetencje; działalność korporacyjna jest rozumiana poprzez pryzmat aktywności ludzkiej; korporacje są konceptualizowane jako rodziny; fuzje i przejęcia są podobne do małżeństwa, podczas gdy zbycie aktywów jest pojmowane jako rozwód; relacje między firmą a jej interesariuszami są identyfikowane jako ludzkie relacje społeczne. Wyniki badania potwierdzają, że metaforyzacja jest produktywnym sposobem wzbogacania słownictwa specjalistycznego