ISS PAS Journals
Not a member yet
2214 research outputs found
Sort by
Transformacja semantyczna leksemu вірогідний w ukraińskiej przestrzeni językowo-kulturowej: wymiar postkolonialny
No full textThis article analyses the semantic transformation of the lexeme virohidnyĭ ‘reliable’ in the Ukrainian linguistic and cultural space from a postcolonial perspective. The study traces the historical development of its meanings from the sixteenth century onward, examining its functional and stylistic features in texts of various genres. On the basis of a socio-psycholinguistic investigation, the study explains contemporary interpretations of this word among speakers from different regions of Ukraine. Special attention is given to the impact of the colonial language situation, which led to the semantic differentiation of the lexeme. Against a sociolinguistic background, the study identifies the factors behind the semantic transformation of the adjective virohidnyĭ during the Soviet era. Under the influence of the Russian word veroiatnyĭ, the lexeme gradually acquired a second meaning: ‘probable’. The article is based on lexicographic sources, corpus materials, an analysis of texts from various historical periods, and an assessment of Ukrainian speakers’ linguistic competence.Artykuł poświęcony jest analizie transformacji semantycznej leksemu вірогідний ‘wiarygodny’ w ukraińskiej przestrzeni językowo-kulturowej z perspektywy podejścia postkolonialnego. Zbadano historyczne etapy rozwoju znaczenia wyrazu, począwszy od XVI wieku, a także jego cechy funkcjonalne i stylistyczne w różnych gatunkowo tekstach. Na podstawie badania socjopsycholingwistycznego wyjaśniono współczesne rozumienie wyrazu przez użytkowników z różnych regionów Ukrainy. Szczególną uwagę zwrócono na wpływ kolonialnej rzeczywistości językowej, która spowodowała zróżnicowanie semantyczne rodzimego leksemu. Na tle socjolingwistycznym wskazano czynniki transformacji semantycznej przymiotnika вірогідний w okresie radzieckim. Pod wpływem rosyjskiego wyrazu вероятный stopniowo nabrał on drugiego znaczenia – ‘ймовірний’ (‘prawdopodobny’). Badanie opiera się na źródłach leksykograficznych, materiałach korpusowych, analizie tekstów z różnych epok oraz wynikach oceny kompetencji językowych rodzimych użytkowników języka ukraińskiego
Uwagi o strukturze i cechach stylistycznych komentarzy biblijnych z pierwszej połowy XVII wieku przygotowanych na Akademii Wileńskiej
No full textThis article presents an analysis of a synopsis of biblical lectures delivered at Vilnius University in the early seventeenth century and attributed to Konstantinas Sirvydas (Konstanty Szyrwid). Considering that we are dealing with a rare and previously unexplored work, the study provides the historical background of its creation and discusses its structure and stylistic features. Most attention is devoted to the analysis of the quotations in the manuscript, as they play a primary role in the text. The structure of the lectures is relatively uniform: each chapter opens with a biblical verse or its fragment and a brief summary of its various existing interpretations, followed by a detailed discussion of biblical concepts important for understanding the content of the verse. The structure of the quotations is diverse, as the synopsis contains various types of references to Holy Scripture, which are used to create multi-layer metaphors – they provide the text with imagery, serve as a source of arguments and justifications, and introduce an unquestionable moralising element. The author employs three types of interpretation of the Bible: historical, allegorical and spiritual.W artykule przedstawiono analizę konspektu wykładów biblijnych wygłoszonych na Uniwersytecie Wileńskim na początku XVII wieku i przypisywanych Konstantemu Szyrwidowi. Jako że mamy do czynienia z zabytkiem rzadkim i dotychczas nierozpoznanym, w artykule przedstawiono tło historyczne jego powstania oraz omówiono strukturę i cechy stylistyczne dzieła. Najwięcej uwagi poświęcono analizie warstwy cytatowej w rękopisie, bowiem odgrywa ona w tekście funkcję nadrzędną. Struktura omawianych wykładów jest w miarę jednolita: każdy rozdział zaczyna się od podania wersetu biblijnego lub jego fragmentu, skrótowego
przytoczenia różnych istniejących interpretacji na jego temat, a w części dalszej szczegółowego omówienia ważnych dla zrozumienia treści wersetu pojęć biblijnych. Struktura warstwy cytatowej jest różnorodna, bowiem mamy w tekście konspektu różne typy odniesień do Pisma św. wykorzystywane do tworzenia wielostopniowej metaforyki – dostarczają one tekstowi obrazowości, są źródłem argumentów i uzasadnień, wnoszą niekwestionowalny element moralizatorski. Wykorzystuje autor trzy typy interpretacji Pisma św.: historyczny, alegoryczny oraz duchowy
Słowiańska Metryka Porównawcza (SMP) – program badań i okoliczności jego realizacji
No full textOne of the most important achievements of Polish research on verse forms of poetry in the final decades of the 20th century was the organization of an international group implementing a program called Slavic Comparative Metrics, dealing with the comparative analysis of verse forms in Slavic literatures. The group’s formation coincided with a time when the field of literary studies sought to clarify its methods, defining its place between linguistics and cultural studies. The program carried out by versologists was based on the concepts of language and poetry contained in the works of the Russian formalists and the Prague structuralists, and its formulation was directly influenced by the writings of Roman Jakobson as well as personal contacts with this scholar.
The article presents the circumstances in which the SCM group was set up at the Institute of Literary Research, describes its methods of work as well as subsequent goals and results. Research on a pan-Slavic scale revealed the influence of the different prosodic structures of individual languages on the possibility of implementing specific rhythmic patterns. This research shed light on the value of different forms in linguistically related literatures and on the choice of metrical equivalents in translation. The researchers also examined the functioning of verse structures in intercultural contacts within the Slavic area and metrical poetry as testimony to Slavic literatures belonging to the wider European community. The team was active for 35 years despite the difficulties to which international cooperation was exposed in the political conditions of the time. The results of its work were published in nine volumes of the Slavic Comparative Metrics series.Jednym z najważniejszych osiągnięć polskiej wersologii w ostatnich dziesięcioleciach XX wieku było zorganizowanie przy Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk międzynarodowej grupy badawczej realizującej program pod nazwą Słowiańska Metryka Porównawcza, a zajmującej się analizą porównawczą użycia form wierszowych w literaturach słowiańskich. Powstanie grupy przypadło na czas, gdy literaturoznawstwo dążyło do uściślenia swych metod, określając swe miejsce między dziedzinami badań języka i kultury. Program realizowany przez wersologów opierał się na koncepcjach języka i poezji zawartych w pracach formalistów rosyjskich i strukturalistów praskich, a na jego formułowanie bezpośredni wpływ miały pisma Romana Jakobsona i osobiste kontakty z tym uczonym.
W artykule przedstawione zostały okoliczności utworzenia grupy SMP przy IBL PAN, opisano metody jej pracy oraz kolejne realizowane cele i główne rezultaty. Badania o zasięgu ogólnosłowiańskim ujawniały wpływ odmiennej budowy prozodyjnej poszczególnych języków na możliwość realizacji określonych wzorców rytmicznych. Rzucały światło na wartość różnych form wiersza w spokrewnionych językowo literaturach oraz na wybór ekwiwalentów metrycznych w przekładzie. Badano także funkcjonowanie struktur wierszowych w aspekcie kontaktów międzykulturowych w obrębie słowiańszczyzny i poezję metryczną jako świadectwo przynależności literatur słowiańskich do szerszej wspólnoty europejskiej. Zespół działał przez 35 lat mimo trudności, na jakie narażona była współpraca międzynarodowa w ówczesnych warunkach politycznych. Rezultaty jego prac opublikowane zostały w dziewięciu tomach serii „Słowiańska Metryka Porównawcza”.
Cechy języka propagandy w dokumentach służb bezpieczeństwa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz Ludowej Republiki Bułgarii
No full textThis article examines the propaganda language used in documents produced by the security services of the Polish People’s Republic and the People’s Republic of Bulgaria. Based on archival materials from 1945 to 1989, the study examines the surveillance of intellectual circles. There is an interesting blending of administrative and bureaucratic styles in these texts, as well as elements of propaganda. Although the documents are official in nature, they contain a great deal of epithets and military metaphors, and they stress the necessity of combating political opponents. The analysis reveals numerous similarities between the examined collections as well as certain differences, particularly in the intensity of propagandistic elements.
W artykule został przeanalizowany język propagandy obecny w dokumentach służb bezpieczeństwa PRL oraz Ludowej Republiki Bułgarii. Badanie opiera się na archiwalnych materiałach z lat 1945–1989, dotyczących inwigilacji środowisk inteligenckich. Język tych tekstów łączy cechy stylu administracyjno-urzędowego z elementami propagandy. Mimo oficjalnego charakteru dokumentów, obfitują one w epitety, metafory wojenne oraz podkreślają konieczność walki z wrogiem politycznym. Analiza ujawnia zarówno liczne podobieństwa między badanymi zbiorami, jak i pewne różnice, szczególnie w zakresie intensywności stosowania środków propagandowych
Chwiejne. Zabytki ruchome na styku niemieckiego i polskiego dziedzictwa
No full textUsing methods stemming from anthropology and performance studies, this article focuses on the objects that remained in the official spaces of the so-called Recovered Territories – formerly German areas incorporated into Poland after World War II – even as population transfers changed the character of the region. By discovering and analyzing both presence and use of the German objects in Polish public institutions, the article zooms in on the liminal points of contact between the two legacies: pre- and post-1945. It is an experimental attempt to depart from the language of ownership and in turn to allow these objects to speak via movements and gestures they bring about.Niniejszy artykuł jest poświęcony zabytkom ruchomym, które pozostały w przestrzeniach oficjalnych na terenie tzw. Ziem Odzyskanych – dawnych terenów niemieckich wcielonych do Polski po II wojnie światowej. Stosując metody badań antropologicznych i studiów nad performatywnością (performance studies), autorka odkrywa i analizuje zarówno obecność, jak i wykorzystanie niemieckich przedmiotów w polskich instytucjach publicznych. Artykuł skupia się na stanie liminalnym analizowanych zabytków, które znajdują się na styku spuścizny okresu sprzed 1945 roku, a dziedzictwa okresu późniejszego. Praca jest eksperymentalną próbą odejścia od języka własności i, w rezultacie, próbą sprawienia, aby owe przedmioty mogły przemówić poprzez działania i gesty, które wywołują
Karolina Bielenin-Lenczowska, „Koloniści z Rio Claro. Społeczno‑językowe światy polskich osadników w południowej Brazylii", Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2024, 326 ss.
No full textThis article is a review of Karolina Bielenin-Lenczowska’s book Koloniści z Rio Claro: Społeczno-językowe światy polskich osadników w południowej Brazylii [Colonists of Rio Claro: Socio-Linguistic Worlds of Polish Settlers in Southern Brazil], published in 2024 by słowo/obraz terytoria; ISBN: 978-83-8325-092-2.Niniejszy artykuł jest recenzją książki Karoliny Bielenin-Lenczowskiej Koloniści z Rio Claro. Społeczno-językowe światy polskich osadników w południowej Brazylii. Książka została wydana w 2024 roku, nakładem wydawnictwa słowo/obraz terytoria; ISBN: 978-83-8325-092-2
Obchody Dnia Weterana w hulczyńskiej wsi. Wyjątkowa wojskowa rekonstrukcja historyczna o charakterze „potwierdzającym”
No full textThe historical region around the town of Hlučín (Hultschin, Hulczyn), today in the Czech Republic and previously in Germany, is a space in which representations of national indifference as a principle of social organization are still discernible on many levels. One of the most obvious examples is the celebration of Veterans Day (11 November), including a multilayered commemorative ceremony and a military reenactment performance which defy the usual allegiance to discourses of 1945 “liberation” and the Czech-German historical antagonism. The current oral history project on the contemporary history and culture of military reenactment in the Czech lands, carried out at the Faculty of Humanities at Charles University in Prague, has, among other things, explored the military reenactment in the Hlučín region. This article reveals the complex context and structures of meaning of the annual Veterans Day performance in the region, which refers to various historical and contemporary cultural discourses.Region historyczny obejmujący tereny położone wokół Hulczyna (Hlučín, Hultschin), obecnie znajdujący się w Republice Czeskiej, a wcześniej w Niemczech, jest przestrzenią, w której przejawy narodowej obojętności jako zasady społecznej są nadal dostrzegalne na wielu poziomach. Jeden z najbardziej widocznych przykładów to obchody Dnia Weterana (11 listopada), obejmujące wielowątkową uroczystość upamiętniającą i wojskową rekonstrukcję historyczną, które rzucają wyzwanie przyjętym dyskursom na temat „wyzwolenia” 1945 roku i historycznego antagonizmu czesko-niemieckiego. Projekt badawczy z zakresu historii mówionej, dotyczący współczesnej historii i kultury wojskowych rekonstrukcji historycznych na ziemiach czeskich, realizowany na Wydziale Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Karola w Pradze, zajmuje się między innymi wojskową rekonstrukcję historyczną na ziemi hulczyńskiej. Niniejszy artykuł ukazuje zarówno złożony kontekst, jak i struktury znaczenia corocznych obchodów Dnia Weterana w regionie, które odnoszą się do różnych historycznych i współczesnych dyskursów kulturowych
Między polszczyzną ogólną a mazurskim. Język starszych przedstawicieli społeczności mazurskiej w świetle danych uzyskanych podczas badań terenowych
No full textThis study examines the linguistic characteristics of the oldest generation of Masurian speakers based on field research conducted between 2019 and 2023 in Masurian counties. Using a case study approach, the research focuses on the mixed linguistic code employed by elderly interlocutors whose speech most closely approximates the historical Masurian ethnolect. The study explores the sociolinguistic dynamics shaping the mixed code, including the interplay between Masurian, Standard Polish (SP), and German influences. The analysis demonstrates that while the phonetic and syntactic structures of the interlocutors’ speech exhibit significant Masurian traits, their lexicon is predominantly influenced by Standard Polish, with only a marginal presence of Germanisms. This contrasts with historical data from the mid20th century, which indicated a higher prevalence of German lexical borrowings. The research highlights the role of sociopolitical changes, particularly postwar Polonisation efforts, in shaping the linguistic landscape of the region. School education, social integration pressures, and negative perceptions of German and Masurian linguistic elements contributed to the decline of the Masurian dialect and the emergence of individualised mixed codes. The study also considers the typology of the mixed codes spoken by contemporary Masurians. Rather than a simple linear spectrum between Standard Polish and the Masurian ethnolect, the research suggests a triangular model incorporating direct postwar German influence as an independent variable. The analysis includes a case study of four elderly interlocutors from different parts of Masuria, detailing phonetic, morphological, and lexical features of their speech.Opracowanie przedstawia analizę cech językowych najstarszego pokolenia użytkowników mazurszczyzny w oparciu o badania terenowe przeprowadzone w latach 2019–2023 na terenie powiatów mazurskich. Wykorzystując metodologię studium przypadku, badanie koncentruje się na kodach mieszanych stosowanych przez starszych rozmówców, których mowa zachowuje największe podobieństwo do historycznego etnolektu mazurskiego. Studium analizuje dynamikę socjolingwistyczną kształtującą te kody, w tym wzajemne oddziaływania między mazurszczyzną, polszczyzną standardową oraz wpływami niemieckimi. Analiza wykazała, że choć wypowiedzi rozmówców charakteryzują się istotnymi cechami fonetycznymi i składniowymi mazurskimi, ich leksyka jest silnie zdominowana przez polszczyznę standardową, a obecność germanizmów jest marginalna. Stan ten kontrastuje z danymi historycznymi z połowy XX wieku, które wskazywały na znacznie wyższą frekwencję zapożyczeń niemieckich. Badanie podkreśla wpływ zmian socjopolitycznych, zwłaszcza powojennych działań polonizacyjnych, na kształtowanie się krajobrazu językowego regionu. Edukacja szkolna, presja związana z integracją społeczną oraz negatywny stosunek do elementów języka niemieckiego i mazurskiego przyczyniły się do zaniku dialektu mazurskiego i wykształcenia się zindywidualizowanych kodów mieszanych. W pracy rozważono również typologię tych kodów, którymi posługują się współcześni Mazurzy. Zamiast prostego modelu liniowego (spektrum między polszczyzną standardową a etnolektem mazurskim), badanie sugeruje model trójkątny uwzględniający bezpośrednie powojenne wpływy niemieckie jako niezależną zmienną. Analiza obejmuje studium przypadku czworga starszych rozmówców z różnych części Mazur, szczegółowo opisując cechy fonetyczne, morfologiczne i leksykalne ich mowy
O (politycznych) sloganach, skrzydlatych słowach i leksyce precedensowej. Poznanie polityczne a szczególny status wyrazów
No full textThe terms ‘catchwords’ (including ‘catchphrases’ and ‘keywords’), ‘winged words’ (including ‘winged phrases’) and ‘precedent lexemes’ (under which both words and phraseological units are subsumed) are used, supposedly synonymously, in different analytical traditions. As linguistic analytical terms, the three terms discussed seem to have an overlapping referent in the world. However, the terms evoke different associative interpretations and are based on different conceptual metaphors, indicating different conceptualizations of the phenomenon of special wordhood. The question that the paper addresses is which of these three conceptualizations of special wordhood is most suited to capturing the sensitivities of political cognition. The paper analyzes three catchwords in Bulgarian discourses and their ‘politicalness’, contrasting these with their patterns of use in English discourses. In view of the fact that digital communication and social media have made everyone and anyone a political actor, the redefinition of ‘political’ as indexing any social juncture, which leads to contentious, debatable and controversial communicative exchanges, it appears that the term ‘catchphrases’ most naturally accommodates the premodifier ‘political’ in both senses (as a point of origin from institutionally/actor marked political discourses and as an index-symbol of shared public sensitivities and opinions with clusivity-neutral properties) and reveals the communicative and cultural contagion of special wordhood.Terminy słowa klucze (obejmujące zarówno slogany, jak i słowa kluczowe), skrzydlate słowa (w tym także skrzydlate frazy) oraz leksyka precedensowa (ang. precedent lexis) (do których zalicza się zarówno pojedyncze wyrazy, jak i jednostki frazeologiczne) są stosowane, rzekomo synonimicznie, w różnych tradycjach analitycznych. Jako terminy analizy językoznawczej wydają się one odnosić do pokrywających się lub zbliżonych zjawisk rzeczywistości językowej. Jednakże terminy te wywołują odmienne skojarzenia interpretacyjne i opierają się na różnych metaforach pojęciowych, co wskazuje na zróżnicowane konceptualizacje zjawiska słów o szczególnym statusie. Zasadnicze pytanie, na które stara się odpowiedzieć autorka artykułu, brzmi: która z tych trzech konceptualizacji najlepiej oddaje specyfikę poznania politycznego. Autorka analizuje trzy slogany funkcjonujące w bułgarskich dyskursach publicznych oraz ich „polityczność”, zestawiając je z ich wzorcami użycia w dyskursach anglojęzycznych. Mając na uwadze fakt, że komunikacja cyfrowa i media społecznościowe uczyniły z każdej osoby potencjalnego aktora politycznego, a także redefinicję pojęcia ‘polityczny’ jako odnoszącego się do wszelkich sytuacji społecznych prowadzących do spornych, dyskusyjnych i kontrowersyjnych wymian komunikacyjnych, termin catchphrase (pol. slogan) wydaje się najnaturalniej łączyć z określeniem „polityczne” w obu jego znaczeniach. Oznacza to zarówno wskazanie na źródło w dyskursach politycznych powiązanych z instytucjami lub konkretnymi aktorami, jak i funkcję wskaźnika zbiorowych społecznych wrażliwości i opinii, który cechuje się neutralnością względem inkluzywności czy ekskluzywności. Termin ten ujawnia także komunikacyjną i kulturową „zaraźliwość” zjawiska słów o szczególnym statusie
Słowa kluczе w brytyjskim i bułgarskim dyskursie medialnym na temat mniejszości (Cyganie, Romowie, Trawelerzy i muzułmanie)
No full textThe paper traces the occurrence of some common phrases related to Gypsies, Roma and Travellers, and Muslims in the media discourses in Bulgaria and the UK. The findings are based on two different sets of corpora: on the one hand, a corpus of all articles on GRT and Muslims published in the British The Independent, The Guardian and The Telegraph and the Bulgarian Dnevnik, Sega and Standart in different time periods; on the other hand, the Bulgarian and British electronic corpora of Sketch engine. Using content analysis and the socio-cognitive approach within critical discourse studies, the analysis focuses on the use of the terms Roma inclusion, Gypsyization, itinerants, mobile children, BAME, and jihad in media discourse and the changes in meaning these words and phrases undergo, and their significance for the people they denote. The study shows that some uses have died out, others have changed or their meaning has narrowed, while still others are just gaining momentum.Artykuł śledzi występowanie niektórych popularnych zwrotów związanych z Cyganami, Romami i Trawelerami (CRT) oraz muzułmanami w dyskursie medialnym w Bułgarii i Wielkiej Brytanii. Wyniki opierają się na dwóch różnych zbiorach korpusów: z jednej strony – na korpusie wszystkich artykułów na temat CRT i muzułmanów opublikowanych w brytyjskich gazetach “The Independent”, “The Guardian” oraz “The Telegraph” oraz bułgarskich “Dnevnik”, “Sega” i “Standart” w różnych okresach; z drugiej strony – na bułgarskim i brytyjskim korpusie elektronicznym Sketch engine. Wykorzystując analizę treści i podejście społeczno-poznawcze w ramach krytycznych studiów nad dyskursem, autorka koncentruje się na użyciu terminów Roma inclusion [integracja Romów], Gypsyization [cyganizacja], itinerants [wędrowcy], mobile children [dzieci mobilne], BAME [czarni, Azjaci i mniejszości etniczne] oraz jihad [dżihad] w dyskursie medialnym oraz na zmianach semantycznych, którym te terminy podlegają. Uwzględniono także znaczenie omawianych wyrażeń dla osób, które opisują. Badanie pokazuje, że niektóre użycia wygasły, inne uległy zmianie lub ich znaczenie uległo zawężeniu, a frekwencja innych właśnie nabiera impetu