ISS PAS Journals
Not a member yet
2214 research outputs found
Sort by
Osiemnastowieczny litewski przekład książki „Historya bardzo piękna” autorstwa Kiprijonasa Lukauskasa
No full textKiprijonas Lukauskas’s Eighteenth-Century Lithuanian Translation of Historya bardzo piękna
This article compares two groups of texts included in a collection of manuscripts by Kiprijonas Lukauskas (1797) with their Polish original. The texts in question are Historia łabay grazi [The Great Story] and Priedotkas isz Knigu Mundribes Jezusa Sunaus Syrach, kuri wadinam Ecclesiasticus [Appendix from the Book of Wisdom of Jesus the Son of Sirach, called Ecclesiasticus]. The original is an anonymously published eighteenth-century book which is considered to be a later version of Historya barzo cudna [The Marvellous Story] by Krzysztof Pussman (1551). The book contains the apocryphal biblical story Historya bardzo piękna [The Great Story] and a collection of biblical proverbs: Przydatek z Ksiąg Mądrości Jezusa, syna Syrachowego, ktore zowią Ecclesiasticus [Appendix from…]. The analysis indicates that Lukauskas’s translation is closest to the fourth eighteenth-century edition of this book.
Osiemnastowieczny litewski przekład książki Historya bardzo piękna autorstwa Kiprijonasa Lukauskasa
W artykule porównano dwie grupy tekstów – Historia łabay grazi oraz Priedotkas isz Knigu Mundribes Jezusa Sunaus Syrach, kuri wadinam Ecclesiasticus, które znalazły się w zbiorze rękopisów Kiprijonasa Lukauskasa (Cypriana Łukawskiego) z 1797 roku – z polskim oryginałem, którym jest wydana w XVIII wieku anonimowa książka będąca kolejną wersją Historii barzo cudnej (1551) Krzysztofa Pussmana. Książka zawiera apokryficzną opowieść biblijną Historya bardzo piękna oraz zbiór przysłów biblijnych Przydatek z Ksiąg Mądrości Jezusa, syna Syrachowego, ktore zowią Ecclesiasticus. Z przeprowadzonej analizy wynika, że przekład Lukauskasa jest najbardziej zbliżony do czwartego osiemnastowiecznego wydania tej książki
Pojęcie demokracji w litewskich źródłach leksykograficznych i jego odbicie w światopoglądzie młodzieży i tekstach medialnych
No full textThis article analyses how the concept of democracy is understood in Lithuanian lexicographic sources, what democracy means to young people, and how Lithuanians use and interpret the term in various contexts. Using the methodology of the Lublin ethnolinguistic school, the study aims to outline a cognitive definition of this concept. The results of the research revealed that Lithuanian lexicographic sources emphasise the political system, the right to vote, representation, and participation in the management of an organisation. For young people, democracy is a form of government that is primarily about freedom of choice, freedom of speech, freedom of thought, freedom of creativity, freedom of expression, personal freedom, freedom of selfdetermination, even freedom to live and die. Young people also associate democracy with fair elections, equality, and human rights. The various discourses also emphasise the form of governance and freedom, but at the same time note that there is no such thing as absolute freedom, so freedom goes hand in hand with tolerance and respect for other people’s opinions and thoughts. Critics argue that democracy in our society risks becoming not a form of governance but a procedure for legitimising authority, where the scales heavily tilt towards those in power. Democracy, like other values, requires nurturing and must be instilled anew in each generation.W niniejszym artykule przeanalizowano, jak pojęcie demokracji jest rozumiane w litewskich źródłach leksykograficznych, co młodzi ludzie rozumieją przez demokrację oraz jak Litwini interpretują termin demokracja, gdy używają go w różnych kontekstach. Artykuł ma na celu zarysowanie kognitywnej definicji analizowanego pojęcia przy użyciu metodologii Lubelskiej Szkoły Etnolingwistycznej. Wyniki badania wykazały, że litewskie źródła leksykograficzne akcentują system polityczny, prawo do głosowania, reprezentację i udział w zarządzaniu organizacją. Dla młodzieży demokracja jest formą rządów, która wiąże się przede wszystkim z wolnością wyboru, słowa, myśli, twórczości, opinii, jednostki, samostanowienia, a nawet wolnością dotyczącą życia i śmierci. Demokracja młodym ludziom kojarzy się także z uczciwymi wyborami, równością oraz prawami człowieka. W różnych dyskursach podkreślana jest również forma rządów i wolność, zauważa się jednak, że nie ma czegoś takiego jak wolność absolutna, zatem wolność jest nierozerwalnie związana z tolerancją oraz poszanowaniem opinii i myśli innych. Zdaniem krytyków istnieje ryzyko, że w naszym społeczeństwie demokracja stanie się nie tyle formą rządów, ile procedurą legitymizacji władzy, w której szala wyraźnie przechyla się na korzyść rządzących. Demokracja, podobnie jak inne wartości, wymaga pielęgnowania i musi być wpajana na nowo w każdym pokoleniu
Elementy północnokresowe w języku „Kresów” Kazimierza Zdziechowskiego. Część I. Właściwości fonetyczne i gramatyczne
No full textThis article presents an analysis of the language of the novel Kresy [The Borderlands], written in 1917 by the prolific publicist, prose writer and literary critic Kazimierz Zdziechowski, a landowner from the north-eastern Borderlands (kresy północno-wschodnie). His novel describes the life of a provincial town in the Minsk region and the surrounding villages and manor houses in the period just before World War I and during the war. Zdziechowski dedicated his book to the memory of his fellow Borderland countrywoman Eliza Orzeszkowa. The analysis shows that, despite the suggestive title and other favourable circumstances, the author did not use the rich repertoire of the Northern Borderland variety of Polish (polszczyzna północnokresowa) as a means for linguistic stylisation. The few reflections of features of the Polish language from across the north-eastern ethnic border occur only in the narration and are not stylistic in nature. They belong to the author’s own idiolect. The text reflects seven phenomena of the Northern Borderland pronunciation (e.g. the narrowing of o to u), eight inflectional peculiarities (e.g. changes in the grammatical gender of a noun), and five peculiar syntactic structures (e.g. adjectival predicate in the instrumental). The vast majority of peculiarities are features of the General Polish language in the period under study; innovations originating in the Borderlands are much fewer. The sparse appearance of Northern Borderland features is due either to the efficiency of the proofreaders in Warsaw and Kraków, or to the effective self-correction of the erudite Zdziechowski.Autorzy artykułu poddali analizie język powieści Kresy, napisanej w 1917 roku przez ziemianina pochodzącego z kresów północno-wschodnich, płodnego publicystę, prozaika, krytyka literackiego Kazimierza Zdziechowskiego. Autor opisuje życie prowincjonalnego miasta oraz okolicznych wsi i dworków na Mińszczyźnie w okresie tuż przed I wojną światową i w czasie trwania wojny. Swą książkę K. Zdziechowski zadedykował pamięci Kresowianki Elizy Orzeszkowej. Analiza wykazała, że mimo sugestywnego tytułu i innych sprzyjających okoliczności autor nie korzystał z bogatego repertuaru środków północnokresowych w celach stylizacji językowej. Nieliczne refleksy cech polszczyzny zza północno-wschodniej granicy etnicznej występują tylko w narracji odautorskiej i nie mają charakteru stylizacyjnego. Należą do idiolektu autora. W tekście znalazło odzwierciedlenie 7 zjawisk z zakresu wymowy północnokresowej (np. zwężenie o do u), 8 osobliwości fleksyjnych (np. zmiany rodzaju gramatycznego rzeczownika) i 5 swoistych struktur składniowych (np. orzecznik przymiotnikowy w narzędniku). Zdecydowana większość osobliwości to cechy w badanym okresie cofające się w języku ogólnopolskim, innowacji powstałych na Kresach jest znacznie mniej. Nikła reprezentacja północnokresowizmów wynika ze skuteczności warszawsko-krakowskich korektorów albo też ze sprawnej autokorekty erudyty K. Zdziechowskiego
Litewskie powroty Józefa Mackiewicza. Transmisja pamięci o Józefie Mackiewiczu w niepodległej Republice Litewskiej
No full textThis article is devoted to the issue of transmitting the memory of Józef Mackiewicz in the independent Republic of Lithuania (after 1990) and the activities (practices of engagement) accompanying this process. It is an empirical study analysing journalistic and academic content, public speeches, documents, as well as forms of commemoration and their reception, and it applies concepts and terms established in memory studies, such as memory transmission, memory communities, and practices of engagement. The analysis considers the following aspects of memory transfer: the senders and recipients of messages (i.e. who are the primary and secondary participants in the act of communication), the content of messages (i.e. what is communicated), the forms and strategies of relations (i.e. how they are transmitted), as well as the stimulation and use of information by the current memory policy. For the purposes of this article, the general question posed in memory transmission studies has been specified as follows: What ideas (goals) had the strongest impact on individuals and social groups and most effectively supported actions (practices) aimed at restoring the memory of Józef Mackiewicz in the independent Republic of Lithuania? The question of a common goal is fundamental: it is a question of social cohesion and bonds, of the level of integration of a given community in the name of the effective fulfilment of its own mission.W artykule omówiono problematykę transmisji pamięci o Józefie Mackiewiczu w niepodległej Republice Litewskiej (po 1990 roku) oraz działania (praktyki zaangażowania) towarzyszące temu procesowi. To studium empiryczne polegające na analizie treści publicystycznych, naukowych, wystąpień publicznych, dokumentów, a także form upamiętnienia i ich recepcji. Wykorzystano w nim utrwalone w badaniach nad pamięcią koncepcje i pojęcia takie jak transmisja pamięci, wspólnoty pamięci i praktyki zaangażowania. W analizowanym przypadku zbadano następujące aspekty pamięciowego transferu: nadawcy i odbiorcy przekazów (czyli: kim są prymarni i sekundarni uczestnicy aktu komunikacji); treści przekazów (czyli: co jest komunikowane); formy i strategie relacji (czyli: jak są transmitowane); a także stymulowanie oraz wykorzystanie informacji przez aktualnie realizowaną politykę pamięci. Ogólne pytanie stawiane w badaniach transmisji pamięci na potrzeby artykułu zostało ukonkretnione: jakie idee (cele) najsilniej oddziaływały na jednostki i grupy społeczne oraz najskuteczniej wspomagały działania (praktyki) na rzecz restytucji pamięci Józefa Mackiewicza w niepodległej Republice Litewskiej? Pytanie o wspólnotę celu jest zasadnicze: to pytanie o spoiwo i więzi społeczne, o poziom integracji danej zbiorowości w imię skutecznej realizacji własnej misji
O kategorialnej przynależności ogólnego pojęcia informacji
No full textThis study examines the generic concept of information, interpreted broadly and analyzed in relation to its semantics. The aim is to reveal its logical status, or its categorial nature at the highest level of generalization or abstraction: entitative or attributive; ontological or constructed. Popova’s structural classification of conceptual-semantic categories is adopted as a framework and as a starting point for further considerations. The categorial nature of the generic concept of information is examined by distinguishing characteristics of its specific conceptualizations in various scientific and professional fields. Arguments are provided to support three hypotheses regarding the classification of the concept: as part of attributive ontological categories (properties, actions/activities, states, phenomena), entitative ontological categories (material and immaterial), and theoretical constructed categories.Przedmiotem badania jest ogólne pojęcie informacji, interpretowane szeroko i analizowane w odniesieniu do jego semantyki. Celem jest ujawnienie jego statusu logicznego lub jego kategorialnej przynależności na najwyższym poziomie uogólnienia (abstrakcji): do kategorii bytów albo charakteryzujących je właściwości i działań; do kategorii ontologicznych albo skonstruowanych. Strukturalna klasyfikacja kategorii pojęciowo-semantycznych M. Popowej stanowi w artykule punkt wyjścia do dalszych rozważań. Kategorialny charakter ogólnego pojęcia informacji jest badany poprzez rozróżnienie charakterystyk jego znaczeń szczegółowych w osobnych dziedzinach naukowych i zawodowych. Przedstawiono argumenty na poparcie trzech hipotez dotyczących klasyfikacji pojęcia informacji: jako jednej z atrybutywnych kategorii ontologicznych (właściwości, działania/aktywności, stany, zjawiska), entytatywnych kategorii ontologicznych (materialnych i niematerialnych) oraz teoretycznych kategorii skonstruowanych
Mapa mentalna regionów w Republice Czeskiej (na podstawie Czeskiego Korpusu Narodowego)
No full textThis article presents the results of an analysis of the semantic scope of the concept “region” in Czech and its functioning in non-scientific, colloquial communication. The analysis, conducted on the material of journalistic texts obtained from the Czech National Corpus, confirmed the existence in the colloquial consciousness of a rich system of territorial units which are given the status of a region. These units form a mental map that allows residents to navigate the cultural, historical and other spaces. It only partially overlaps with the administrative and/or historical divisions. It is dynamic in nature and often goes beyond these frameworks, documenting the creation of ad hoc regions, from the name of some urban centre. The separation of a region on the mental map is important from the social and cultural perspective, and increasingly also from the economic perspective. The region and its name constitute an important, comprehensive value – cultural, economic, etc., and, over time, also historical.W artykule przedstawiono wyniki analizy zakresu znaczeniowego pojęcia region w języku czeskim i jego funkcjonowania w komunikacji o charakterze nienaukowym, potocznym. Analiza, przeprowadzona na materiale tekstów publicystycznych uzyskanych z Czeskiego Korpusu Narodowego, potwierdziła istnienie w świadomości potocznej bogatego systemu jednostek terytorialnych, którym nadaje się status regionu. Tworzą one mapę mentalną pozwalającą mieszkańcom orientować się w przestrzeni kulturowej, historycznej etc. Tylko częściowo pokrywa się ona z podziałem administracyjnym i/lub historycznym. Ma ona bowiem charakter dynamiczny, często wychodzi poza te ramy, dokumentując tworzenie regionów ad hoc, od nazwy jakiegoś ośrodka „centralnego”. Wyodrębnienie regionu na mapie mentalnej jest istotne z perspektywy społecznej, kulturowej, a coraz częściej również ekonomicznej. Region i jego nazwa stanowią istotną wartość, kompleksową – kulturalną, ekonomiczną etc., z czasem i historyczną
Oboczność ʒb- // zb- (dzban // zban) w historii i dialektach języka polskiego
No full textThis article analyses transformations of the word-initial cluster ʒb-, which appears in the word dzban ‘jug’ (and derived forms). The study examines the chronology and geography of the phonetic changes that have taken place over the centuries. The form dzban developed from the older form czban as a result of assimilation in terms of voicing and the replacement of ǯ with ʒ. Subsequently, in some dialects, the cluster ʒb- was transformed into zb- as a result of dissimilation. The voicing of č to ǯ occurred in the fifteenth century. Towards the end of this century, the first examples of the innovative form zban appeared. Sixteenth-century sources provide a record of both variants, dzban and zban, with the older form clearly predominating. Seventeenth-century attestations are limited almost exclusively to the form dzban. In present-day dialects, the dominant form is zban; the older form dzban has only been preserved in Mazovia and northern Lesser Poland. The innovative form zban did not enter literary Polish, which may have been due to the influence of the Mazovian dialect.Artykuł jest poświęcony analizie przekształceń nagłosowej grupy ʒb występującej w wyrazie dzban (i formach pochodnych). Zajmujemy się w nim chronologią dokonujących się zmian fonetycznych i ich geografią. Forma dzban powstała ze starszej postaci czban w wyniku upodobnienia pod względem dźwięczności i zastąpienia ǯ przez ʒ. Następnie grupa ʒb- została przekształcona w części dialektów w zb- w wyniku dysymilacji. Udźwięcznienie č do ǯ zaszło w XV wieku. W końcu XV wieku pojawiły się pierwsze przykłady innowacyjnej formy zban. W XVI wieku występują oba warianty, tj. dzban i zban, przy czym starsza forma zdecydowanie przeważa w źródłach. W XVII wieku poświadczona jest niemal wyłącznie postać dzban. We współczesnych dialektach dominuje forma zban. Tylko na Mazowszu i w północnej Małopolsce zachowała się starsza postać dzban. Innowacyjna forma zban nie weszła do polszczyzny literackiej, w czym można widzieć wpływ dialektu mazowieckiego
Dialog międzypokoleniowy w przestrzeniach technologicznych i edukacyjnych w kontekście nauki o historii i kulturze żydowskiej
No full textThe paper discusses the importance of engaging technological and educational spaces in contemporary processes of learning about Jewish history and culture. The author explores the potentials of merging contemporary technology with innovative approaches to education, particularly in fostering and improving intergenerational and intracommunal dialogues. To analyze the role of the immersion effect in extended educational realities, as well as its significance for intergenerational dialogue in small Jewish communities, two case studies from Serbia are presented and analyzed: the Midrasha project and the Interactive Tour of Jewish Belgrade. The exhibited results show the transformational potential of two different learning programs in the context of extended educational realities at the crossroads of technology and education. These findings might contribute to further reflections and practices in Jewish education and education in general, as well as to the encouragement of intergenerational dialogues.Artykuł omawia znaczenie zaangażowania przestrzeni technologicznych i edukacyjnych we współczesnych procesach nauczania o historii i kulturze żydowskiej. Analizuje potencjał łączenia nowoczesnych technologii z innowacyjnym podejściem do nauczania, szczególnie w kontekście wspierania i rozwijania dialogu międzypokoleniowego w obrębie społeczności. Aby przeanalizować rolę efektu immersji w rozszerzonych rzeczywistościach edukacyjnych oraz jego znaczenie dla dialogu międzypokoleniowego w małych społecznościach żydowskich, przedstawiono i omówiono dwa studia przypadku z Serbii: projekt Midrasz oraz projekt Interaktywna wycieczka po żydowskim Belgradzie. Zaprezentowane wyniki pokazują transformacyjny potencjał dwóch różnych programów edukacyjnych w kontekście rozszerzonych rzeczywistości edukacyjnych na styku technologii i edukacji. Otrzymane wnioski mogą przyczynić się do dalszych refleksji i praktyk w dziedzinie edukacji żydowskiej i edukacji ogólnej, a także do wzmacniania dialogu międzypokoleniowego
Postrzeganie Żydów w Koranie. Krytyczna analiza tafsiru „al-Azhar” autorstwa Hamki
No full textAnti-Jewish sentiment remains a global concern, often linked to religious interpretations. In Indonesia, despite the small number of Jews, their presence has become more visible, though they continue to face limitations due to the lack of state recognition and Islamic hegemony. The Qur’an contains numerous verses referencing Jews, some of which are perceived as fostering negative stereotypes. This article critically examines Hamka’s Tafsir al-Azhar, using a textual-analytical approach to explore his interpretation of these verses. Hamka portrays Jews as historically deceitful and hostile toward Islam, but he also warns against generalizing such traits to all Jews. Notably, his exegesis echoes themes of Zionist conspiracy, suggesting Jewish control over global finance and politics. While reflecting his sociopolitical context, Hamka’s commentary raises important questions about religious interpretation, prejudice, and the boundaries of Islamic exclusivism.Antyżydowskie sentymenty pozostają globalnym i złożonym zagadnieniem, które często wiąże się z interpretacjami religijnymi. W Indonezji, chociaż społeczność żydowska jest bardzo nieliczna, jej obecność zaczyna być zauważalna. Wciąż jednak napotyka na liczne ograniczenia wynikające z braku oficjalnego uznania przez państwo oraz dominacji narracji muzułmańskiej. Koran zawiera szereg wersetów odnoszących się do Żydów, z których część bywa interpretowana jako wzmocnienie negatywnych stereotypów. Niniejszy artykuł dokonuje krytycznej analizy Tafsiru al-Azhar autorstwa Hamki, stosując podejście tekstualno-analityczne w celu zbadania jego interpretacji tychże wersetów. Hamka przedstawia Żydów jako grupę, która w ujęciu historycznym działała nieuczciwie i była wroga wobec islamu, jednocześnie jednak podkreślając, że muzułmanie nie powinni uogólniać tych cech na całą społeczność żydowską. Co interesujące, jego interpretacja zawiera również elementy narracji spiskowej charakterystycznej dla ideologii syjonistycznej, sugerując dominację Żydów w systemach finansowych i politycznych na świecie. Tafsir Hamki, choć osadzony w kontekście społeczno-politycznych realiów jego czasów, rodzi pytania krytyczne na temat granic ekskluzywizmu muzułmańskiego, stronniczości egzegezy oraz potencjalnych uprzedzeń obecnych w interpretacjach religijnych