Journal of Alevism – Bektashism Studies
Not a member yet
365 research outputs found
Sort by
“Ocağın Külü Bitmez” Diyarbakır Yöresi Alevi Ocaklarından Güzelşah Ocağı, Türbe ve Emanetleri
Get PDFEinst die Hauptstadt der Stammesföderation Aq Qoyunlu ist Diyarbakir seit jeher Heimatort turkmenischer Aleviten und ihrer Ocaks. Zu diesen Ocaks zählen mit dem Dede-Garkın-Ocak, dem Seyyid-Battal-Gazi-Ocak, dem Imam-Zeynel-Abidin-Ocak, dem Sarı-Saltık-Ocak und dem Augiçen-Ocak einige der Ocaks aus dem Frühstadium des Alevitentums sowie der Güzelşah-Ocak, der Zelil-Kalender-Ocak, der Beyazıd-Bostan-Ocak, der Ersefil-Ocak, der Bozkurt-Ocak und der Bab-ı-Sor-Ocak, die in späteren Perioden entstanden und spezifisch für die Region sind. Neuere Studien haben gezeigt, dass Diyarbakır historisch gesehen eine Stadt der Turkmenen und Qizilbasch ist. Es ist bekannt, dass Scheich Dschunaid und Scheich Haidar, die Anführer der Safawiden, sich lange Zeit in dieser Stadt, die damals Hauptstadt der Staatförderation der Aq Qoyunlu war, aufhielten und zahlreiche turkmenische Gemeinschaften als Derwische rekrutierten. Diyarbakır war auch die Heimat von Schah Ismail, dem Gründer des Safawidenstaates.Dieser Artikel befasst sich mit dem Güzelşah-Ocak, einem der dreizehn turkmenisch-alevitischen Ocaks in der Region Diyarbakır, sowie mit der Grabstätte des Ocaks im Dorf Altunakar im Bezirk Çınar von Diyarbakır und seinen als heilig geltenden Reliquien. Zu diesen Reliquien, die in den persönlichen Archiven der zum Güzelşah-Ocak gehörenden Familien entdeckt wurden und in dieser Studie zum ersten Mal vorgestellt werden, gehören der sogenannte Schuh des Schahs (in Antalya), das Zülfîkâr-Siegel, das Ashab-ı-Kehf-Siegel und -Banner, der sogenannte „Stab des rechten Weges“, Intarsien, und Marmorkerzenhalter. Es wird dabei der Versuch angestellt, die Verwendungszwecke dieser Reliquien mithilfe von Interviews, die mit den Angehörigen und Talips des Ocaks geführt wurden, zu erläutern. Grundlage dieser Studie ist eine etwa einhundertzwanzig Tage dauernde Feldforschung, die im Städtedreieck Diyarbakır, Izmir und Antalya durchgeführt wurde, um die Migrationsrouten und den historischen Identitätsbildungsprozess der Angehörigen des Ocaks, turkmenische Aleviten aus Diyarbakır, besser nachzuverfolgen. Unter Rückgriff auf funktionalistische Ansätze in der Ethnologie wurden die zusammengetragenen Daten im Kontext mündlicher und schriftlicher Quellen analysiert und ausgewertet.Diyarbakir, which was the capital of the Akkoyunlu state, is a region where Turkmen Alevis and their ocaks have been settled throughout history. Among these ocaks Dede Garkin Ocak, Seyyid Battal Gazi Ocak, Imam Zeynel Abidin Ocak, Sari Saltik Ocak ve Aguicen Ocak are counted as the first stage ocaks, and Guzelsah Ocak, Zelil Kalender Ocak, Beyazid Bostan Ocak, Ersefil Ocak, Bozkurt Ocak and Bab-i Sor Ocak were formed in later periods and are unique to the region. Studies done in recent years have shown that Diyarbakir is a Turkmen and Kizilbas city in historical terms. It is a known fact that Sheikh Cuneyd and Sheikh Haydar, the two pioneers of the Safavids, stayed in this city, which was the capital of the Akkoyunlu State, for a long time and assigned dervishes to a significant number of Turkmen communities loyal to them. Moreover, Diyarbakir is the homeland of Shah Ismail, the founder of the Safavid state.The subject of this study is the Guzelsah Ocak, one of the thirteen Turkmen Alevi ocaks in Diyarbakir region, and its tomb and sacred relics, located in the Altunakar village of the Cinar district. The study tries to explain the purposes of use of some relics from the personal archive of the families affiliated to the Guzelsah Ocak, using information from the interviews with the members and followers of the ocak. This research is composed by following the migration routes of the Diyarbakir Turkmen Alevi ocak members, spread over a wide area from past to present days in the formation of Turkmen and Alevi identities, and conducting approximately one hundred- and twenty-days long field research in the triangle of Diyarbakir, Izmir and Antalya cities. The obtained material is analysed and evaluated within the scope of the Functional Folklore Theory in the light of oral and written sources.Akkoyunlu Devleti’ne başkentlik yapmış olan Diyarbakır, geçmişten günümüze Türkmen Alevilerinin ve ocaklarının yerleşik olduğu bir yöre olma özelliğine sahiptir. Bu ocaklar arasında ilk evre Alevi ocakları arasında sayılan Dede Garkın Ocağı, Seyyid Battal Gazi Ocağı, İmam Zeynel Abidin Ocağı, Sarı Saltık Ocağı ve Ağuiçen Ocağı vardır. Daha sonraki dönemlerde oluşan Güzelşah Ocağı, Zelil Kalender Ocağı, Beyazıd Bostan Ocağı, Ersefil Ocağı, Bozkurt Ocağı ve Bab-ı Sor Ocağı yöreye özgü diğer ocaklardır. Son yıllarda yapılan çalışmalar, Diyarbakır’ın tarihî açıdan bir Türkmen ve Kızılbaş şehri olduğunu göstermiştir. Safevilerin öncülerinden Şeyh Cüneyd ve Şeyh Haydar’ın uzunca bir süre Akkoyunlu Devleti’nin başkenti olan bu şehirde kaldıkları ve önemli sayıda kendilerine bağlı Türkmen topluluklarını derviş edindikleri bilinmektedir. Yine Diyarbakır, Safevi Devleti’nin kurucusu Şah İsmail’in ana yurdudur. Bu makale, Diyarbakır yöresinde yerleşik on üç Türkmen Alevi ocağından biri olan Güzelşah Ocağı’nı ve Diyarbakır’ın Çınar ilçesine bağlı Altunakar köyünde bulunan ocak türbesini ve kutsal kabul edilen emanetlerini konu almıştır. Güzelşah Ocağı’na mensup ailelerin şahsi arşivinde bulunan ve ilk kez bu çalışmada tespit edilen -Şah’ın Pabucu (Antalya teki), Zülfîkâr Mührü/Hâtemi, Ashab-ı Kehf Mührü/Hâtemi; alem/sancak, görgü ağaçları (erkân ağacı/alacadeğnek/tarik/çub-ı tarik/desteçup/değnek/serdeste), kakma, mermer çerağlık/mumluk gibi adlandırılan- bazı emanetlerin kullanım amaçları, ocağın mensup ve talipleriyle yapılan görüşmelerle açıklanmaya çalışılmıştır. Bu araştırma, Diyarbakır Türkmen Alevilerinden olan ocak mensuplarının, Türkmen ve Alevi kimliklerinin oluşumunda geçmişten günümüze geniş bir alana yayılan göç yollarını takip ederek; Diyarbakır, İzmir ve Antalya üçgeninde, yaklaşık yüz yirmi günlük saha araştırmasından derleme yapılarak oluşturulmuştur. Yapılan derlemeler, sözlü ve yazılı kaynakların ışığında işlevsel halk bilimi kuramı kapsamında incelenmiş ve değerlendirilmiştir
Koçu Baba Ocağı’na Ait Bir İcâzetnâme
Get PDFSeyit Hasan Gazi, der im 13. Jahrhundert gemeinsam mit Hacı Bektaş Veli nach Anatolien kam, ist auch als Koçu Baba bekannt. In der Velâyetnâme wird er als Vater von Abdal Musa und Mehemmed Abdal erwähnt. Da er der Sohn von Seyit Haydar Gazi, dem Onkel von Hacı Bektaş Veli, war, bestand eine Verwandtschaft zwischen den beiden. Es wird angenommen, dass diese Heiligen durch Abstammung von Ibrahim Mükerrem Mujâb, dem Sohn des siebten Imams Musa Kâzım, mit dem Propheten Muhammad verbunden waren und daher als „Seyit“, d.h. als Nachkommen Mohammeds, gelten dürfen. Heute befindet sich in dem Dorf Koçubaba im Bezirk Balışeyh von Kırıkkale eine Pilgerstätte zu Ehren von Koçu Baba. Im Zentrum des Koçu Baba Ocaks und anderen alevitischen Ocaks steht die Treue zu Gott, welche für das alevitisch-bektaschische Glaubenssystem äußerst wichtig ist. Zur Aufrechterhaltung dieser Struktur sind die Nachkommen Mohammeds sehr auf die spirituelle Anleitung ihrer Schüler („Talip“) bedacht. So ist es Tradition, dass mit Zustimmung der dem jeweiligen Ocak angehörigen Lehrmeister (mürşit) Seyits für den für dieses System unabdinglichen Posten des „Dede“ auserwählt wurden und kraft eines als İcâzetnâme bezeichneten Genehmigungs-/Erlaubnisschreibens als Dedes dienten.Bei dem Dokument, das in dieser Studie analysiert werden soll, handelt es sich um eine seitens des Koçu Baba Ocaks ausgestellte İcâzetnâme. Nach dem derzeitigen Forschungsstand im Bereich des Alevitentums und Bektaschitentums handelt es sich bei den İcâzetnâme, die jeweils durch die Lehrmeister für den Ocak, dem sie angehören, ausgestellt werden, um eine Tradition, die ihren Ursprung im 11. Jahrhundert hat. Verschiedene İcâzetnâme-Typen sind auch deshalb von Bedeutung, weil sie es ermöglichen, die Reihenfolge der Dedes, die in jener Zeit zum Mürşit gewählt wurden, und die Ocak-Zugehörigkeit der Mürşit zu ermitteln. Die Tatsache, dass der Koçu Baba Ocak dem Hacı Bektaş Veli Dergah angegliedert ist und hier die Tradition, sich eine Genehmigung (icâzet) vom Postnishin einzuholen, fortgesetzt wird, gibt zudem Aufschluss über die Hierarchie zwischen den Ocaks. Auch findet sich hierin ein Hinweis auf die historischen Wurzeln des Dede-Status, von dem man im Allgemeinen annimmt, dass dieser vom Vater an den Sohn übertragen wird. Aufgrund ihrer klaren und verständlichen Sprache stellt die hier behandelte, in osmanischem Türkisch verfasst İcâzetnâme ein wichtiges Dokument dar, mithilfe dessen sich der damalige Stil besser verstehen lässt.Seyit Hasan Gazi, one of the erens (sacred persons) who came to Anatolia with Haci Bektash Veli in the 13th century, is also known as Koçu Baba. According to the information in the sources of Vilayetname, he is the father of Abdal Musa and Mehmed Abdal. At the same time, through his father Seyit Haydar Gazi, who is the uncle of Haci Bektashi Veli, he is related to him. It is accepted that these velis (sacred persons) are connected to the Prophet Muhammed through the lineage of Ibrahim Mükerrem Mücab, the son of the seventh Imam Musa Kazim, who is their ancestor, and therefore have the characteristics of seyyid. Today, the sacred site of Koçu Baba is in the Koçubaba village, located in the Balişeyh district of Kirikkale. The structure based on the devotion to the Truth, which is maintained by the seyyids in the ocak of Koçu Baba, one of the Anatolian Alevi ocaks, and in the other ocaks, is extremely important within the Alevi-Bektashi belief system. Thereby it is known that seyyids elected for the dede position with the approval of the guides to whom the ocak is affiliated, serve as dede with the “approval, permission documents” called icazetname. The document analysed in our study is an icazetname that belongs to the Koçu Baba ocak. According to the Alevi-Bektashi researches, it appears that the icazetname tradition, which is thought to have started in the 11th century, was passed on by the guide ocak to the ocaks affiliated to it. The type of icazetname is also important in terms of the rank of the dede, selected as a guide during his period, and determining which ocak the guides were affiliated with. Information about the fact that the ocak of Koçu Baba is affiliated with the dergah of Haci Bektashi Veli and that it maintains the tradition of receiving icazet documents from this dergah, is important as an indicator of the hierarchy between ocaks. The connection of the dede system, usually thought to be passed on from father to son, with the past also appears in another example. Icazetname in question is an important document for us to understand the character of the period because it was written in Ottoman Turkish in the 19th century in a clear and understandable language.13. yüzyılda Hacı Bektaş Veli ile Anadolu’ya gelen erenlerden Seyit Hasan Gazi, Koçu Baba olarak da tanınmaktadır. Velâyetnâme kaynaklarındaki bilgilerde; Abdal Musa ile Mehemmed Abdal’ın babası olarak geçmektedir. Aynı zamanda Hacı Bektaş Veli’nin de amcası Seyit Haydar Gazi’nin oğlu olduğu için aralarında akrabalık bağı vardır. Bu velilerin ataları olan yedinci İmam Musa Kâzım’ın oğlu İbrahim Mükerrem Mücâb’dan soy aracılığıyla Hz. Muhammed’e bağlandıkları ve bundan dolayı seyitlik özelliği kazandıkları kabul edilmektedir. Günümüzde Kırıkkale’nin Balışeyh ilçesine bağlı olan Koçubaba köyünde Koçu Baba’nın ziyaretgâhı yer almaktadır. Anadolu Alevi ocaklarından biri olan Koçu Baba Ocağı’nda ve diğer ocaklarda da görülen seyitlerin mürşit olarak taliplerini irşat etmek amacıyla devam ettirdikleri Hakk’a bağlılık esaslı yapı, Alevi-Bektaşi inanç sistemi içinde son derece önemlidir. Böylece bu sistemin gerektirdiği “dedelik” makamı için ocağın bağlı olduğu mürşitlerin onayıyla seçilen seyitlerin icâzetnâme adı verilen “onay, izin belgeleri” ile dedelik yaptıkları bilinen bir gelenektir. Araştırmamızda incelenecek olan belge, Koçu Baba Ocağı’na ait olan bir icâzetnâmedir. Alevi-Bektaşi araştırmalarından hareketle 11. yüzyıldan itibaren başladığı düşünülen icâzetnâme geleneğinin mürşit ocak tarafından kendisine bağlı olan ocaklara verildiği bilinmektedir. İcâzetnâme türü; bulunduğu dönem içinde mürşit seçilen dede sıralaması ve mürşitlerin hangi ocağa bağlı olduklarının belirlenmesi bakımından da önem arz etmektedir. Koçu Baba Ocağı’nın Hacı Bektaş Veli Dergâhı’na bağlı bir ocak olması ve burada yer alan postnişinlerden icâzet alma geleneğini sürdürmesi ile ilgili bilgiler; ocaklar arası hiyerarşinin bir göstergesi olarak da önemlidir. Genelde babadan oğula aktarım olarak düşünülen dedelik özelliğinin geçmişe uzantısı bir örnekle daha karşımıza çıkmaktadır. Söz konusu icâzetnâme, 19. yüzyılda Osmanlı Türkçesi ile yazılmış olup açık ve anlaşılır bir dille kaleme alındığı için dönemin üslubunu anlayabilmemiz açısından önemli bir belge niteliğindedir
Bektaşî Yazı Resimlerinde Ayna Metaforu
Get PDFKalligraphische Malereien, die in das Gebiet der islamischen Malerei und Kalligraphie fallen und im Grunde genommen durch die Vermischung dieser beiden Kunstformen entstanden sind, werden in der kunsthistorischen Disziplin erst seit kurzem eingehend erforscht. Kalligraphische Gemälde, die insbesondere innerhalb der Ordens- oder Volkskunst betrachtet werden, sind wichtig im Hinblick auf die Bedeutungen, die sowohl der Schrift als auch den anderen verwendeten Bildern zugeschrieben werden. Obwohl bislang nicht eindeutig festgestellt werden konnte, wann die ersten kalligraphischen Gemälde angefertigt wurden, lassen sich Exemplare dieser Kunstform in den Ländern finden, in denen sich der Islam ab dem 15. Jahrhundert verbreitete. Ihre Blütezeit lag zwischen dem 17. und 19. Jahrhundert. Kalligraphische Bilder wurden vor allem in spätosmanischen Ordenskreisen in großem Umfang hergestellt. Es ist bekannt, dass die Werke, die keinem bestimmten Orden oder Atelier gehörten, im Allgemeinen von künstlerisch begabten Derwischen in den Derwisch-Logen der Mevlevi und Bektaschi hergestellt wurden.
Zu welchem Orden die kalligraphischen Bilder, die bis heute überlebt haben und gegenwärtig in verschiedenen Museen und Sammlungen aufbewahrt sind, zuzuordnen sind, ist an den verschiedenen Elementen zu erkennen, die zumeist in den Kompositionen enthalten sind und als Markenzeichen der Orden gelten dürfen. Denn jeder Orden stellte kalligraphische Gemälde gemäß seinen eigenen Glaubensgrundsätzen zusammen. So finden sich in denjenigen, die zum Bektaschi-Orden gehören, Kronen (taç), Ohrringe (menguş) und Steine der Unterwerfung (teslim taşı), die allesamt unverzichtbare Derwisch-Kleidungsstücke des Ordens sind. Neben diesen Elementen finden sich zudem die Namen religiöser Figuren, verschiedene Hadithe und Buchstaben aus dem Glaubenssystem des Ordens. Die kalligraphischen Malereien enthalten außerdem von dem Orden entwickelte Begriffe wie “Geheimnis”, “vollkommener Mensch” und “Liebe”. Aufgrund ihrer oben genannten Eigenschaften sind kalligrafische Gemälde der Bektaschi wertvolle Kunstwerke mit erheblichem Bedeutungsgehalt.
Im Rahmen dieser Studie wurden die kalligraphischen Gemälde des Bektaschi-Ordens auf den Begriff “Spiegel” sowie auf ihre technischen Merkmale hin untersucht. Unter Berücksichtigung der Bedeutungen dieses Begriffs für den Sufismus im Allgemeinen und das Bektaschitentum im Besonderen wurde untersucht, ob jedes der Bilder als Spiegel dienen kann und im Sinne welcher Eigenschaften sie diese Funktion gegebenenfalls erfüllen.The art history has just started to research in detail calligraphic paintings, which belong to Islamic painting and calligraphy and are actually created by using these two branches of art together. Especially calligraphic paintings, evaluated within the order (sect) arts or folk arts, are important in terms of the meanings attributed to both writing and other images used. Although the dates of their creation are not clear, examples of these appear in the lands where the religion of Islam spread as of the 15th century. Their golden age was between 17-19th centuries. Calligraphic paintings were produced extensively especially in late Ottoman order circles. It is known that the works that do not belong to a certain order or workshop, were generally made by artisan dervishes in the dervish lodges of Mevlevi and Bektashi.
We can assume the origin of calligraphic paintings, which have survived to our days and belong to different museums and collections, from the various items which are generally included in the compositions and are hallmarks of the orders, because each order has set up calligraphic paintings according to their own belief principles. With these features, in the ones belonging to the Bektashi order, there are crowns (tac), earrings (menguş) and necklaces with special stones (teslim taşı), which are indispensable dervish clothing items of the order. At the same time, the names of religious figures, various hadiths and letters belonging to the belief system of the order accompany these elements. Again, calligraphic paintings incorporate concepts such as “secret”, “ perfect human” and “love” developed by the order. Due to their aforementioned structures, Bektashi calligraphic paintings are precious works of art that have intense meanings.
This study analyses calligraphic paintings of the Bektashi order in line with the concept of “mirror” as well as their technical features. Considering the meanings of this term for Sufism and Bektashism in particular, the study examines whether the paintings act as mirrors and according to which characteristics they do this.İslâm resim ve hat sanatı içerisinde yer alan ve aslında bu iki sanat dalının bir arada kullanılmasıyla oluşturulmuş yazı resimler sanat tarihi disiplininde henüz detaylı bir biçimde yeni araştırılmaya başlanmıştır. Özellikle tarikat veya halk sanatları içerinde değerlendirilen yazı resimler hem yazıya hem de kullanılan diğer imgelere yüklenen anlamlar bakımından önem arz etmektedirler. Üretilmeye başlandıkları tarihler net olmamakla birlikte bunların İslâm dininin yayıldığı topraklarda 15. yüzyıl itibariyle örnekleri karşımıza çıkmaktadır. Altın çağını ise 17-19. yüzyıllar arasında yaşamıştır. Yazı resimler özellikle geç dönem Osmanlı tarikat çevrelerinde yoğun bir biçimde üretilmişlerdir. Belli bir tarikat ya da atölyeye ait olmayan eserlerin genellikle Mevlevî ve Bektaşî tekke ve dergâhlarında zanaatkâr dervişler tarafından yapıldıkları bilinmektedir.
Bu dönemden günümüze ulaşan ve bugün çeşitli müze ve koleksiyonlarda yer alan yazı resimlerin hangi tarikata ait oldukları genellikle kompozisyonlarda yer alan ve tarikatların alâmet-i fârikaları olan çeşitli öğelerden anlaşılmaktadır. Çünkü her bir tarikat kendi inanç esaslarına göre yazı resimleri kurgulamıştır. Bu özellikleri ile Bektaşî tarikatına ait olanlarda tarikatın olmazsa olmaz derviş giyim kuşam eşyaları olan taçlar, mengûşler, teslim taşları yer almaktadır. Aynı zamanda tarikatın inanç sisteminde yer alan dini şahsiyetlerin isimleri, çeşitli hadisler ve harfler de bu öğelere eşlik etmektedir. Yine yazı resimler tarikatının geliştirdiği “sır”, “insan-ı kâmil”, “sevgi” gibi kavramları da kendi bünyesinde barındırmaktadır. Söz konusu yapıları nedeniyle Bektaşî yazı resimleri; yoğun anlamlar barındıran değerli birer sanat eseridirler.
Bu çalışma kapsamında Bektaşi tarikatına ait yazı resimler; teknik özelliklerinin yanı sıra “ayna” kavramı doğrultusunda incelenmişlerdir. Bu terimin tasavvuf ve özelde Bektaşîlik için nasıl manâlar ihtiva ettiği göz önüne alınarak yazı resimlerin birer ayna görevi görüp görmediği ve bunu hangi özellikleri doğrultusunda gerçekleştirdikleri irdelenmiştir
Melamet Hırkası Giyenler: 17. Yüzyıl Öncesinde Heterodoks Türk Derviş Topluluklarının Adlandırılması ve Alevilik ile İlişkileri
Get PDFZur Bezeichnung der turkmenischen Derwische und der Mehrheit der ihnen angeschlossenen Gemeinschaften, die zwischen dem 11. und 13. Jahrhundert nach Anatolien migrierten, sind im Kontext ihrer Auffassungen des Sufismus und ihrer Identitäten bezüglich ihrer glaubenszentrierten Rituale verschiedene Begrifflichkeiten wie z.B. Kalenderi, Cavlaki, Haydari, Vefai, Babai, Kızılbaş, Bektashi, Rafizi, Abdal, Işık und Torlak verwendet worden. Die meisten dieser Bezeichnungen entstanden als Ergebnis von Versuchen, solche Gemeinschaften von außen zu definieren, da diese außerhalb des herrschenden Religions- und Politikverständnisses ihrer Zeit angesiedelt waren und ihre religiösen Rituale einen esoterischen Charakter aufwiesen. In wissenschaftlichen Arbeiten hingegen werden sie unter dem Oberbegriff “heterodox” zusammengefasst, weil sie mit Blick auf die Scharia (d.h., religiöse Gesetze) außerhalb sunnitischer und schiitischer Lehren zu verorten sind. Jedoch hat die Frage, ob diese für die genannten Gemeinschaften verwendeten Bezeichnungen unterschiedliche Orden oder Gruppen definieren, eine neue Debatte ausgelöst. In der bestehenden Literatur gibt es Interpretationen in Bezug auf derlei Bezeichnungen und Definitionen, die sich auf Erkenntnisse aus Schriften und Dokumente aus jener Zeit, wie z.B. Archivdokumenten, historischen Quellen, religiöser Sagen (menâkıbname) und Biografien (tezkire), stützen, die von Personen verfasst wurden, die nicht Mitglieder der genannten Gemeinschaften waren. Dabei sind die Ansätze von Personen, die den Gemeinschaften angehörten oder nahestanden, allerdings unbeachtet geblieben. Ausgehend von dieser Feststellung wurde in dieser Studie unter besonderer Berücksichtigung der Schriften ihrer Anhänger eine komparative Analyse hinsichtlich der Bezeichnungen der heterodoxen Gemeinschaften vorgenommen. Zu diesem Zwecke wurde ein emischer und etischer Ansatz verfolgt, der den esoterischen Charakter dieser Gemeinschaften berücksichtigt. Die in diesem Rahmen durchgeführten Untersuchungen haben gezeigt, dass eine bedeutende Mehrheit der Gemeinschaften sich gegenseitig in Bezug auf ihre religiöse Identität, mystische Lehre, Rituale und Namen nicht als verschieden betrachteten und ein Großteil der oben aufgeführten Unterschiede bei der Namensgebung auf Versuche einer “Identifikation von außen” zurückzuführen ist.Names, such as Kalenderi, Cavlaki, Haydari, Vefai, Bababi, Kizilbash, Bektashi, Rafizi, Abdal, Ishik and Torlak, were used in order to define Turkmen dervishes who came with migrations to Anatolia between the 11th and 13th centuries, in the context of their Sufi conception and belief-centred ritual identities. Most of these names are given as a result of the attempts from the outside to define the communities because they were not involved in the religious and political concept of that time and they also had esoteric religious rituals. Researches defined these communities under the term “heterodox” because the communities were excluded from the Sunni and Shia concepts in the context of sharia (religious law) in scholarly studies too. However, the question whether these names, used for the communities mentioned above, define various religious orders or groups or not has brought a new debate. In the available literature, mostly within archival documents, historical sources, “menakibname” and “tezkire”, evaluations are made in the context of the names and definitions given in the works and documents, which were written by persons who were not members of the communities in question, and the approaches of the members or persons close to the community were ignored. Based on these detections, our study gives a comparative analysis of the naming of the heterodox communities mentioned above, especially taking into consideration the works of the community members. In this respect, we used an emic and etic approach that does not ignore the esoteric structure of the communities. As a result, we noticed that a significant majority of these communities does not consider themselves different from each other in the context of religious identity, Sufi doctrine, ritual universe and naming, and that the considerable majority of the differences in the above-mentioned naming are the result of the attempts to “define from the outside”.11. ve 13. yüzyıllar arasında Orta Asya’dan Anadolu’ya göçlerle gelerek burayı yurt edinen Türkmen dervişler ve onlara bağlı toplulukların önemli bir çoğunluğunu tanımlamaya yönelik olarak bu toplulukların tasavvuf anlayışları ve inanç merkezli ritüel kimlikleri bağlamında Kalenderi, Cavlaki, Haydari, Vefai, Babai, Kızılbaş, Bektaşi, Rafızi, Abdal, Işık ve Torlak gibi adlandırmalar kullanılmıştır. Bu adlandırmaların çoğunu, yaşadıkları dönemde mevcut olan din ve siyaset anlayışının dışında kaldıkları ve aynı zamanda ezoterik yapıda dinî ritüellere sahip oldukları için dışarıdan tanımlanma girişimleri neticesinde alan bu topluluklar, akademik çalışmalarda da şeriat (din yasaları) bağlamında Sünni ve Şii anlayışın dışında kalmaları nedeniyle araştırmacılar tarafından “heterodoks” terimi çatısı altında tanımlanmıştır. Ancak söz konusu topluluklar için kullanılan bu adlandırmaların birbirinden farklı tarikat ya da grupları tanımlayıp tanımlamadığı hususu ise beraberinde yeni bir tartışmayı getirmiştir. Mevcut literatürde; çoğunlukla dönemin arşiv belgeleri, tarih kaynakları, menâkıbnâme türündeki eserleri ve tezkireler çerçevesinde söz konusu topluluklara mensup olmayan kimselerin kaleme aldıkları eser ve belgelerdeki tespitler üzerinden yapılan adlandırma ve tanımlamalar bağlamında değerlendirmeler yapılmış, ancak topluluk mensubu ya da topluluğa yakın kimselerin yaklaşımları göz ardı edilmiştir. Bu tespitten hareketle çalışmamızda, adı geçen heterodoks toplulukların adlandırılması hakkında bilhassa bu topluluklara mensup kimselerin eserleri göz önünde bulundurularak karşılaştırmalı bir inceleme yapılmıştır. Bu doğrultuda söz konusu toplulukların ezoterik yapısını da göz ardı etmeyen emik ve etik bir yaklaşım kullanılmış, bu çerçevede yapılan incelemelerde söz konusu toplulukların önemli bir çoğunluğunun kendilerini inançsal kimlik, tasavvufî doktrin, ritüel evreni ve adlandırma bağlamlarında birbirinden ayrı görmedikleri ve yukarıda saydığımız adlandırmalara yönelik farklılıkların önemli bir çoğunluğunun “dışarıdan tanımlama” girişimlerinin bir neticesi olduğu görülmüştür
Hasan Onat’ın Alevî Gelenek Hakkındaki Çalışmaları ve Alana Katkısı
No full textDieser Artikel beschäftigt sich mit den wissenschaftlichen Arbeiten und Beiträgen von Prof. Hasan Onat, der am 26.09.2020 das Zeitliche segnete, im Feld alevitischer Tradition. Onat war ein bedeutender, in der Türkei ausgebildeter Akademiker und Denker.
Als Historiker für islamische Konfessionen führte er zahlreiche wissenschaftliche Studien zu diversen Themen der klassischen Epoche, der jüngeren Vergangenheit und der Gegenwart durch, unter anderen zu dem frühen Schiitentum, dem Schiitentum des 20. Jahrhunderts, dem iranischen Schiitentum, konfessioneller Diskriminierung, interkonfessionellen Konflikten und überkonfessionellen Ansätzen. Darüber hinaus leistete er durch die Beaufsichtigung von Diplom- und Doktorarbeiten zu konfessionellen und theologischen Strömungen wie den Charidschiten, der Murdschi’a, den Zaiditen, der Muʿtazila, der Karrāmīya, den Ismailiten, der Aschʿarīya, der Māturīdiyya, den Imamiten, dem Drusentum und den Qarmaten – insbesondere zu den klassischen Epochen der genannten Strömungen –, Begriffen wie dem Mahdi, der Bātinīya, dem Imamat, den Rāfida und der Ahl al-bait und schließlich Persönlichkeiten wie Abū l-Qāsim ʿAbdallāh ibn Ahmad al-Kaʿbī al-Balchī und Dschaʿfar as-Sādiq wichtige Beiträge zur Geschichte islamischer Konfessionen. Onat verfasste zudem Artikel zu diversen aktuellen Themen wie Globalisierung, Säkularisierung, Identität, Politik, Religionsunterricht, Familie, Freiheit, Gewalt, interkonfessionelle Konflikte usw.
Es lässt sich dabei erkennen, dass Onat einen methodischen Ansatz verfolgte, der sich an folgenden Grundsätzen orientierte: Überall dort wo es Menschen gibt, gäbe es auch Religionen. Es seien wiederum die Menschen, die Religion (Texte) auslegen, ausleben und institutionalisieren. Orden oder gemeindeartige religiöse Organisationen seien auf Interpretation gegründet, weshalb jedes religiöse Verständnis und jede Form der Institutionalisierung von Religion menschgemacht sei. Da diese Interpretationen und Institutionalisierungsprozesse von Ideen und Ereignissen, die zu verschiedenen Zeiten und an verschiedenen Orten in verschiedenen Bereichen wie Politik, Ökonomie usw. stattfinden, abhängig seien, sollte keine Strömung sich mit dem Islam identifizieren und behaupten, dass es eine einzige richtige Auslegung der Religion gäbe. Onat postulierte weiter, dass keine Organisation im Zustand ihrer ursprünglichen Entstehung bleibe, sondern sich im Zuge kontinuierlicher Veränderung und Verwandlung stets weiterentwickle, weshalb diesbezüglich von Prozessen zu sprechen sei. Der Versuch, eine religiöse Auffassung oder Gruppe zu verstehen, erfordere demzufolge, dass man deren eigene Schriften und Begriffe berücksichtige, deren Entstehung wiederum in Abhängigkeit von den zuvor genannten Faktoren zu denken sei. Dabei sei es unausweichlich, dass sich unter dem Einfluss der benannten Faktoren unterschiedliche religiöse Auffassungen herausbildeten. Es fällt daher auf, dass Onat die Unterschiede, die sich um die konstitutiven Prinzipien der Religion herum herausgebildet haben, als Reichtum betrachtet und somit ein Feingefühl für die Möglichkeit eines Zusammenlebens unter Beweis stellt.
Onat stand Diskussionen über die alevitische Tradition, die im Zusammenhang von Entwicklungen in der Welt und in der Türkei geführt wurden, nicht gleichgültig gegenüber, sondern führte selbst Studien zu diesem Thema durch und leitete seine Studierenden zu entsprechenden wissenschaftlichen Arbeiten an. Onat arbeitete zu wichtigen Persönlichkeiten wie Ahmed Yesevi und Hadschi Bektasch Wali, zu Orden wie denen der Bektaschi und der Qizilbasch und zu Schriften wie der Walāyat-Nāma und den Geboten (Buyruk) und beschäftigte sich mit praktischen Aspekten im Feld wie z.B. am Beispiel der Stadt Çorum, Phänomenen, Begriffen und Symbolen wie z.B. Kerbela, Debatten über die Identitätsfrage und zum Verhältnis von Identität und Theologie und schließlich Diskussionen in Bezug auf die alevitische Tradition, die im Zusammenhang mit dem Religionskultur- und Ethikunterricht und dem Präsidium für Religionsangelegenheiten in der Türkei stattfanden. Er betreute seine Studierenden in Doktorarbeiten zum Thema der Differenzierung der Qizilbasch und über die Buyruks.
Onat verfolgte im Umgang mit diesen Themen einen methodischen Ansatz, den er im Feld der Geschichte islamischer Konfessionen mit großem Feingefühl herausarbeitete, und leistet auf diese Weise wichtige Beiträge zur Forschung im Bereich alevitischer Tradition. Unter besonderer Berücksichtigung ebendieses für Onat kennzeichnenden Feingefühls werden in diesem Artikel seine Beiträge zum Feld alevitischer Tradition behandelt.This paper deals with the studies on the Alevi tradition of Professor Hasan Onat, who passed away on 26.09.2020, and his contribution to the field. Onat is an important academician and intellectual educated in Turkey.
As a historian of Islamic Sects, he has done many academic studies on different subjects, both classical and recent, as well as contemporary, such as Shi’ism, 20th Century Shi’ism, Iranian Shi‘ism, sectarian discrimination and conflicts, supra-sectarian approach, religious understanding and change in Turkey. In addition to this, he made important contributions to the field of History of Islamic Sects by having his students do their master’s and doctoral dissertations on different subjects; for example on the sects -especially in their classical periods- such as Kharijis, Murji’ah, Zaydism, Mu’tazila, Karramiya, İsmailism, Ash’arism , Maturidism, İmamiyya, Druze and Qarmatians, on the concepts such as Mahdi, Batinıyya/ezotericism, İmamate, Rafıda and Ahl al-Bayt, on some important people such as Abu’l-Kasım al-Ka‘bi, and Djaʿfar al-Sadık and on many other topics. Onat has also written articles on many current topics such as globalization, secularization, identity, politics, religious education, family, freedoms, violence, sectarian conflicts, etc.
Onat in his studies methodically emphasizes the following: Wherever there is people, there is religion; it is man who understands, lives and institutionalizes religion (texts); there is interpretation at the basis of religious formations such as sects, Sufi orders or religious communities; therefore, each of the religious understandings and institutional structures isn’t divine, but is human based; as such, none of them should be identified with religion/Islam and their members should not claim that they are themselves the only correct way of understanding religion/Islam; because these interpretations or institutionalizations are based on “time” and “place” and the connection of ideas with events that occur in different fields such as political, economic, etc.; no formation doesn’t stay as it emerged, it evolves by changing and transforming, and therefore a process is in question; so, it is necessary to try to understand a religious understanding or group by taking into account their own works/books and concepts formed according to the mentioned elements; the different religious understandings emerging with the effect of these elements listed above are an inevitable phenomenon. Therefore, it is striking that Onat put forward a sensitivity that prioritizes living together by seeing all these differences as (intellectual) wealth around the founding principles of religion.
Due to the developments in the world and our country, Onat was not indifferent to the debates about the Alevi tradition; he both carried out academic studies and engaged his students in this topic. Onat has done studies on the following issues: important persons such as Ahmet Yesevi, Haci Bektash Veli; different structures such as Bektashi and Qizilbash tradition, works such as Velayetname and Buyruks, practical reflections in the field as in the case of Çorum, phenomena, concepts and symbols such as Karbala, identity discussions and identity-theology relations in the context of Alevi tradition, some debates on the Alevi tradition in the context of Religious Culture and Moral Knowledge Courses and the Presidency of Religious Affairs. He also has his students do doctorate study on Qizilbash differentiation and Buyruks.
Onat also made important contributions to the field in terms of the Alevi tradition by addressing these issues with a methodical approach that he focused on sensitively in the field of History of Islamic Sects. In this article, Onat’s contribution to the field about the Alevi tradition is discussed with an emphasis on his own sensitivities.Bu makale, 26.09.2020 tarihinde Hakk’a yürüyen Prof. Dr. Hasan Onat’ın Alevî gelenek hakkındaki çalışmalarını ve alana katkısını ele almaktadır. Onat Türkiye’nin yetiştirdiği önemli bir akademisyen ve fikir adamıdır.
İslam Mezhepler Tarihçisi olarak ilk dönem Şiîlik, 20. Yüzyıl Şiîliği, İran Şiîliği, mezhep ayrımcılığı ve çatışmaları, mezhepler üstü yaklaşım, Türkiye’de din anlayışları ve değişimi gibi gerek klasik gerek yakın dönem gerekse güncel farklı konularda pek çok akademik çalışma yapmıştır. Bununla beraber öğrencilerine de -özellikle klasik dönemleri olmak üzere- Hâricîlik, Mürcie, Zeydîlik, Mu’tezile, Kerrâmîlik, İsmâilîlik, Eşarîlik, Mâturidîlik, İmâmiyye, Dürzîlik, Karmatîlik gibi mezhepler; mehdîlik, bâtınîlik, imâmet, râfızîlik, Ehl-i beyt gibi kavramlar, Ebu’l-Kâsım el-Ka‘bî, Cafer es-Sâdık gibi kişiler vb. farklı konularda yüksek lisans ve doktora çalışmaları yaptırarak İslam Mezhepleri Tarihi alanına önemli katkılar sağlamıştır. Onat ayrıca küreselleşme, sekülerleşme, kimlik, siyaset, din eğitimi, aile, özgürlükler, şiddet, mezhep çatışmaları vb. güncel pek çok konuda yazılar kaleme almıştır.
Onat’ın çalışmalarında, insanın olduğu her yerde dinin olduğu, dinî (metinleri) anlayan, yaşayan ve kurumsallaştıranın insan olduğu, mezhep, tarikat ya da cemaat türü dinî oluşumların temelinde yorumun bulunduğu, dolayısıyla din anlayışlarının ve kurumsal yapıların her birinin beşerî oldukları, bu itibarla İslam’la özdeşleştirilmemesi ve dinin tek doğru anlama biçiminin kendileri olduğunu iddia etmemeleri gerektiği; zira söz konusu yorumların ya da kurumsallaşmaların zamanda ve mekanda siyasî, ekonomik vb. farklı alanlarda cereyan eden hadiselerle fikirlerin irtibatına bağlı olduğu; ortaya çıkan hiçbir oluşumun çıktığı haliyle kalmadığı, değişerek ve dönüşerek evrildiği ve dolayısıyla bir sürecin söz konusu olduğu; bir dinî anlayış ya da grubun sıralanan söz konusu unsurlara göre oluşan kendi eserleri ve kavramlarını dikkate alarak anlamaya çalışmanın gerekli olduğu; işaret edilen unsurların etkisiyle ortaya çıkan farklı dinî anlayışların kaçınılmaz bir olgu olduğu vb. hususlar üzerinde metodik bir yaklaşım sergilediği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla Onat’ın dinin kurucu ilkeleri etrafında bütün bu farklılıkları zenginlik görerek birlikte yaşayabilmeyi önceleyen bir hassasiyet ortaya koyduğu göze çarpmaktadır.
Onat, dünya ve ülkemizde yaşanan gelişmelere bağlı olarak Alevî gelenek hakkında yapılan tartışmalara ilgisiz kalmamış, bu konuda da hem kendisi akademik çalışmalar yapmış hem de öğrencilerini çalıştırmıştır. Onat, Ahmet Yesevî, Hacı Bektaş Velî gibi önemli olan şahsiyetler, Bektaşîlik ve Kızılbaşlık gibi farklı yapılanmalar, Velâyetnâme ve Buyruklar gibi eserler, Çorum örneğinde olduğu gibi alandaki pratik yansımalar, Kerbelâ gibi olgu, kavram ve semboller, Alevî gelenek bağlamında kimlik tartışmaları ve kimlik-teoloji ilişkileri, Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersleri ve Diyanet İşleri Başkanlığı bağlamında Alevî gelenekle ilgili yürütülen tartışmalar hakkında çalışmalar yapmıştır. Kızılbaşlık farklılaşması ve Buyruklar hakkında da öğrencilerine doktora çalışması yaptırmıştır.
Onat, bu konuları da İslam Mezhepleri Tarihi alanında üzerinde hassasiyetle durduğu metodik bir yaklaşımla ele alarak Alevî gelenek hakkında alana önemli katkılar sunmuştur. Bu makalede Onat’ın Alevî gelenek hakkında alana yaptığı katkı kendi hassasiyetleri üzerinde durularak işlenmiştir
Tarikat, Merasim ve Toplum: Bayramîlerin Burçak Cemiyeti Hakkında
Get PDFDie Bayrami-Lehre und seine Anhänger sind bis heute Gegenstand zahlreicher Studien gewesen. Als eine von zahlreichen sufistischen Gruppen sind sie es jedoch auch weiterhin wert, aus verschiedenen Perspektiven untersucht zu werden. Interessant ist der Orden dabei insbesondere deshalb, weil er sich in Anatolien herausgebildet hat. Zum Repräsentanten dieser Bewegung wurde Hacı Bayram, der aufgrund von Gerüchten, die aller Wahrscheinlichkeit nach den Verdacht betrafen, dass er mit seinen Ideen und Handlungen gegen die vorherrschende sunnitische Lehre verstoßen habe, vom osmanischen Sultan in die damalige Hauptstadt Edirne geladen wurde. Nachdem Hacı Bayram von diesen Vorwürfen entlastet nach Ankara zurückkehrte, entwickelte sich um seine Person herum eine Bewegung mit einer tagtäglich wachsenden Anhängerschaft.
Als wichtigstes Merkmal der Bayramiyya darf eventuell gelten, dass der Orden sich trotz des Einflusses, den er auf große Teile der Bevölkerung und sogar auf Landwirte außerhalb der Städte hat, sich nicht in einer entsprechender Größenordnung institutionalisiert hat. Anders als andere Orden hat der Bayrami-Orden keine Logen und Zawiyas eröffnet und wird zudem nicht von großen Stiftungen unterstützt. Die heute als Bayrami-Logen bekannten Einrichtungen sind fast ausschließlich in Istanbul und erst vergleichsweise spät entstanden.
Für die Anhänger des Bayrami-Ordens stellen Wicken und deren Anbau ein wichtiges kulturelles Erbe dar, was wahrscheinlich dadurch zu erklären ist, dass sich auch Landwirte unter den Ordensanhängern befinden und Hacı Bayram selbst Wicken anpflanzte.
Die Spuren eines Zeremoniells/ Rituals, das von den Bayramis alljährlich begangen und als “Wicken-Fest” bezeichnet wird, dem allerdings bis dato eher wenig Interesse zuteilgeworden ist, lassen sich in das Ankara des frühen 18. Jahrhunderts zurückverfolgen. Soweit ersichtlich, handelt es sich bei diesem kollektiven Ritual um eine Zeremonie, die im Zuge der Wickenernte an jenen Orten stattfindet, an denen auch Hacı Bayram zu seinen Lebzeiten Wicken anpflanzte. Seit jeher wird diese Ernte als “heilige Ernte” bezeichnet. So versammelten sich die Bayramis wohl zwecks dieser heiligen Ernte zur entsprechenden Jahreszeit in Ankara. Auf dem Weg zu den Feldern, die geerntet werden sollten, übten sie dabei gemeinsam Dhikr aus.
Dies legt zumindest die Tatsache nah, dass der Imam der Hacı-Bayram-Moschee, Hafız Mehmed, als Gegner dieser Feierlichkeit jedes Jahr alle möglichen Lügengeschichten über die Bayramis erzählte. Hafız Mehmed beließ es jedoch nicht hierbei, sondern kommentierte die Dhikrs, die die Bayramis nach dem Morgengebet in der Moschee verrichteten, mit ungeheuerlichen Worten und ließ außerdem den Gebetsruf, den der Muezzin, der wahrscheinlich ein Anhänger des Bayrami-Ordens war, gesungen hatte, von jemand anderem wiederholen. So stiftete er Unfrieden innerhalb der Gemeinde. Mehmed Salih Baba, der zu jener Zeit Postnischin der Hacı-Bayram-Loge war, brachte diese Angelegenheit in Ankara vor Gericht und legte Beschwerde gegen den Imam ein. In Ankara bekam Hafız Mehmed keinerlei Unterstützung, weder seitens der Bevölkerung noch von den führenden Persönlichkeiten und vor allem dem Kadi der Stadt. Da alle gegen ihn aussagten, wurde er seines Amtes enthoben und durch einen anderen Imam ersetzt. Der Imam Hafız Mehmed wurde jedoch wieder eingesetzt, da er unter einer Art Schutz von Feyzullah Efendi stand, der zu jenem Zeitpunkt das Amt des Sheich al-Islam bekleidete. Wie einflussreich der Scheich al-Islam Feyzullah Efendi in Bezug auf Bestechung und Vetternwirtschaft in der Bürokratie des Osmanischen Reiches war, ist auch aus anderen historischen Ereignissen hinlänglich bekannt.
Schließlich versammelte sich 1717, wahrscheinlich etwa zu jenem Zeitpunkt, als das “Wicken-Fest” losgehen sollte, im Basar eine Gruppe, die sich aus dem Imam Hafız Mehmed und zwei Lehrern sowie mehreren Schülern der Medrese zusammensetzte. Bewaffnet und angeführt von Deli Mehmed, der als Ausrufer im Basar arbeitete, gingen sie mit dem Schlachtruf “Sterben wir, werden wir Märtyrer, überleben wir, sind wir Veteranen” auf diejenigen los, die sich versammelt hatten, um das Wicken-Fest zu besuchen. Es wurde eingegriffen und man setzte Istanbul über die drei Personen, die die Angriffe angestiftet hatten, in Kenntnis. In Istanbul beschloss man, dass diese Personen bis zu ihrer Besserung an einen anderen Ort verbannt werden sollten.
In dem vorliegenden Artikel soll dieses Ereignis in seinen Grundzügen beleuchtet werden.Bayrami order and its followers, which have been the subject of many studies to date, form an environment that can be addressed in several ways within Sufi groups. This order primarily stands out as being an order of Anatolian origin. Haji Bayram, who was called by the Ottoman sultan himself to Edirne, the capital at that time, due to some rumours about him, and then returned to Ankara cleared of the rumours that he probably had some ideas and activities beyond the dominant Sunni understanding, became the representative of the movement whose followers grew in numbers day by day.
Although the Bayrami order had effect on the masses and even on non-urban agricultural population, perhaps the most important feature of the order is that its institutional organization was not on this scale. They did not have the qualification to open tekkes and zawiyas and to be supported by very large foundations like other orders. What we know as the Bayrami tekke are structures appeared almost exclusively in Istanbul and quite late.
Burcak (vetches) represents an important culture and activity to Bayrami followers probably because of their relation to agricultural population and because Haji Bayram himself planted vetches (burcak).We come across the trace of a social ceremony/ritual called “Burcak Cemiyeti (Community)” in Ankara at the beginning of the XVIII century, which was performed annually by Bayrami followers and has not attracted much attention until today. It seems that this mass ritual is a ceremony that was defined as “Hasad-ı Mubarek (Sacred Harvest)” from early times and was performed during the harvest of vetches (burcak) from the places where Haji Bayram planted vetches. It also seems that Bayrami followers were gathering in Ankara for this harvest in its season and were going to the fields in order to harvest them probably by performing dhikr collectively in the streets.
This should be the case because Hafiz Mehmed, the imam of Haji Bayram Mosque, made various false pretences about Bayrami followers every year as the opponent of this community. On top of that, he was making unspeakable remarks about the dhikr of Bayrami followers after morning prayers in the mosque, he was probably making someone else repeat the prayer said by the Bayrami muezzin and causing disorder among the congregation. Mehmed Baba b. Salih Baba, who was the head of the Haji Bayram Lodge at the time, complained about imam in question by taking this matter to court in Ankara. Hafiz Mehmed found no support from the people and prominent persons of the city, especially the Ankara judicial district, and was dismissed from his position and replaced by another imam because everyone testified against him. However, Imam Hafiz Mehmed was reinstated due to the fact that he was somehow under the protection of the Sheikh al-Islam Feyzullah Efendi. Sheikh al-Islam Feyzullah Efendi’s activity in corruption and nepotism within the imperial bureaucracy is also known from the course of historical events.
Ultimately, in 1717, when the activities for the “Burcak Community” probably began, Imam Hafiz Mehmed and a crowd of two professors and disciples of madrasa, arming themselves, began to gather in Bezzazistan and to attack under the leadership of Deli Mehmed, town crier in Bezzazistan, those who had gathered to go to the “Burcak Community”, by saying “if we die, we will be martyrs, if we survive, we will be ghazis”. Events were intervened, the three people who prompted the events were reported to Istanbul and banished from the city until they were rehabilitated.
The aim of the paper is to outline this incident.Bugüne kadar birçok çalışmanın konusunu oluşturan Bayramîlik ve Bayramîler, sufi gruplar içerisinde birkaç yönüyle ele alınabilecek bir çevreyi oluşturmaktadır. Bu tarikat öncelikle, Anadolu menşeli bir tarikat olması ile dikkat çeker. Hacı Bayram, hakkındaki birtakım dedikodular sebebiyle bizzat Osmanlı sultanı tarafından dönemin başkenti Edirne’ye çağrılan, Edirne’de, hakkında gündeme getirilen ve muhtemelen kendisinin, yaygın Sünni anlayış dışı bazı fikir ve fiilleri olduğu yolundaki söylentilerden temizlenmiş olarak tekrar Ankara’ya dönen ve etrafında toplananların sayısı günden güne artan bir hareketin temsilcisi olmuştur.
Bayramiliğin geniş halk kitleleri üzerinde ve hatta şehirli olmayan ziraat erbabı kesimlerde bile etkin olmasına rağmen belki de en önemli özelliği kurumsal örgütlenmesinin bu ölçekte olmayışıdır. Diğer tarikat grupları gibi tekkeler ve zaviyeler açmak, çok geniş vakıflar ile desteklenmek gibi bir vasıfları yoktur. Bayrami tekkesi olarak bildiklerimiz hemen sadece İstanbul’da ve oldukça geç tarihlerde ortaya çıkan yapılardır.
Muhtemelen ziraatçı kesimler ile ilişkili olmaları ve Hacı Bayram’ın bizzat Burçak ekmiş olması dolayısıyla burçak, Bayramiler için önemli bir kültür ve faaliyeti ifade etmektedir.
Bayramiler tarafından her yıl icra edilen ve bugüne kadar çok dikkat çekmeyen “Burçak Cemiyeti” olarak adlandırılan toplumsal bir merasimin/âyinin izine XVIII. yüzyıl başlarında Ankara’da tesadüf ediyoruz. Anlaşıldığı kadarıyla bu toplu âyin, erken dönemlerden itibaren “Hasad-ı Mübarek” olarak tanımlanan, Hacı Bayram’ın hayatta iken burçak ektiği yerlerin burçağının hasad edilmesi faaliyeti esnasında gerçekleşen bir merasimdir. Yine anlaşıldığı kadarıyla bu mevsim geldiğinde Bayramiler, Ankara’da bahse konu hasadı gerçekleştirmek üzere toplanıyor ve muhtemelen sokaklarda topluca zikirler çekerek hasad yapılacak araziye doğru yola çıkıyorlardı.
Böyle olmalıdır çünkü Hacı Bayram Camii imamı Hâfız Mehmed adlı kişi, bu cemiyetin muarızı olarak her yıl Bayramiler hakkında türlü tezviratlarda bulunuyor idi. Bununla da kalmayarak câmide Bayramilerin sabah namazından sonra yaptıkları zikirler konusunda ağza alınmayacak sözler söylüyor, muhtemelen Bayrami olan müezzinin okuduğu ezanı başka birine tekrarlattırıyor ve cemaat arasında bir fitneye sebep oluyordu. O sırada Hacı Bayram Dergâhı post-nişini bulunan Mehmed Baba b. Salih Baba adlı kişi bu meseleyi Ankara’da mahkemeye taşıyarak bahse konu imamdan şikâyetçi olmuştur. Hafız Mehmed, Ankara Kadılığı başta olmak üzere ahaliden ve şehrin önde gelen kesimlerinden hiçbir destek bulamamış ve herkesin aleyhinde ifade vermesi sebebiyle de görevinden azledilerek yerine başka bir imam tayin edilmiştir. Ancak İmam Hâfız Mehmed, dönemin Şeyhülislamı Feyzullah Efendi’nin bir şekilde koruyuculuğu altında olması sebebiyle yeniden göreve iade edilmiştir. Şeyhülislam Feyzullah Efendi’nin imparatorluk bürokrasisi içerisinde rüşvet ve adam kayırma konusundaki etkinliği tarihsel hadiselerin seyrinden de bilinmektedir.
En nihayetinde 1717 senesinde “Burçak Cemiyeti” için muhtemelen faaliyetlerin başladığı sırada İmam Hâfız Mehmed ile iki müderris ve medrese öğrencilerinden oluşan bir kalabalık silahlanarak Bezzazistanda toplanarak ve önlerine de Bezzazistanda Dellal olan Deli Mehmed’i de geçirmek suretiyle “ölürsek şehid, kalırsak gazi” söylemiyle Burçak Cemiyetine gitmek üzere toplananların üzerine saldırmaya başlamışlardır. Olaylara müdahale edilmiş ve olayların teşvikçisi olan üç kişinin durumu İstanbul’a bildirilmiş ve İstanbul, bu kişilerin uslanıncaya kadar (ıslah-ı nefs edinceye) şehirden başka bir yere sürgün edilmelerine karar vermiştir.
Makale bu hadiseyi ana hatlarıyla değerlendirmeyi amaçlamaktadır
BAYRAK KUŞCUOĞLU Ehl-i Hak / Hünkâri İnancının Ulu Ozanı
No full textAls Nachfolger des Gründers der Ahl-e Haqq/des Hünkâri-Glaubens, Sultan Sahak, übernahm Schah Ibrahim die Führung der Glaubensgemeinschaft. Bayrak Kuşçuoğlu ist ein Poet und der berühmteste Dichter der Periode Schah Ibrahims. Die Tatsache, dass Bayrak Kushcuoglu in seinen Gedichten von Zandschan-Soltaniye, der Hauptstadt des Staates der Ilchanen im heutigen Iran, spricht und Dichter der Periode Schah Ibrahims war, deutet stark darauf hin, dass er in der ersten Hälfte des 14. Jahrhunderts lebte.
Die 24 Großen Dichter, die im Türkischen Söyleyici, im Persischen Guyende und im Arabischen Kelâmgu genannt werden, verliehen ihrem Glauben von Beginn an durch türkische Gedichte Ausdruck. Bei den Großen Dichtern handelt es sich um: 1- Bayrak Kuşçuoğlu, 2-Kul Veli, 3-Kuloğlu, 4-Kalender, 5-Hasan 6-Şahsuvaroğlu, 7-Nemmame, 8-Ali, 9-Yunus, 10-Ağaoğlu, 11-Şeyhi Can, 12- Yadigar, 13-Kamber, 14-Budak, 15-Ulu Baba, 16-Amir, 17-Kulu, 18-Kul Kasım, 19-Mezidoğlu, 20-Gündüz, 21-Fethi, 22-Turabi, 23-Mahmud, und 24-Ahmed. (Zweifellos gab es in den folgenden Perioden Dichter, deren Werke sich an andere ethnische Gruppen richteten).
Personen, die sich mit der Ahl-e Haqq beschäftigen, gehen in Bezug auf die 24 Großen Dichter davon aus, dass Kul Veli und Kuloglu mit Hadschi Bektasch Wali und Yunus mit Yunus Emre verwandt sind. Unter den Anhängern des Glaubens ist die türkische Atesh Beyli-Gemeinschaft die größte Gemeinschaft, innerhalb derer der Anteil der Ahl-e-Haqq-Anhänger verschiedenen Schätzungen zufolge bei 30-40 % liegt.
Während die mit dem schiitischen Glauben kompatiblen reformistischen Werke von Nimetullah Ceyhunabadi (1871-1920) und seinem Sohn Nurali Elâhi (Nur Ali Shah, 1895-74), die als populäre Schriftsteller des Ahl-e Haqq-Glaubens gelten, im Iran Verbreitung fanden, fühlten sich die Ahl-e Haqq-Intellektuellen aus Täbris gedrängt, die Wahrheiten des (orthodoxen/Mainstream) Glaubens zu verkünden.
Obwohl das in der Saranjam schriftlich festgehaltene Wissen sich auch im kollektiven mündlichen Gedächtnis der Ahl-e Haqq-Gemeinschaft nach wie vor großer Lebendigkeit erfreut, lagen die Saranjam, die Minorsky 1843 als eine der Hauptquellen der Ahl-e Haqq-Intellektuellen aus Täbris ausfindig machte, oder aber eine gleichwertige Saranjam nicht vor. Wäre dies der Fall gewesen, wären ihnen die heiligen Dichter Baba Tahir-i Üryan und Sail, der Dichter des langen Gedichts, das den Glauben der Ahl-e Haqq in der Saranjam erläutert, möglicherweise bekannt gewesen.After Sultan Ishak (Shk), the founder of the Ahl-e Haqq- Hunkari Sufi order belief, Shah Ibrahim took the leadership of the Order. Bayrak Kushcuoglu is the poet and most famous bard of the Shah Ibrahim period. Referring to Zencan- Sultaniye, the capital of the Iranian Ilhanli state, in his poems and belonging to the Shah Ibrahim era are strong evidences that Bayrak Kushcuoglu lived in the first half of the 14th century.
The 24 Great Poets, named “in Turkish as söyleyici, in Persian as guyende, in Arabic as kelâmgu”, expressed the belief with Turkish poems from the start. The Great Poets are: 1- Bayrak Kuşçuoğlu (Bayrak Kushcuoglu), 2-Kul Veli, 3-Kuloğlu (Kuloglu), 4-Kalender, 5-Hasan, 6-Şahsuvaroğlu (Shahsuvaroglu), 7-Nemmame, 8-Ali, 9-Yunus, 10-Ağaoğlu (Agaoglu), 11-Şeyhi Can (Sheyhi Can), 12-Yadigar, 13-Kamber, 14-Budak, 15-Ulu Baba, 16-Amir (Emir), 17-Kulu (Kuli), 18-Kul Kasım, 19-Mezidoğlu (Mezidoglu), 20-Gündüz, 21-Fethi, 22-Turabi, 23-Mahmud (Mahmudoglu), and 24-Ahmed. (Undoubtedly, there are poets who appeal to other ethnic groups in the following periods.)
The circles related to the Ahl-e Haqq think that Kul Veli and Kuloglu are related to Haci Bektash Veli, and Yunus is related to Yunus Emre. Among the followers of the belief, especially Turkish-Atesh Beyli community is the biggest community whose average ratio is in between 30-40 % according to the various estimates.
While the reformist works compatible with Shia belief of Nimatullah Jayhunabadi (1871-1920) and his son Nurali Elâhi (Nur Ali Shah, 1895-74), popular writers of the Ahl-e Haqq belief, became widespread in Iran, Ahl-e Haqq intellectuals from Tabriz had to explain the truths of the belief (Orthodox/ mainstream).
Although Sarânjâm information is still alive in the oral memory of the Ahl-e Haqq community, there were no other Sarânjâm except one dated 1843, which Minorsky obtained among the personal sources of Ahl-e Haqq intellectuals from Tabriz, or any other Sarânjâm book of equivalent value. If there were, Baba Tahir-i Üryan and Sail, the poet of the long poem that explained the belief of the Ahl-e Haqq of Sarânjâm book, would have been known.Ehl-i Hak/ Hünkâri inancının kurucusu Sultan İshak’tan (Sahak) sonra inancın liderliğini üstlenen Şah İbrahim’dir. Bayrak Kuşcuoğlu, Şah İbrahim döneminin şairi ve en ünlü ozanıdır. Bayrak Kuşcuoğlu’nun şiirlerinde İran-İlhanlı devletinin başkenti Zencan-Sultaniye’den bahsetmesi ve Şah İbrahim döneminin şairi olması; onun 14. Yüzyılın ilk yarısında yaşadığına dair güçlü kanıttır.
“Türkçe: Söyleyici, Farsça-İran dili: Guyende, Arapça: Kelâmgu” olarak hitap edilen 24 Ulu Ozan, başlangıçtan itibaren inancı, Türkçe şiirlerle ifade etmişlerdir. Ulu Ozanlar; 1- Bayrak Kuşçuoğlu, 2-Kul Veli, 3-Kuloğlu, 4-Kalender, 5-Hasan, 6-Şahsuvaroğlu, 7-Nemmame, 8-Ali, 9-Yunus, 10-Ağaoğlu, 11-Şeyhi Can, 12-Yadigar, 13-Kamber, 14-Budak, 15-Ulu Baba, 16-Amir (Emir), 17-Kulu (Kuli), 18-Kul Kasım, 19-Mezidoğlu, 20-Gündüz, 21-Fethi, 22-Turabi, 23-Mahmud (Mahmudoğlu), 24-Ahmed’tir. (Kuşkusuz sonraki dönemlerde diğer etnik gruplara hitap eden ozanlar vardır.)
Ehl-i Haklar’la ilgili çevreler, 24 ulu Ozan’dan Kul Veli ve Kuloğlu’nun Hacı Bektaş’la; Yunus’un, Yunus Emre ile ilgili olduklarını düşünmektedirler. İnancın takipçilerinden özellikle Türk-Ateş Beyli topluluğu, en büyük topluluk olup, çeşitli tahminlere göre, Ateş Beyliler’in oranı %30-40 arasındadır.
Ehl-i Hak inancının popüler yazarları olan Nimetullah Ceyhunabadi (1871-1920) ve oğlu Nurali Elâhi’nin (Nur Ali Şah, 1895 -74), ana akım Şii inançla uyumlu reformcu eserleri İran sathında yaygınlaşırken, Tebriz’li Ehl-i Hak aydınları, Ehl-i Hak (Orthodoks/ana akım) inancının doğrularını açıklama zorunluluğu duyuyorlardı.
Her ne kadar Serencam bilgileri Ehl-i Hak toplumunun sözlü hafızasında da canlılığını sürdürüyor olsa da “Tebriz’li Ehl-i Hak aydınlarının” öz kaynakları arasında Minorsky’nin ulaştığı 1843 tarihli Serencam veya eşdeğer olabilecek bir diğer Serencam yoktu. Eğer olsa idi, Baba Tahir-i Üryan’ dan ve Serencam kitabının Ehl-i Hak inancınını açıklayan uzun şiirin şairi Sail’ den de haberli olmaları mümkün olurdu
