ISS PAS Journals
Not a member yet
2214 research outputs found
Sort by
Metafory pandemii widziane przez pryzmat języka obrad bułgarskiego parlamentu
No full textThis paper presents a corpus survey on metaphor types in a contemporary Bulgarian corpus of Parliamentary Sessions. The following processes are described: the extraction of the contexts of the selected key words virus, coronavirus, pandemic, epidemic, COVID-19, COVID, corona; the classification method that was employed for dividing the detected contexts into the relevant metaphor frames; the language expressions that are associated with the corresponding metaphor type; the frequency of the used key words and the frequency of the related metaphor frames. Some problems are outlined with respect to this kind of study. The most frequent metaphor frames in our data turned out to be CONTROL and WAR.Artykuł przedstawia badanie korpusowe dotyczące typów metafor występujących we współczesnym bułgarskim korpusie dyskursu parlamentarnego. Opisane zostały następujące czynności: ekscerpcja kontekstów dla wybranych słów kluczowych wirus, koronawirus, pandemia, epidemia, COVID-19, COVID, korona; przeprowadzenie klasyfikacji wykrytych kontekstów w celu ich podziału na odpowiednie ramy metaforyczne; powiązanie wyrażeń językowych z danym typem metafory; zbadanie częstotliwości występowania użytych słów kluczowych oraz częstotliwości występowania odpowiadających im ram metaforycznych. W artykule wskazano na pewne problemy związane z tego typu badaniem. Najczęściej występującymi ramami metaforycznymi w przeanalizowanym materiale okazały się KONTROLA oraz WOJNA
Hybrydowe teksty w językach słowiańskich w Wielkim Księstwie Litewskim
No full textThis article discusses the most widespread types of hybrid texts in the Grand Duchy of Lithuania. The study analyses both original and translated texts produced by Slavs and ethnic minorities, namely Armenians, Tatars and Jews. Among the texts authored by Slavs, those written in prosta mova using the Latin alphabet hold a special place. As observed, one of the reasons for the shift of ethnic minorities to Slavic languages was to overcome dialectal differences. The prevalence of hybrid texts is the best confirmation of the multiethnicity and multilingualism of the Grand Duchy.W artykule omówiono najpowszechniejsze typy tekstów hybrydowych Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zanalizowano teksty Słowian i mniejszości etnicznych, to jest Ormian, Tatarów i Żydów. Podstawą opisu były zarówno źródła oryginalne, jak i przekłady. Wśród tekstów pisanych przez Słowian szczególne miejsce zajmują te, które sporządzono w „prostej mowie” i zapisano alfabetem łacińskim. Natomiast jednym z powodów przechodzenia mniejszości etnicznych WKL na języki słowiańskie było przezwyciężanie różnic dialektalnych. Rozpowszechnienie tego typu tekstów jest najlepszym potwierdzeniem wieloetniczności i wielojęzyczności WKL
Czymże właściwie jest filologia? Trzy polskie rozprawy o filologii w oglądzie problemowym i formalnym
No full textThis article aims to analyse three Polish treatises on philology and to reconstruct the worldview of their authors on the scientific, didactic and social role of the discipline. They were written and published between 1814 and 1915; the authors were professors and members of scientific societies. The work O filologii czyli nauce starożytności klasycznej [On Philology or the Science of Classical Antiquity] by Jan Samuel Kaulfuss was written for teaching purposes. The synthetic and academically inspiring lecture by Jan Bołoz Antoniewicz Historia, filologia i historia sztuki [History, Philology and Art History] describes modern philology against the background of other sciences such as history, art history and philosophy. In turn, Filologia, jej zakres i zadania [Philology, Its Scope and Tasks], by Karol Appel is an apotheosis of philology; the author appreciates its importance for tradition and its cognitive value in the area of cultural memory, and predicts its long life in schools and universities. The philological way of writing the history of philology proposed in the present article makes it possible to show the richness and diversity of Polish scientific thought. The works under discussion clearly show the links with Western thought, but also the specificity resulting from the special situation of Poland under the partitions. The scientific issues contained in these works enrich our knowledge about the past of philology in various aspects:
historical, scientific, social and didactic.Celem artykułu jest przeanalizowanie trzech polskich rozpraw o filologii i odtworzenie światopoglądu ich twórców na temat naukowej, dydaktycznej i społecznej roli filologii. Artykuł przywołuje dzieła napisane i wydane między 1814 a 1915 rokiem, których autorami byli profesorowie i członkowie towarzystw naukowych. Praca O filologii czyli nauce starożytności klasycznej... Jana Samuela Kaulfussa została napisana dla celów dydaktycznych. Syntetyczny i inspirujący badaczy odczyt Jana Bołoza Antoniewicza Historia, filologia i historia sztuki opisuje filologię nowożytną na tle innych nauk takich jak historia, historia sztuki i filozofia. Karol Appel w rozprawie Filologia, jej zakres i zadania dokonuje apoteozy filologii; docenia jej znaczenie dla tradycji i walory poznawcze w obszarze pamięci kulturowej, wreszcie wróży jej długie życie w szkołach i na uniwersytetach. Filologiczne pisanie historii filologii, zaproponowane w tym artykule, pozwala pokazać bogactwo i różnorodność polskiej myśli naukowej. W tekstach widać wyraźnie związki humanistyki z myślą zachodnią, ale także specyfikę wynikającą ze szczególnej sytuacji Polski pod zaborami. Zawarta w odczytach problematyka naukowa wzbogaca naszą wiedzę o przeszłości filologii w różnych aspektach: historycznym, naukowym, społecznym i dydaktycznym
Kolejna śmierć uniwersalizmu. Jak PRL zniszczył żydowski komunizm
Full text linkThe dominant Polish historiography presents the 1967–1968 state antisemitic campaign, which led to the exile of approximately fifteen thousand Jewish people from Poland, as an isolated event. Meanwhile, it was the culmination of a process lasting from the 1940s. After waves of Holocaust survivors’ emigration in 1946–1948 and 1956–1960, the period commonly known as the 1968 Polish political crisis constituted the third such wave in only twenty-year-old existence of the Polish People’s Republic. The ones leaving included people who had initially made a conscious decision to stay in Poland, which often proved unacceptable for the family and friends. Such decisions stemmed from hopes pinned on the communist ideal of equality and the engagement in the construction of a social justice system. March 1968 not only forced many of those people to emigrate but also defined the acceptable models of Jewish identity and activity for the ones who stayed. Referring to both institutionalized and communal Jewish life in post-1968 Poland, Zawadzka argues that the March events meant the end of a leftist, secular, universalist Jewish identity rooted in the idea of emancipation. By expelling Jewish comrades during that time, the Polish People’s Republic created space for identity politics, which was simultaneously becoming more and more important on the other side of the Iron Curtain. After March 1968, Jewishness and other minority identities defined outside the framework of a particular, ethnic, cultural, or religious identity proved impossible.W dominującej polskiej historiografii państwowa kampania antysemicka z lat 1967–1968, która doprowadziła do wygnania z Polski około 15 tysięcy osób o żydowskich korzeniach, przedstawiana jest jako odosobnione wydarzenie. Tymczasem była to kulminacja pewnego procesu, który trwał od lat 40. XX wieku. Po falach emigracji ocalałych z Holokaustu w latach 1946–1948 i 1956–1960 okres powszechnie nazywany „Marcem 1968” był trzecią taką falą w ciągu zaledwie dwudziestu lat istnienia PRL. Wyjeżdżali wówczas ludzie, którzy początkowo podjęli świadomą, często nieakceptowaną przez rodziny i znajomych decyzję o pozostaniu w Polsce, pokładając nadzieję w komunistycznej idei równouprawnienia i angażując się w budowę systemu sprawiedliwości społecznej. „Marzec” nie tylko wymusił emigrację wielu z nich, ale także zdefiniował akceptowalny model żydowskiej tożsamości i żydowskiej aktywności dla tych, którzy pozostali. Odnosząc się zarówno do zinstytucjonalizowanego, jak i wspólnotowego życia żydowskiego w Polsce po 1968 roku, autorka dowodzi, że wydarzenia Marca 1968 oznaczały koniec lewicowej, świeckiej, uniwersalistycznej tożsamości żydowskiej zakorzenionej w idei emancypacji. Pozbywając się żydowskich towarzyszy, PRL zrobił wówczas miejsce dla polityki tożsamości, w tym samym okresie zyskującej na znaczeniu po drugiej stronie żelaznej kurtyny. Żydowskość – a wraz z nią inne tożsamości mniejszościowe – definiowana inaczej niż tożsamość partykularna, etniczna, kulturowa czy religijna nie była już po Marcu możliwa
„Statuty Synodu Zamojskiego 1720 roku” – wybrane zagadnienia prawodawczej konwencji piśmienniczej
No full textStatutes of the Synod of Zamość of 1720: Selected Issues of Legislative Writing Conventions
This article discusses the documentation that culminated the Synod of Zamość, which was held between August and September of 1720. The Synod is considered a significant event in the history of the Greek Catholic Church, as well as in the histories of Poland, Ukraine and Belarus. The focus of this description is on nineteen synodal statutes, which, although already examined from historical, legal and liturgical perspectives, have yet to receive thorough linguistic analysis. Applying pragmatic, syntactic and semantic principles, the author examines selected issues related to the implementation of legislative writing conventions in these texts. The conventions in question are derived from philological studies of medieval monuments of official language. Specifically, the article characterises the diverse and numerous verbs in performative function found in Statuty Synodu Zamojskiego 1720 roku [Statutes of the Synod of Zamość of 1720]. The analysis also covers highly frequent causal sentence structures that convey content justifying legislative directives.
Statuty Synodu Zamojskiego 1720 roku – wybrane zagadnienia prawodawczej konwencji piśmienniczej
W artykule omówiono dokumentację wieńczącą obradujący na przełomie sierpnia i września 1720 roku Synod Zamojski, który uchodzi za istotne wydarzenie w dziejach Kościoła greckokatolickiego, a także w historii Polski, Ukrainy i Białorusi. Przedmiot opisu stanowi dziewiętnaście statutów synodalnych, które, zbadane pod kątem historycznym, prawnym i liturgicznym – jak dotąd – nie doczekały się dokładnych analiz językoznawczych. Autorka, sięgając do założeń pragmatycznych i składniowo-semantycznych, rozważa w podanych tekstach wybrane zagadnienia związane z realizacją w nich prawodawczej konwencji piśmienniczej, która stanowi rezultat badań filologicznych nad średniowiecznymi zabytkami języka urzędowego. Dokładniej charakteryzuje zróżnicowane formalnie i licznie reprezentowane w Statutach Synodu Zamojskiego 1720 roku czasowniki w funkcji performatywnej. Analizuje również odznaczające wysoką frekwencją struktury zdaniowe o charakterze przyczynowym, które niosą treści uzasadniające prawodawczą dyrektywę
Loszn pod nadzorem. „Fołks-Sztyme” w latach 1968–1978
Full text linkThis article aims to present and analyse the content of the periodical Folks-Shtime [The Voice of the People] in the first decade after the events known as “March 1968”. The consequences of the antisemitic campaign that broke out in Poland had a clear impact on the management of the press organ of the Social and Cultural Association of Jews in Poland (Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce, TSKŻ). Among the most visible changes, we can observe the modification of the frequency of publication of the periodical from a daily to a weekly (which took place on 21 September 1968), and expanding the newspaper to include a Polish-language part (the first bilingual issue was published on 4 October 1969). My attention in this magazine, which systematically implemented propaganda demands, is drawn to those elements which allow me to see it, using the critical and interpretive apparatus, as a source documenting the scale of “post-March” violence and repression. The primary category structuring the argument is the Yiddish language (loshn) – the intangible heritage of Polish Jews, which, as I am trying to prove, was protected and supervised in the pages of Folks-Shtime. For all the people creating this Jewish newspaper in Poland, the first decade after March 1968 was the time of a gradual changing of the guard, and the time of growing efforts to fight for the preservation of cultural distinctiveness and identity in the extremely difficult circumstances of the day.Głównym celem artykułu jest prezentacja i analiza zawartości periodyku „Fołks-Sztyme” w pierwszej dekadzie od wydarzeń określanych mianem „Marca 1968”. Konsekwencje rozgorzałej w Polsce kampanii antysemickiej odcisnęły się wyraźnie na zarządzaniu prasowym organem Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów, a także na organizacji prac nad tworzeniem pisma – wśród widocznych zmian zaobserwować można przede wszystkim modyfikację częstotliwości publikacji z dziennika na tygodnik (która nastąpiła 21 września 1968 roku), a następnie rozbudowanie gazety o część polskojęzyczną (pierwszy dwujęzyczny numer ukazał się 4 października 1969 roku). Moją uwagę w tym programowo realizującym propagandowe postulaty piśmie przykuwają te elementy, które za pośrednictwem aparatu krytycznego i interpretacyjnego pozwalają dostrzec w nim źródło dokumentujące skalę pomarcowej przemocy i represji odciskających się na sztywnym formacie periodyku. Kategorią nadrzędną, której podporządkowany został wywód, jest język (loszn) jidysz – niematerialne dziedzictwo Żydów polskich – który, jak staram się dowieść, na łamach „Fołks-Sztyme” był otoczony troską i nadzorem. Pierwsza dekada po Marcu to dla wszystkich osób tworzących ostatnią żydowską gazetę w Polsce czas stopniowej „zmiany warty”, ale także okres, w którym wyraźnie widoczne stają się dążenia, by w trudnych, wręcz uniemożliwiających kultywowanie tradycji warunkach walczyć o zachowanie odrębności kulturowej i tożsamości
Doświadczanie i prezentowanie historii na terenach post-przesiedleniowych: Editorial
No full textThe editorial presents the theme of the special issue, presenting articles published in the volume. It does so against the background of defining the Central European post-displacement regions.Artykuł wstępny prezentuje tematykę numeru specjalnego, omawiając artykuły opublikowane w tomie. Autorzy ukazują je w kontekście definiowania środkowoeuropejskich regionów post-przesiedleniowych
Українське шули(я)к: трансформація семантики лексичного архаїзму
No full textThe Ukrainian shulу(a)k: Transformation of the Semantics of a Lexical Archaism
This article explores the semantic field of the lexeme shulу(a)k, which in Ukrainian dialects is known with the meanings ‘bird of prey from the hawk family’, ‘ceremonial cake’, ‘holiday’, ‘underdeveloped head of cabbage’. Based on the lexical material of Podilian and other Ukrainian dialects, the study traces their etymological and denotative connection and identifies our ancestors’ common idea about the denotations which are distant from one another today. It also reveals a connection between the name of the dish shulу(a)ky and the historical Podilian custom of “chasing the shulу(a)k”. The analysis of Ukrainian dialectal lexemes with the element shu- makes it possible to classify them into two groups of names. The first one are words with the sememe ‘defectiveness’ – names for people, animals, plants and clothes. The second group includes words with the sememe ‘sudden movement downwards’. We assign the name of a bird of prey from the hawk family to the second group and consider it to be primary in the semantic chain ‘bird’ → ‘holiday’ → ‘dish’.
Ukraiński шули(я)к: zmiany semantyki archaizmu leksykalnego
Artykuł jest poświęcony badaniu pola semantycznego leksemu шули(я)к, który w gwarach ukraińskich znany jest w znaczeniu ‘ptak drapieżny z rodziny jastrzębiowatych’, ‘ciasto obrzędowe’, ‘święto’, ‘niedorozwinięta główka kapusty’. Na materiale słownictwa podolskiego i słownictwa innych gwar ukraińskich prześledzono związek etymologiczny i denotacyjny, ustalono jedność wyobrażeń naszych przodków o oddalonych obecnie denotatach. Prześledzono związek nazwy potrawy шули(я)ки z dawnym podolskim zwyczajem гонити шуляка ‘przeganiać szulaka’. Po przeanalizowaniu znanych w gwarach ukraińskich leksemów, w których występuje element шу-, zdefiniowano dwie grupy nazw. Pierwsza łączy wyrazy z sememem ‘niepełnowartościowość’ i reprezentuje nazwy ludzi, zwierząt, roślin i ubrań. Druga grupa nazw łączy wyrazy z sememem ‘nagły ruch z góry na dół’. To do niej przypisujemy nazwę ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych, którą uważamy za pierwotną w łańcuchu semantycznym ‘ptak’ → ‘święto’ → ‘potrawa’
Marcin Czechowic kontra Jakub Wujek – plagiat vs aemulatio/imitatio? Przyczynek do rozważań o konceptualizacji pojęć w okresie średniopolskim w fazie przedterminologicznej
No full textMarcin Czechowic vs Jakub Wujek – Plagiarism vs aemulatio/imitatio? A Contribution to Considerations on the Conceptualisation of Concepts in the Middle Polish Period in the Pre-Terminological Phase
The aim of this article is to compare two ways of explaining the abstract concepts “imitation”, “emulation” and “plagiarism” by two Bible translators and religious polemicists from the sixteenth century: Jesuit Jakub Wujek and Marcin Czechowic, a leader of the Polish Brethren. In his texts, Wujek profiles his understanding of imitation/emulation as COOPERATION. At the centre of the narrative unit is the predicate pomóc ‘to help’, which makes it possible to create a positive image of imitation/emulation as a noble competition. Czechowic, in turn, interprets Wujek’s borrowing of “almost the whole” content of his translation of the New Testament as “plagiarism” (in the present-day sense); he profiles the notion as THEFT. In view of the discursive nature of the narrative units under study, the present analysis applies the term discursive picture of a concept (drawing on Waldemar Czachur’s conception of the discursive worldview). While both translators used concepts from the domain of literary theory in the texts, neither of them introduced the very terms, which was possible under the conditions of Polish-Latin bilingualism. Adapting concepts with ellipsis of the terms is interpreted as a kind of borrowing of humanistic discourse, expanding the functional efficiency of the Polish language. What was borrowed here were topoi and motifs mainly of ancient provenance, which provided externalised metaphors for creative imagery on native soil. One case in point is Czechowic’s use of the metaphor of plagiarism as THEFT.
Marcin Czechowic kontra Jakub Wujek – plagiat vs aemulatio/imitatio? Przyczynek do rozważań o konceptualizacji pojęć w okresie średniopolskim w fazie przedterminologicznej
Celem niniejszego artykułu jest porównanie dwóch sposobów wyjaśniania abstrakcyjnych pojęć: ‘imitacji’, ‘emulacji’ i ‘plagiatu’ przez dwóch tłumaczy Pisma Świętego i polemistów religijnych z XVI wieku, jezuitę Jakuba Wujka i brata polskiego Marcina Czechowica. Wujek przedstawia swoje rozumienie ‘imitacji’/‘emulacji’ jako WSPÓŁPRACY. W centrum jednostki narracyjnej znajduje się predykat pomóc, który pozwala na stworzenie pozytywnego obrazu naśladownictwa/emulacji jako szlachetnej rywalizacji. Z kolei Marcin Czechowic, lider braci polskich, zinterpretował przejęcie przez Jakuba Wujka „prawie całej” treści z jego przekładu Nowego Testamentu jako „plagiat” (we współczesnym rozumieniu). Określił to jako KRADZIEŻ. Ze względu na dyskursywny charakter jednostek narracyjnych do analizy został użyty termin dyskursywny obraz pojęcia (w nawiązaniu do koncepcji dyskursywnego obrazu świata Waldemara Czachura). Obaj tłumacze, operując w tekstach pojęciami z zakresu teorii literatury, nie wprowadzili samych terminów, co było możliwe w sytuacji dwujęzyczności polsko-łacińskiej. Adaptacja pojęć z elipsą terminu interpretowana jest jako rodzaj zapożyczenia dyskursu humanistycznego, poszerzającego sprawność funkcjonalną języka polskiego. Przedmiotem zapożyczeń były tu topoi i motywy głównie o proweniencji antycznej, które stanowiły uzewnętrznione metafory dla twórczego obrazowania na rodzimym gruncie. Przykładem takiej metafory jest wykorzystanie przez M. Czechowica metafory plagiatu jako KRADZIEŻY
Obraz czarnoksiężnika w folklorze litewskim
No full textThis article examines the image of the black book sorcerer in Lithuanian folklore. In Lithuanian folk legends, the black book sorcerer is a male magician who possesses magical abilities and derives his power from a magic book. This folkloric character is prevalent in numerous European countries, with analogous folk legends observed in Slavic, Baltic and Scandinavian countries. In the course of this research, 95 folk legends from the Lithuanian Folklore Archives (Lietuvių tautosakos rankraštynas) were analysed, with a focus on the main features of the black book sorcerer as a folkloric character, the relationship between him and the devil, and the manner in which this legend type is connected with the folk tale “The Sorcerer’s Apprentice”. The analysis of these aspects, including the sorcerer’s nationality, occupation, education, methods of controlling the devil, and his relationship with other people, provides an insight into the image of this figure in Lithuanian folklore.Artykuł analizuje wizerunek czarnoksiężnika w folklorze litewskim. W litewskich legendach ludowych czarnoksiężnik to mężczyzna o magicznych zdolnościach, czerpiący swą moc z magicznej księgi. Jest to postać folklorystyczna rozpowszechniona w wielu krajach europejskich, a analogiczne legendy ludowe występują w krajach słowiańskich, bałtyckich i skandynawskich. W toku badań przeanalizowano 95 legend ludowych ze zbiorów Litewskiego Archiwum Folklorystycznego (Lietuvių tautosakos rankraštynas), koncentrując się na głównych cechach czarnoksiężnika jako postaci folklorystycznej, jego relacji z diabłem oraz sposobie, w jaki ten typ legendy jest powiązany z bajką Uczeń czarnoksiężnika. Analiza tych aspektów, w tym narodowości czarnoksiężnika, jego zawodu, wykształcenia, sposobów na uzyskanie kontroli nad diabłem oraz jego relacji z innymi ludźmi, pozwala uzyskać wgląd w obraz tej postaci w folklorze litewskim