1,720,977 research outputs found
Zapiski na karteluszkach. Hiszpania po czterdziestu latach by Jan Wyka: Publishing History and an Attempt at Reconstructing the Text
No full textThis article discusses the censorship of the Spanish Civil War in Poland, using the example of the work Zapiski na karteluszkach. Hiszpania po czterdziestu latach by Jan Wyka. The first part of the text is dedicated to the activities of “GUKPPiW” in the 1980s, biographical information on Wyka and other important publications on the Spanish CivilWar. In the second part, Zapiski has been reconstructed to demonstrate the fragments cut out by the [email protected] Gardocki, dr, asystent w Zakładzie Badań Filologicznych nad Cenzurą PRL na Uniwersytecie w Białymstoku. Autor książki Cenzura wobec literatury polskiej w latach osiemdziesiątych XX wieku (Warszawa 2019), a także artykułów naukowych poświęconych kontroli słowa w latach 1945–1989.Kolegium Literaturoznawstwa. Uniwersytet w BiałymstokuBudrowska Kamila, Gardocki Wiktor, Jurkowska Elżbieta [red.] (2015), „1984”. Literatura i kultura schyłkowego PRL-u, Warszawa: Wydawnictwo IBL PAN.Czachowska Jadwiga, Szałagan Alicja [red.] (2004), Współcześni polscy pisarze i badacze literatury, t. 9, Warszawa: IBL PAN.Czajka Michał (1980), Polska opinia publiczna wobec wojny domowej w Hiszpanii 1936–1937, „Przegląd Historyczny”, z. 2, s. 253–275.Drewnowski Tadeusz (2006), Wyprowadzka z czyśćca. Burzliwe życie pośmiertne Marii Dąbrowskiej, Warszawa: PIW.Fajans Roman (1937), Hiszpania 1936. Z wrażeń korespondenta wojennego, Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze „Rój”.Gardocki Wiktor (2018), Rekonstrukcja. Dwie wersje „Obłędu” Jerzego Krzysztonia, w: Cenzuro wróć? Mechanizmy ograniczania wolności słowa w Polsce po 1990 roku,
red. K. Kamińska, Z. Romek, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA JR, s. 137–148.Gójski Józef (1938), Tragedia chłopa hiszpańskiego na tle walki domowej, Warszawa [wydawca nieznany].Kamińska Kamila (2015), Cenzura instytucjonalna w przededniu okrągłego stołu – analiza tematyczna i statystyczna ingerencji, w: Zakazane i niewygodne. Ograniczanie wolności słowa w XIX i XX wieku, red. D. Degen, G. Gzella, J. Gzella, Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, s. 233–244.Kondek Stanisław Adam (2000), Wycofywanie literatury popularnej z obiegu instytucjonalnego w latach 1949–1955, „Pamiętnik Literacki”, z. 3.Kropidłowski Zdzisław (2010), Ingerencja cenzury w działalności Gdańskiego Dwutygodnika „Gwiazda Morza” w latach 1983–1989, w: Niewygodne dla władzy. Ograniczanie wolności słowa na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. D. Degen, J. Gzella, Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, s. 455–474.Ladorucki Jacek (2010), O próbach negacji cenzury instytucjonalnej i egzystencjalnej na przykładzie drugoobiegowej działalności łódzkiego „Pulsu” i krakowskiego „bruLionu”. Podobieństwa i różnice w strategii działania obydwu periodyków, w: Niewygodne dla władzy. Ograniczanie wolności słowa na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. D. Degen, J. Gzella, Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, s. 435–454.Opioła Wojciech (2016), Hiszpańska wojna domowa w polskich dyskursach politycznych: analiza publicystyki, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.Pietrzak Jacek (2016), Polscy uczestnicy hiszpańskiej wojny domowej, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historia”, nr 97, s. 65–86.Pruszyński Ksawery (1937), W czerwonej Hiszpanii, Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze „Rój”.Pruszyński Ksawery (1985), W czerwonej Hiszpanii, [Warszawa]: Niezależna Oficyna Wydawnicza.Radzikowska Zofia (1990), Z historii walki o wolność słowa w Polsce (cenzura PRL w latach 1981–1987), Kraków: Universitas.Serwal B. [Maciej Stasiński] (1987), Hiszpańska wojna domowa a świat współczesny, „Krytyka”, nr 23–24.Sikorski Adam (1938), Łuna nad Hiszpanią, Warszawa [wydawca nieznany].Świstak Mateusz (2010), Niepolityczne tabu PRL, czyli o cenzurze obyczajowej lat 80., w: Przeskoczyć tę studnię strachu: autor i dzieło a cenzura PRL, red. E. Skorupa,
Kraków: Wydawnictwo UJ, s. 115–131.Tałuć Katarzyna (2015), Niezależna polska prasa młodzieżowa lat 80. XX wieku. Głosy o cenzurze, w: Zakazane i niewygodne. Ograniczanie wolności słowa w XIX i XX wieku, red. D. Degen, G. Gzella, J. Gzella, Toruń: Wydawnictwo UMK, s. 215–232.Wojsław Jacek (2013), Miejsce cenzury w ocenach aparatu partyjnego w okresie politycznej konfrontacji lat 1980–1981, w: Nie należy dopuszczać do publikacji. Cenzura w PRL, red. G. Gzella, J. Gzella, Toruń: Wydawnictwo UMK, s. 195–216.Wyka Jan (1953), Hiszpańska Warszawianka 1932–1933, Warszawa: Czytelnik.Wyka Jan (1956), Pieśń o Saragossie: poemat, Warszawa: Wydawnictwo MON.Wyka Jan (1967), Zapiski na karteluszkach: opowiadania, Warszawa: PIW.Wyka Jan(1968), Przywidzenia: wiersze z lat 1958–1967, Warszawa: PIW.Wyka Jan (1976), Hiszpańskie trasy: wybór wierszy z lat 1937–1975, Warszawa: Wydawnictwo MON.Wyka Jan (1983), Zapiski na karteluszkach, t. 2, „Czytelnik”, Warszawa: PIW.Wyka Jan (1984), Zapiski na karteluszkach. Hiszpania po czterdziestu latach, Warszawa: PIW.Zaremba Jan Kazimierz (1937), Płonąca Hiszpania, „Materiały do wychowania obywatelskiego”, z. 4, s. 1.1411312
Cenzura PRL-u wobec tematu powstania warszawskiego w literaturze polskiej. Przykład "Szpitala powstańczego" Bronisławy Magdaleny Ochman
No full textThe publication of a literary work which raised the subject of the Warsaw Uprising was in the post-war years virtually impossible. The authors who survived the war could not publish their novels, short stories or memoirs; even studies on literary texts collected during the war could be dangerous. In the case of Szpital powstańczy the situation was similar.Its author, Bronisława Magdalena Ochman, took part in the Warsaw Uprising as a paramedic. She participated in the acts of war that proved to be tragic for Warsaw. At the same time, she regularly made notes. In spite of the uprising’s downfall and her stay in a German labour camp, Ochman managed to save her notes.Unfortunately, after the end of the Second World War and her return to Poland, the author could not even think about their publication. The attitude of censorship towards issues associated with the uprising was ambiguous. As in the German camp, Ochman had to hide her notes.The situation slightly changed in the second half of the 1950s. In 1956, for the first time, celebrations of the anniversary of the outbreak of the uprising were organized. Moreover, the liberalization of censorship towards the issues referred to the uprising was introduced.Finally, Ochman could think about the publication of her work; therefore, in 1959, she prepared her notes and sent them for a literary competition organized by a monthly magazine “Pielęgniarka i Położna”. The author won the first prize. However, the works awarded in the competition were not published in a collective volume; the authors had to be patient. Excerpts from Ochman’s memoirs appeared in print only in “Pielęgniarka i Położna”. Apparently, the author of Szpital powstańczy had no intention of waiting and in 1961 she set her work in the editor’s office of “Słowo Powszechne”. The work was supposed to be published in installments in the journal. Unfortunately, the efforts were not successful.In 1961, “Pielęgniarka i Położna” organized another literary competition for nurses’ memoirs. Once again Ochman proved to be the best; she was awarded the second prize (the first was not given) for her work Zeithein.The “odyssey” of Szpital powstańczy ended in 1962 when – along with Zeithein – it was published in a post-competition volume.The activity of censorship in the 1950s significantly influenced the editorial history of the work.Opublikowanie utworu literackiego, który podejmował temat powstania warszawskiego, było w latach tużpowojennych właściwie niemożliwie. Autorzy, którzy przeżyli wojnę, nie mogli zatem nie tylko wydrukować swych powieści, opowiadań czy wspomnień, nawet opracowanie materiału literackiego zebranego podczas wojny mogło okazać się niebezpieczne. Podobnie było w wypadku wspomnień pt. Szpital powstańczy. Ich autorka, Bronisława Magdalena Ochman, brała udział w powstaniu warszawskim jako sanitariuszka. Uczestnicząc w tragicznych dla Warszawy zmaganiach wojennych, prowadziła regularne notatki. Mimo upadku powstania i pobytu w niemieckim obozie pracy, Ochman udało się swe zapiski przechować. Niestety, po zakończeniu drugiej wojny światowej i powrocie do Polski autorka nie mogła nawet myśleć o publikacji. Stanowisko cenzury wobec tematyki powstańczej w literaturze było bowiem jednoznaczne. Podobnie jak w obozie niemieckim, Ochman musiała wciąż ukrywać swoje zapiski wojenne. Sytuacja, choć nie tak diametralnie, zmieniła się dopiero w drugiej połowie lat pięćdziesiątych XX wieku. W 1956 roku – po raz pierwszy – zorganizowano obchody rocznicy wybuchu powstania. Nastąpiła także liberalizacja kursu cenzury wobec tematyki powstańczej w literaturze polskiej. Ochman wreszcie mogła myśleć o publikacji utworu; opracowała zatem swoje notatki i wysłała na konkurs literacki ogłoszony przez miesięcznik „Pielęgniarka i Położna” w 1959 roku. Uzyskała w nim pierwszą nagrodę. Nagrodzone w konkursie utwory nie zostały jednak opublikowane w tomie zbiorowym, autorki musiały być cierpliwe. Fragmenty wspomnień Ochman opublikowano jedynie na łamach „Pielęgniarki i Położnej”. Autorka Szpitala nie zamierzała widocznie czekać i w 1961 roku złożyła swój utwór w „Słowie Powszechnym” – utwór miał ukazywać się na łamach gazety w odcinkach. Niestety, również te starania nie przyniosły rezultatu. Tymczasem „Pielęgniarka i Położna” w 1961 roku ogłosiła kolejny konkurs literacki na wspomnienia pielęgniarek. W nim również najlepsza okazała się Ochman, zdobywając drugą nagrodę (pierwszej nie przyznano) za utwór Zeithein. „Odyseja” Szpitala powstańczego zakończyła się w 1962 roku, kiedy – wraz z Zeithein – ukazał się w tomie pokonkursowym. Wielki wpływ na dzieje wydawnicze utworu miały w latach pięćdziesiątych działania cenzury
A Piece about Czesław Miłosz’s Non-existence (1979-1981)
No full textThe Black Book of the Polish People’s Republic published in 1977 in London contained the recommendation of the Main Office for the Control of the Press, Publications, and Public Performances (GUKPIW) about culture. This manual, listing among other items the name of Czesław Miłosz, was meant to be a specific guide to – writing in an acceptable way about artists considered “unwelcome” by the communist authorities. How those recommendations were followed in practice is clearly visible in The Information on Cases of Interference (Informacje o ingerencjach), the internal documents of the Main Office for the Control of the Press, Publications, and Public Performances (GUKPIW) regularly made available to censors. The cases related to Miłosz – when the poet’s name was erased from newspapers and books, articles about him and his works withheld – could be counted by the dozen. Thus, the Polish reception of the author of Native Realm (Rodzinna Europa) has been seriously depleted. All that changed when Miłosz won the Nobel Prize. Such information could not be concealed by for example – censoring articles in the daily press. Of course, some pieces of information about the poet still were tampered with – for example the mentions of The Captive Mind (Zniewolony umysł) and its interpretations. Nevertheless, whatever happened, all the events that took place in October 1980 constitute the turning point in Miłosz’s life.Uniwersytet w Białymstoku31733
„O honor” (1950) Jakuba Herziga, (nie)znany dramat na temat powstania w getcie warszawskim
Full text linkThe paper presents the history of the play entitled O honor [For Honour] and the fate of its author, Jakub Herzig (1887–1956). Herzig survived Holocaust thanks to frequent relocations. He witnessed numerous dramatic events about which he tried to talk after the war. Herzig wrote numerous works of fiction, including the play O honor [For Honour] that probably was never published in Polish. The play tells the story of the Warsaw Ghetto Uprising from the point of view of the Jewish fighters. While the play is not a literary masterpiece, it is a valuable and interesting testimony of Holocaust. The paper also describes other works penned by Herzig, the manuscripts of which were given to Yad Vashem. Some of them were later published in New York and Tel Aviv.W artykule przedstawiono dzieje dramatu pt. O honor…, a także losy jego autora, Jakuba Herziga (1887–1956). Przeżył on Holokaust na ziemiach polskich, bardzo często zmieniając miejsce zamieszkania. Był świadkiem wielu dramatycznych wydarzeń, z których relacje starał się zdać już po wojnie. Pozostawił po sobie kilka obszernych utworów literackich, w tym – prawdopodobnie nigdy niepublikowany w języku polskim – dramat O honor…, podejmujący temat powstania w getcie warszawskim z perspektywy żydowskich bojowców. Utwór jest wprawdzie niedoskonały literacko, jednak niezwykle cenny i interesujący jako świadectwo Zagłady. W artykule opisano także inne utwory Herziga, przekazane w postaci maszynopisów do Jad Waszem. Część z nich ukazała się później w Nowym Jorku i Tel Awiwie
Warszawa – Bergen-Belsen. Nina Gitler’s Prose Works
No full textThis article deals with the prose works of the former Bergen-Belsen prisoner Nina Gitler (1926–1945). The author was in the Warsaw Ghetto and then in the Bergen-Belsen camp during World War II. She died tragically at the age of 19, run over by a car. Among Gitler’s writings, which today are mostly available in archives, we find poems, as well as a few fairy tales. On the one hand, the author described the successive stages of her
war wanderings; on the other hand, she often escaped into the world of the imagination, creating fictional stories to provide a break from the reality of the camp. The purpose of this article is to present and discuss Gitler’s prose works and to try to answer the question of how they relate to the theme of the Holocaust. The article is divided into three main sections. In the first, I discuss examples of fairy tales written in concentration camps; in the second, I examine the reality of Bergen-Belsen and Gitler’s camp situation; and in the third, I present the author’s prose texts.WIKTOR GARDOCKI – dr, pracownik Katedry Badań Porównawczych i Edytorstwa na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu w Białymstoku. Autor artykułów na temat cenzury PRL oraz Zagłady, a także książek pt. Cenzura wobec literatury polskiej w latach osiemdziesiątych XX wieku (2019) oraz Pod presją cenzury. Szkice na temat kontroli słowa w latach 1945–1990 (2022).Uniwersytet w BiałymstokuBanasiak H., Bajki, oprac. E. Grot, P. Tarnowski, Sztutowo 2012.Borwicz M., Literatura w obozie, Kraków 1946.Gajda K. A., Bajka dla dzieci o wojnie i Holokauście, „Rana. Literatura – Doświadczenie – Tożsamość” 2021, nr 2(4): Dzieciństwo, s. 1–24.Gardocki W., Inedita z Yad Vashem i Żydowskiego Instytutu Historycznego. Twórczość poetycka Niny Gitler, „Świat i Słowo” 2022, nr 38, s. 251–271.Gardocki W., Wyzwolenie obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen (1945). Relacje świadków, „Sztuka Edycji. Studia Tekstologiczne i Edytorskie” 2021, nr 2, s. 41–49.Gitler I., Wydarzenia w getcie warszawskim w kwietniu – maju 1943 r., „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1958, nr 1, s. 87–100.Gitler-Barski J., „Aufenthaltslager” – Bergen-Belsen. Dziennik więźnia, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce” 1975, nr 3(95).Gitler-Barski J., Przeżycia i wspomnienia z lat okupacji, Wrocław – Warszawa – Kraków–Gdańsk–Łódź 1986.Haase D., Children, War, and the Imaginative Space of Fairy Tales, „ The Lion and The Unicorn” 2000, nr 24, s. 360–377.Haska A., „Jestem Żydem, chcę wejść”. Hotel Polski w Warszawie, 1943, Warszawa 2006.Kulesza J., Zdarzyło się w KL Auschwitz, „Oś – Oświęcim – Ludzie – Historia – Kultura” 2010, nr 23, s. 7–10.Lavsky H., New Beginnings: Holocaust Survivors in Bergen-Belsen and the British Zone in Germany 1945–1950, Detroit: Wayne State University Press 2002.Nizielski T., Bergen-Belsen 1943–1945, Warszawa 1971.Zając M., „Mamusia nie płakała”, „Tygodnik Powszechny” [dodatek specjalny] 2022, nr 5, s. 58–60.Holocaust Survivors and Victims Database: https://www.ushmm.org [dostęp: 19.09.2023].Kubisiowska K., Bajki z piekła: https://www.tygodnikpowszechny.pl/bajki-z-piekla-145151 [dostę p: 23.09.2023].Słownik Języka Polskiego: https://sjp.pwn.pl/slowniki/zatrata.html [dostęp: 19.09.2023].Archiwum i Muzeum Pomorskim Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek w Toruniu, sygn. K-164/164 Pom.Yad Vashem, sygn. O.76, t. 201.36938
Warszawa – Bergen-Belsen. Nina Gitler’s Prose Works
No full textThis article deals with the prose works of the former Bergen-Belsen prisoner Nina Gitler (1926–1945). The author was in the Warsaw Ghetto and then in the Bergen-Belsen camp during World War II. She died tragically at the age of 19, run over by a car. Among Gitler’s writings, which today are mostly available in archives, we find poems, as well as a few fairy tales. On the one hand, the author described the successive stages of her
war wanderings; on the other hand, she often escaped into the world of the imagination, creating fictional stories to provide a break from the reality of the camp. The purpose of this article is to present and discuss Gitler’s prose works and to try to answer the question of how they relate to the theme of the Holocaust. The article is divided into three main sections. In the first, I discuss examples of fairy tales written in concentration camps; in the second, I examine the reality of Bergen-Belsen and Gitler’s camp situation; and in the third, I present the author’s prose texts.WIKTOR GARDOCKI – dr, pracownik Katedry Badań Porównawczych i Edytorstwa na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu w Białymstoku. Autor artykułów na temat cenzury PRL oraz Zagłady, a także książek pt. Cenzura wobec literatury polskiej w latach osiemdziesiątych XX wieku (2019) oraz Pod presją cenzury. Szkice na temat kontroli słowa w latach 1945–1990 (2022).Uniwersytet w BiałymstokuBanasiak H., Bajki, oprac. E. Grot, P. Tarnowski, Sztutowo 2012.Borwicz M., Literatura w obozie, Kraków 1946.Gajda K. A., Bajka dla dzieci o wojnie i Holokauście, „Rana. Literatura – Doświadczenie – Tożsamość” 2021, nr 2(4): Dzieciństwo, s. 1–24.Gardocki W., Inedita z Yad Vashem i Żydowskiego Instytutu Historycznego. Twórczość poetycka Niny Gitler, „Świat i Słowo” 2022, nr 38, s. 251–271.Gardocki W., Wyzwolenie obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen (1945). Relacje świadków, „Sztuka Edycji. Studia Tekstologiczne i Edytorskie” 2021, nr 2, s. 41–49.Gitler I., Wydarzenia w getcie warszawskim w kwietniu – maju 1943 r., „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1958, nr 1, s. 87–100.Gitler-Barski J., „Aufenthaltslager” – Bergen-Belsen. Dziennik więźnia, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce” 1975, nr 3(95).Gitler-Barski J., Przeżycia i wspomnienia z lat okupacji, Wrocław – Warszawa – Kraków–Gdańsk–Łódź 1986.Haase D., Children, War, and the Imaginative Space of Fairy Tales, „ The Lion and The Unicorn” 2000, nr 24, s. 360–377.Haska A., „Jestem Żydem, chcę wejść”. Hotel Polski w Warszawie, 1943, Warszawa 2006.Kulesza J., Zdarzyło się w KL Auschwitz, „Oś – Oświęcim – Ludzie – Historia – Kultura” 2010, nr 23, s. 7–10.Lavsky H., New Beginnings: Holocaust Survivors in Bergen-Belsen and the British Zone in Germany 1945–1950, Detroit: Wayne State University Press 2002.Nizielski T., Bergen-Belsen 1943–1945, Warszawa 1971.Zając M., „Mamusia nie płakała”, „Tygodnik Powszechny” [dodatek specjalny] 2022, nr 5, s. 58–60.Holocaust Survivors and Victims Database: https://www.ushmm.org [dostęp: 19.09.2023].Kubisiowska K., Bajki z piekła: https://www.tygodnikpowszechny.pl/bajki-z-piekla-145151 [dostę p: 23.09.2023].Słownik Języka Polskiego: https://sjp.pwn.pl/slowniki/zatrata.html [dostęp: 19.09.2023].Archiwum i Muzeum Pomorskim Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek w Toruniu, sygn. K-164/164 Pom.Yad Vashem, sygn. O.76, t. 201.36938
Pod presją cenzury. Szkice o kontroli słowa w latach 1945-1990
Full text linkNiniejsza książka poświęcona jest kontroli słowa w Polsce w latach 1945–1990. Składa się na nią dziesięć szkiców, w większości już publikowanych w monografiach
wieloautorskich oraz czasopismach. Poszczególne teksty poddano mniej lub bardziej znaczącym zmianom i uzupełniono. Tom otwierają artykuły poświęcone Głównemu Urzędowi Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk i pracującym w nim urzędnikom. W szkicu Cenzorzy w latach 1945–1990. Wybrane aspekty pracy prześledzono, na bazie kilkudziesięciu życiorysów, typową drogę osoby kontrolującej teksty w GUKPPiW, począwszy od połowy lat 40. aż po początek lat 90. XX wieku. Artykuł wzbogacono o nieznane dotychczas dokumenty, m.in. z procesu rekrutacji do Urzędu czy pisma wewnętrzne tej instytucji. W tekście Wymiana idei i doświadczeń. Współpraca Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk z Gławlitem poruszono temat kontaktów pracowników cenzury z różnych krajów (Czechosłowacja, Jugosławia, Polska, ZSRR), które nie były w latach 1945–1990 zbyt częste. Nieodłącznym elementem pracy cenzora był udział w kursach doszkalających – ten wątek jest rozwijany w artykule „Kryteria oceny publikacji i widowisk…”. Szkolenia zawodowe cenzorów w latach 1979–1989. Kolejne artykuły poświęcono przypadkom poszczególnych pisarzy, którym przyszło zmierzyć się z systemem cenzury PRL. Chronologicznie najwcześniejsze są rozważania dotyczące powieści przekazanej do kontroli w drugiej połowie lat 40. XX wieku – mowa o niej w Dziejach wydawniczych „Drogi do nieba” Kazimierza Truchanowskiego. By ukazać strategie cenzurowania oraz pokazać tok myślenia
urzędników sporządzających opinie, zamieszczono w szkicu kompletne wersje recenzji cenzorskich z 1948 r. Artykuł pt. Nie tylko cenzura. Wydawnicze perypetie „Appassionaty” Józefa Mortona poświęcony jest zmaganiom autora powieści z wydawnictwem o opublikowanie utworu w pełnym kształcie. Skalę działań cenzury
w dobitny sposób ukazuje szkic „Zapiski na karteluszkach. Hiszpania po czterdziestu latach” Jana Wyki. Dzieje wydawnicze i próba rekonstrukcji tekstu – zaprezentowano w nim bowiem, w postaci tabeli, szereg zmian wymuszonych przez cenzurę. Utwór do dzisiaj funkcjonuje w wersji, jaką nadali mu pracownicy Urzędu. O ineditach, tekstach nigdy niepublikowanych, mowa natomiast w dwu szkicach, na przykładzie dwu autorów. Pierwszy, Antoni Pawlak, jest jednym z ważniejszych przedstawicieli polskiej poezji lat 70. i 80. – o jego zmaganiach z cenzurą traktuje artykuł Trzy inedita, errata do tomu „***” Antoniego Pawlaka. Drugi, Wiesław Kazanecki, zyskał sławę głównie w wymiarze lokalnym, jednak jego perypetie z cenzurą były stosunkowo częste i znaczące, o czym świadczą przykłady zawarte w artykule pt. „Co ukryte przed nami / będzie odsłonięte”. O zatrzymanych przez cenzurę wierszach Wiesława Kazaneckiego z lat 80. Oba szkice wzbogacono o niepublikowane materiały, m.in. pełne wersje zatrzymanych niegdyś wierszy. GUKPPiW zajmował się również kontrolowaniem – jak określano, co zresztą znalazło swój wyraz w nazwie instytucji – widowisk. Problematyce tej poświęcono dwa ostatnie szkice zawarte w niniejszej książce. Pierwszy: Cenzura wobec dramatu i teatru na przełomie lat 70. i 80. Wybrane przykłady, odnosi się zarówno do tekstów literackich, jak i ich scenicznych adaptacji. W drugim, Cenzurowanie kabaretu w Polsce w latach 80. XX wieku, przeanalizowano skecze pod kątem obowiązujących w tym czasie strategii cenzurowania.This book is on control of expression in Poland between 1945 and 1990. It consists of ten articles, most of which already published in multi-author monographs and
journals. The texts have been variously edited and supplemented. The volume begins with articles on the Main Office for the Control of the Press, Publications, and Public Performances, and its officials. The contribution Cenzorzy w latach 1945–1990. Wybrane aspekty pracy (Censors in 1945–1990: Selected aspects of their work) follows – based on the lives of several dozen individuals – a typical career of a person controlling texts submitted to the Office, from the mid-1940s to the early 1990s. The article has been supplemented with hitherto unknown documents relating to, for example, recruitment for the Office, or its internal documents. The text Wymiana idei i doświadczeń. Współpraca Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk z Gławlitem (Exchange of ideas and experiences: Collaboration between the Main Office for the Control of the Press, Publications, and Public Performances and the Glavlit [Main Directorate for the Protection of Military and State Secrets in
Press]) deals with contacts between censors from different countries (Czechoslovakia, Yugoslavia, Poland, and USSR), which were not too frequent in the years 1945–1990. The essential element of the censor’s career was participation in various training courses. This theme is taken up by the piece ‘Kryteria oceny publikacji i widowisk…’ Szkolenia zawodowe cenzorów w latach 1979–1989 (Criteria for the evaluation of publications and public performances… Professional training for censors in 1979–1989). The following articles deal with the cases of specific writers who were confronted with the censorship system in the Polish People’s Republic. Chronologically, the earliest are reflections on a novel submitted for censorship in the latter half of the 1940s, in Dzieje wydawnicze ‘Drogi do nieba’ Kazimierza Truchanowskiego (The publication story of Droga do nieba by Kazimierz Truchanowski). In order to present censoring strategies and demonstrate the censoring officials’ way of thinking, the piece features complete versions of censor’s reviews from 1948. The article Nie tylko cenzura. Wydawnicze perypetie ‘Appasionaty’ Józefa Mortona (Not only censorship. The difficult publication story of Apassionata by Józef Morton) is devoted to Morton’s struggle trying to publish his work in its full version. The scale of censorship is vividly presented in the essay ‘Zapiski na karteluszkach. Hiszpania po czterdziestu latach’ Jana Wyki. Dzieje wydawnicze i próba rekonstrukcji tekstu (Scrap notes. Spain forty years on by Jan Wyka. The publication story and an attempt at reconstructing the text). It features a table presenting a number of changes forced by censors. Today, the work is circulated in the form imposed by the Office workers. Texts that have never been published are discussed in two articles addressing two authors. The first, Antoni Pawlak, is one of the major Polish poets of the 1970s and 1980s; his struggle with censorship is described in Trzy inedita, errata do tomu ‘***’ Antoniego Pawlaka (Three inedita, errata for the volume “***” by Antoni Pawlak). The other author, Wiesław Kazencki, gained a mainly local reputation, but his dealings with censors were relatively frequent and significant, as evidenced by the examples supplied in the article titled ‘Co ukryte przed nami / będzie odsłonięte’. O zatrzymanych przez cenzurę wierszach Wiesława Kazaneckiego z lat 80 (“What is hidden from us will be revealed”. On the poems of Wiesław Kazanecki from the 1980s withheld by censors). Both texts are supplemented with unpublished materials, such as the complete versions of once rejected poems. The Office would also control – as it was termed and suggested by the name of the institution – public performances. Two last texts deal with this issue. The first, Cenzura wobec dramatu i teatru na przełomie lat 70. i 80. Wybrane przykłady (Censoring drama and theatre in the late 1970s and the early 1980s. Selected examples), deals with both literary texts and their stage adaptations. The other piece, Cenzurowanie kabaretu w Polsce w latach 80. XX wieku (Censoring cabaret in Poland in the 1980s) examines sketches in terms of censoring strategies of the time.Projekt finansowany w ramach programu Ministerstwa Edukacji i Nauki pod nazwą „Regionalna Inicjatywa Doskonałości” na lata 2019–2022 nr projektu 009/RID/2018/19 kwota finansowania 8 791 222,00 zł.Uniwersytet w BiałymstokuAbramow-Newerly Jarosław, Maestro, Warszawa 1984.Allbeury Ted, Wszystkie nasze jutra, przeł. Piotr Jankowski, Warszawa 1991.Dąbrowska Maria, Dzienniki, t. I–V, Warszawa 1988.Dąbrowska Maria, Geniusz sierocy: dramat wysnuty z dziejów XVII wieku, Warszawa 1939.Gyurkó Laszlo, Błogosławione piekło – wędrowanie doktora Faustusa, przeł. Tadeusz Olszański, Warszawa 1987.Herbert Zbigniew, Pan Cogito, Warszawa 1974.Hłasko Marek, Utwory wybrane, t. I–IV, Warszawa 1986.Iredyński Ireneusz, Ołtarz wzniesiony sobie, Warszawa 1985.Kałużyński Zygmunt, Widok z pozycji przewróconego, Warszawa 1985.Kazanecki Wiesław, Poezje zebrane, t. I–II, red. Jarosław Ławski, Michał Siedlecki, Białystok 2021.Kazanecki Wiesław, Gwarancja bezpieczeństwa, „Akcent” 1984.Gardocki Wiktor, Wymiana idei i doświadczeń. Współpraca Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk z Gławlitem, „Wschodni Rocznik Humanistyczny”
2014, t. X, s. 41–49.Głowiński Michał, Komunikacja literacka jako sfera napięć, w: tegoż, Dzieło wobec odbiorcy: szkice z komunikacji literackiej, Kraków 1998.Główny Urząd Kontroli Prasy 1944–1949. Dokumenty z dziejów PRL, oprac. Daria Nałęcz, Warszawa 1994.Gogacz Mieczysław, Wokół problemu osoby, Warszawa 1974.Hen Józef, Cenzor, mój czytelnik, „Dekada Literacka” 1995, nr 8, s. 5.Hobot Joanna, Gra z cenzurą w poezji Nowej Fali (1968–1976), Kraków 2000.Jaki jest kabaret?, red. Dorota Fox, Jacek Mikołajczyk, Katowice 2012.Jarmułowicz Małgorzata, Inżyniera dusz autoportret udramatyzowany, czyli pisarz jako bohater sztuki produkcyjnej, w: Kariera pisarza w PRL-u, red. Magdalena
Budnik, Kamila Budrowska, Elżbieta Dąbrowicz, Katarzyna Kościewicz, Warszawa 2014, s. 66–77.Jarmułowicz Małgorzata, Sezony błędów i wypaczeń: socrealizm w dramacie i teatrze polskim, Gdańsk 2003.Jarocki Jerzy, Morawiec Elżbieta, Nyczek Tadeusz, Radwan Stanisław, Stan naszego teatru, „Dialog” 1981, nr 5, s. 119–127.Kazanecki Wiesław, Śmierć uśmiechu Giocondy, Białystok 1983.Kabuta Michał, W osaczeniu, „Literatura” 1976, nr 38, s. 12.Kaleta Józef, Perspektywy wyjścia z kryzysu, Warszawa 1986.Kamińska Kamila, Cenzura instytucjonalna w przededniu okrągłego stołu – analiza tematyczna i statystyczna ingerencji, w: Zakazane i niewygodne. Ograniczanie
wolności słowa w XIX i XX wieku, red. Dorota Degen, Grażyna Gzella, Jacek Gzella, Toruń 2015, s. 233–244.Kamińska Kamila, Koniec cenzury PRL, „Studia Medioznawcze” 2014, nr 3, s. 113–131.Kariera pisarza w PRL-u, red. Magdalena Budnik, Kamila Budrowska, Elżbieta Dąbrowicz, Katarzyna Kościewicz, Warszawa 2014.Kiec Izolda, Historia polskiego kabaretu, Poznań 2014.Kiec Izolda, W kabarecie, Wrocław 2004.Kieniewicz Jan, Hiszpania w zwierciadle polskim, Warszawa 2001.Kisielewski Stefan, Przeciw cenzurze – legalnie (Garść wspomnień), „Zapis” 1977, nr 4, s. 69–76.Kisielewski Stefan, Wołanie na puszczy, Warszawa 1997.Kuśniewicz Andrzej, Mieszaniny obyczajowe, Warszawa 1985.Kondek Stanisław Adam, Kontrola, nadzór, sterowanie. Budowa państwowego systemu wydawniczego w Polsce w latach 1945–1951, w: Piśmiennictwo – systemy kontroli – obiegi alternatywne, red. Alina Brodzka, Janusz Kostecki, Warszawa 1992, s. 201–213.Kondek Stanisław Adam, Papierowa rewolucja. Oficjalny obieg książek w Polsce w latach 1948–1955, Warszawa 1999.Kondek Stanisław Adam, Władza i wydawcy. Polityczne uwarunkowania produkcji książek w Polsce w latach 1944–1949, Warszawa 1993.Kondek Stanisław Adam, Wycofywanie literatury popularnej z obiegu instytucjonalnego w latach 1949–1955, w: Retoryka i badania literackie. Rekonesans, red.
Jakub Uchański, Warszawa 1998, s. 183–243.Kopeć Hubert, Schulz przepisany? „Sprawa Truchanowskiego” – epilog, „Ruch Literacki” 2009, z. 4/5, s. 405–418.Kotowska-Kachel Maria, Wyka Jan, w: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury, red. Jadwiga Czachowska, Alicja Szałagan, t. 9, Warszawa 2004, s. 312–313.Kowalczyk Stanisław, Podstawy światopoglądu chrześcijańskiego, Warszawa 1979.Krajewski Andrzej, Cenzurowanie osób i tytułów, w: tegoż, Między współpracą a oporem. Twórcy kultury wobec systemu politycznego PRL (1975–1980), Warszawa 2004.Krajewski Andrzej, Między współpracą a oporem. Twórcy kultury wobec systemu politycznego PRL (1975–1980), Warszawa 2004.Krajewski Andrzej, Powstanie oraz zmiany w strukturze GUKPPiW, w: tegoż, Między współpracą a oporem. Twórcy kultury wobec systemu politycznego PRL (1975–
1980), Warszawa 2004.Morton Józef, Appassionata, Warszawa 1976.Kramkowska-Dąbrowska Agnieszka, Śniadanie u cenzora. Wybrany aspekt edycji dramatów Janusza Krasińskiego, „Sztuka Edycji” 2015, nr 1(7), s. 69–75.Krasoń Patrycja, Akta Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w zasobie Archiwum Akt Nowych, w: Literatura w granicach prawa (XIX–XX w.),
red. Kamila Budrowska, Elżbieta Dąbrowicz, Marcin Lul, Warszawa 2013, s. 364–376.Kropidłowski Zdzisław, Ingerencja cenzury w działalności Gdańskiego Dwutygodnika „Gwiazda Morza” w latach 1983–1989, w: Niewygodne dla władzy. Ograniczanie
wolności słowa na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. Dorota Degen, Jacek Gzella, Toruń 2010, s. 455–474.Krynicki Ryszard, Świetlicki Marcin, Początek rozmowy, oprac. Andrzej Niziołek, w: Gdybym wiedział: rozmowy z Ryszardem Krynickim, oprac. Anna Krzywania, Wrocław 2014, s. 47–60.Kulesza Dariusz, Wiesław Kazanecki: poeta stanu zagrożenia, w: Wiesław Kazanecki, …Panie/ Zbuduj ten most nad rzeką, wyb. poezji i wstęp Dariusz Kulesza,
Białystok 2009, s. 5–41.Kuraś Marzena, Zniewalanie teatru. Polityka teatralna, „Pamiętnik Teatralny” 2008, z. 3–4, s. 103–138.Ladorucki Jacek, O próbach negacji cenzury instytucjonalnej i egzystencjalnej na przykładzie drugoobiegowej działalności łódzkiego „Pulsu” i krakowskiego „bruLionu”. Podobieństwa i różnice w strategii działania obydwu periodyków, w: Niewygodne dla władzy. Ograniczanie wolności słowa na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. Dorota Degen, Jacek Gzella, Toruń 2010, s. 435–454.„Lancetem, a nie maczugą”. Cenzura wobec literatury i jej twórców w latach 1945–1968, red. Kamila Budrowska, Marzena Woźniak-Łabieniec, Warszawa 2012.Lem Stanisław, Pułapka niedoskonała, rozm. Teresa Walas, „Dekada Literacka” 1996, nr 4, s. 1, 8–9.Lichański Stefan, Między niebem a piekłem, „Nowe Książki” 1957, nr 11, s. 663–664.Morton Józef, Appassionata, Warszawa 1979.Literatura i cenzura, „Dekada Literacka” 1995, nr 2, s. 1.Literatura i cenzura, oprac. Paweł Lewandowski, Jerzy Tomaszkiewicz, „Sztandar Młodych” 1980, nr 279/280, s. 4.Literatura w granicach prawa, red. Kamila Budrowska, Elżbieta Dąbrowicz, Marcin Lul, Warszawa 2013.Łopieńska Barbara, Łapa w łapę i inne reportaże, Warszawa 1980.Malinowski Jerzy, Jerzy Hulewicz, Melchior Wańkowicz i cenzura krakowska, „Pamiętnik Teatralny” 1983, z. 2, s. 268–272.Marzęcka Barbara, Pawlak Antoni, w: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury, red. Jadwiga Czachowska, Alicja Szałgan, t. 6, Warszawa 1999, s. 284–286.Matuszewski Ryszard, Literatura polska 1939–1991, Warszawa 1995.Mickiewicz Ellen, The Functions of Communications Officials in the USSR: A Biographical Study, „Slavic Review” 1984, nr 4, s. 641–656.Momot Stanisław, Przepis potrzebny, zbędny czy szkodliwy?, „Problemy Praworządności: Organ Prokuratury Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej” 1982, R. XXXIII, nr 2,
s. 47–50.„My też tak moglibyśmy…” – rozmowa z Haliną Kazanecką, rozm. Jolanta Gadek, w: Wiesław Kazanecki, Poezje zebrane, t. I–II, red. Jarosław Ławski, Michał Siedlecki, Białystok 2021.Morton Józef, Appassionata, Warszawa 1986.Napiontkowa Maria, Teatr polskiego października, Warszawa 2012.„Nie należy dopuszczać do publikacji”. Cenzura w PRL, red. Grażyna Gzella, Jacek Gzella, Toruń 2013.Nie po myśli władzy. Studia nad cenzurą i zakresem wolności słowa na ziemiach polskich od wieku XIX do czasów współczesnych, red. Dorota Degen, Marcin Żynda, Toruń 2012.Niewiadomski Andrzej, „Czarna dziura” czy „międzyepoka”. Szkice o poezji lat 80., w: 1984. Literatura i kultura schyłkowego PRL-u, red. Kamila Budrowska, Wiktor Gardocki, Elżbieta Jurkowska, Warszawa 2015, s. 421–435.Niewygodne dla władzy: ograniczanie wolności słowa na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. Dorota Degen, Jacek Gzella, Toruń 2009.Niziołek Andrzej, Jan Pietrzak. Człowiek z kabaretu, Poznań 2005.Nowak Piotr, Cenzura w PRL jako nieefektywna kopia radzieckiej hybrydy leninowsko-stalinowskiej. Nowe spojrzenie na Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji
i Widowisk, w: „Nie należy dopuszczać do publikacji”. Cenzura w PRL, red. Grażyna Gzella, Jacek Gzella, Toruń 2013, s. 39–52.Nowak Piotr, Cenzura wobec rynku książki. Wojewódzki Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Poznaniu w latach 1946–1955, Poznań 2012.Opioła Wojciech, Hiszpańska wojna domowa w publicystyce Polski Ludowej, w: tegoż, Hiszpańska wojna domowa w polskich dyskursach politycznych: analiza publicystyki, Opole 2016.Paczkowski Andrzej, Cenzura 1946–1949: statystyka działalności, „Zeszyty Historyczne” 1996, z. 116, s. 22–57.Pawlak Antoni, ***, Bydgoszcz 1984.Parowski Maciej, Cenzor, Twój brat, „Nowa Fantastyka” 2014, nr 7, s. 63–64.Parowski Maciej, Cenzor, Twój brat, „Nowa Fantastyka” 2014, nr 8, s. 63–64.Parowski Maciej, Cenzor, Twój brat, „Nowa Fantastyka” 2014, nr 9, s. 63–64.Pavis Patrice, Od tekstu do przedstawienia: trudny poród, „Dialog” 1989, nr 8, s. 102–117.Pawlicki Aleksander, Kompletna szarość. Cenzura w latach 1965–1972. Instytucja i ludzie, Warszawa 2001.Perkowski Piotr, Działalność Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w latach siedemdziesiątych [niepublikowana praca doktorska napisana pod
kierunkiem dr hab. Barbary Okoniewskiej, prof. UG], Gdańsk 2005.Pietrzak Jacek, Polscy uczestnicy hiszpańskiej wojny domowej, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historia” 2016, nr 97, s. 65–86.Poeta pamięta: antologia poezji świadectwa i sprzeciwu 1944–1989, wyb. Stanisław Barańczak, Warszawa 1989.Przeskoczyć tę studnię strachu. Autor i dzieło a cenzura PRL, red. Ewa Skorupa, Kraków 2010.Przymierzanie masek, red. Zbigniew Chlewiński, Płock 2004.Pawlak Antoni, 22 lipca 1980, w: tegoż, Czy jesteś gotów, [Warszawa 1981].Radzikowska Zofia, Z historii walki o wolność słowa w Polsce (cenzura PRL w latach 1981–1987), Kraków 1990.Raszewski Zbigniew, Rozmowy z cenzorami, „Pamiętnik Teatralny” 1995, z. 3–4, s. 490–497.Recenzje zatrzymane przez cenzurę, oprac. Edward Krasiński, Magdalena Raszewska, „Pamiętnik Teatralny” 2005, z. 3–4, s. 381.Romek Zbigniew, Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970, Warszawa 2010.Romek Zbigniew, Kłopoty z cenzurą. Kilka refleksji zamiast wstępu, w: Cenzura w PRL. Relacje historyków, oprac. Zbigniew Romek, Warszawa 2000, s. 7–41.Romek Zbigniew, Metody pracy cenzury, w: tegoż, Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1979, Warszawa 2010.Romek Zbigniew, System cenzury PRL, w: Tomasz Strzyżewski, Wielka księga cenzury PRL w dokumentach, Warszawa 2015, s. 9–27.Ross Tadeusz, Życie przerosło kabaret, Warszawa 2012.Sawicki Piotr, Wojna domowa 1936–1939 w hiszpańskiej prozie literackiej, Warszawa 1985.Serwal B. [Maciej Stasiński], Hiszpańska wojna domowa a świat współczesny, „Krytyka” 1987, nr 23–24, s. 89–102.Pawlak Antoni, Akt personalny. Wiersze z lat 70., 80., 90., Gdańsk 1999.Siedlecki Michał, Poeta słowa. Wokół meandrów biografii Wiesława Kazaneckiego, w: Wiesław Kazanecki, Poezje zebrane, t. I–II, red. Jarosław Ławski, Michał Siedlecki, Białystok 2021, s. 11–24.Skuza Zenon, Kazimierz Truchanowski – pisarz i obywatel, „Trybuna Ludu” 1984, nr 242, s. 4.Słownik pseudonimów pisarzy polskich, red. Edmund Jankowski, t. 1, Wrocław 1994.Słownik współczesnych pisarzy polskich, red. Jadwiga Czachowska, t. II, Warszawa – Łódź 1978.Smaga Józef, Narodziny i upadek imperium ZSRR 1917–1991, Kraków 1992.Smaszcz Waldemar, Tyle wierszy poszło na marne, „Kontrasty” 1990, nr 2, s. 44–48.Smoleń Bohdan, Kłys Anna Karolina, Niestety wszyscy się znamy, Kraków 2011.Stępień Tomasz, Zabawa – poetyka – polityka, Katowice 2002.Strzyżewski Tomasz, Matrix czy prawda selektywna? Antycenzorskie retrospekcje, Wrocław 2006.Strzyżewski Tomasz, Wielka księga cenzury PRL w dokumentach, Warszawa 2015.Pawlak Antoni, Anna tłumaczy dlaczego nie powinienem się bać, [„Zapis” 1980], nr 15.Studia polsko-hiszpańskie, red. Jan Kieniewicz, Warszawa 2004.Szwedowicz Agata, „Książeczka wojskowa”, czyli poeta służy ludowej ojczyźnie, w: Antoni Pawlak, Książeczka wojskowa, Warszawa 2009, s. 77–78.Szydłowska Mariola, „Rozsiani i rozrzuceni” w dokumentach galicyjskiej cenzury teatralnej, „Pamiętnik Teatralny” 1995, z. 1–2, s. 269–270.Szydłowska Mariola, Cenzura teatralna w Galicji w dobie autonomicznej 1860–1918, Kraków 1995.Szydłowska Mariola, Cenzura teatralna w Galicji w dobie autonomicznej (1867–1918), „Pamiętnik Teatralny” 1994, z. 3–4, s. 275–312.Szymańska-Matuszewska Irena, O kompromisach wydawców, rozm. Teresa Walas, „Dekada Literacka” 1995, nr 7, s. 3, 7.Świat pod kontrolą. Wybór materiałów z archiwum cenzury rosyjskiej w Warszawie, oprac. Maria Prussak, Warszawa 1994.Świstak Mateusz, Niepolityczne tabu PRL, czyli o cenzurze obyczajowej lat 80., w: Przeskoczyć tę studnię strachu: autor i dzieło a cenzura PRL, red. Ewa Skorupa, Kraków 2010, s. 115–131.Tałuć Katarzyna, Niezależna polska prasa młodzieżowa lat 80. XX wieku. Głosy o cenzurze, w: Zakazane i niewygodne. Ograniczanie wolności słowa w XIX i XX wieku,
red. Dorota Degen, Grażyna Gzella, Jacek Gzella, Toruń 2015, s. 215–232.Tatarowski Konrad, O autorze i jego twórczości, w: Antoni Pawlak, Trudny wybór wierszy, Berlin 1987, s. 5–11.Pawlak Antoni, Feliks Dzierżyński chce wyjechać na wieś, [„Replika” 1983], nr 11.Terlecki Władysław, Oblicza cenzury, rozm. Teresa Walas, „Dekada Literacka” 1995, nr 6, s. 1, 5.Tomicki Jan, Polska opinia publiczna wobec wojny domowej w Hiszpanii, „Ideologia i Polityka” 1986, nr 7–8, s. 144–153.Torański Błażej, Knebel. Cenzura w PRL-u, Warszawa 2016.Towstogo
„Powroty do przeszłości". Literatura i kultura lat 80. i jej współczesna recepcja
Full text linkDr Wiktor Gardocki – pracownik Katedry Badań Porównawczych i Edytorstwa na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu w Białymstoku. Autor artykułów na temat cenzury w PRL oraz ineditów, a także książek pod tytułem Cenzura wobec literatury polskiej w latach osiemdziesiątych XX wieku (2019) oraz Pod presją cenzury. Szkice o kontroli słowa w latach 1945–1989 (2022). Publikował m.in. w „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”, „Archiwum Emigracji”, „Napisie”, „Slavisticnej Reviji”, „Studiach Wschodniosłowiańskich”, „Sztuce Edycji” i „Wschodnim Roczniku Humanistycznym”.Dariusz Piechota (Uniwersytet w Białymstoku) – dr nauk humanistycznych, członek Laboratorium Animal Studies – Trzecia Kultura. Autor książek: Między utopią a melancholią. W kręgu nowoczesnej i ponowoczesnej literatury fantastycznej (2015), Pozytywistów spotkania z naturą. Szkice ekokrytyczne (2018), Na fali nostalgii. Lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte w najnowszej kulturze i literaturze popularnej (2022). Współredaktor serii Zielona Historia Literatury (Emancypacja zwierząt? [2015], Ekomodernizmy [2016], Między empatią a okrucieństwem [2018], (Nie)zapomniane zwierzęta [2021]). W kręgu jego zainteresowań badawczych znajdują się: literatura drugiej połowy XIX wieku, współczesna kultura popularna, animal studies, ekokrytyka oraz nauczanie języka polskiego jako obcego.Wiktor Gardocki - Uniwersytet w BiałymstokuDariusz Piechota - Uniwersytet w Białymstok
O honor [For honour] (1950) by Jakub Herzig – the (un)known play about the Warsaw ghetto uprising
No full textW artykule przedstawiono dzieje dramatu pt. O honor…, a także losy jego autora, Jakuba Herziga (1887–1956). Przeżył on Holokaust na ziemiach polskich, bardzo często zmieniając miejsce zamieszkania. Był świadkiem wielu dramatycznych wydarzeń, z których relacje starał się zdać już po wojnie. Pozostawił po sobie kilka obszernych utworów literackich, w tym – prawdopodobnie nigdy niepublikowany w języku polskim – dramat O honor…, podejmujący temat powstania w getcie warszawskim z perspektywy żydowskich bojowców. Utwór jest wprawdzie niedoskonały literacko, jednak niezwykle cenny i interesujący jako świadectwo Zagłady. W artykule opisano także inne utwory Herziga, przekazane w postaci maszynopisów do Jad Waszem. Część z nich ukazała się później w Nowym Jorku i Tel Awiwie.The paper presents the history of the play entitled O honor [For Honour] and the fate of its author, Jakub Herzig (1887–1956). Herzig survived Holocaust thanks to frequent relocations. He witnessed numerous dramatic events about which he tried to talk after the war. Herzig wrote numerous works of fiction, including the play O honor [For Honour] that probably was never published in Polish. The play tells the story of the Warsaw Ghetto Uprising from the point of view of the Jewish fighters. While the play is not a literary masterpiece, it is a valuable and interesting testimony of Holocaust. The paper also describes other works penned by Herzig, the
manuscripts of which were given to Yad Vashem. Some of them were later published in New York and Tel Aviv.Uniwersytet w BiałymstokuYad Vashem Documents Archive, M.49.E: Testimonies of Holocaust Survivors Collected by the Central Jewish Historical Commission in Poland, 1944–1947, sygn. 1131, J. Herzig, Likwidacja Bolechowa k. Stryja; sygn. 1132, J. Herzig, Likwidacja Lubaczowa koło Jarosławia.Yad Vashem Documents Archive, O.3: Testimonies Department of the Yad Vashem Archives, sygn. 1696, Testimony of Jakub Jehoszua Herzig, born in Stryj, Poland, 1887, regarding his experiences in Stryj, Sieniawa, Brzezany and Lacko nad Dunajcem.Yad Vashem Documents Archive, O.33: Testimonies, Diaries and Memoirs Collection, sygn. 193, J. Herzig, Etapy wojennej wędrówki; sygn. 194, J. Herzig, Jasło; sygn. 195, J. Herzig, Rozbitek (Dr Goldfein – wojenne dzieje lekarza; sygn. 196, J. Herzig, Macewot. Zbiór nowel; O honor. Żydowski dramat w 4-ech aktach.Yad Vashem Documents Archive, O.39: Collection of Memoirs Written by Survivors as Part of a Competition Held by Yad Vashem, 1957, t. 7.Antosik-Piela M., Oswajanie na odległość. Literatura polsko-żydowska wobec syjonistycznej wizji terytorialności, „Przegląd Humanistyczny” 2015, nr 4.Archiwum Ringelbluma. Antologia, opr. M. Janczewska, J. Leociak, wstęp J. Leociak, Wrocław 2019.Archiwum Ringelbluma. Utwory literackie z getta warszawskiego. Konspiracyjne archiwum getta Warszawy, t. 26, opr. A. Żółkiewska, M. Tuszewicki, Warszawa 2017.Bauer Y., Powstanie w getcie warszawskim. Nowe spojrzenie, „Zagłada Żydów” 2018, nr 14.Budrowska K., Inedita związane z tematyką II wojny światowej i Zagłady. Dramat „Bal barbarzyńców (Faszyści)” Alfreda Degala, [w:] Literatura w graniach prawa (XIX–XX w.), Warszawa 2013.–, Zatrzymane przez cenzurę. Inedita z połowy wieku XX, Warszawa 2013.Buryła S., Tematy (nie)opisane, Kraków 2013.–, Wokół Zagłady. Szkice o literaturze Holokaustu, Kraków 2016.Dreifuss H., „Oni wciąż we mnie żyją”. Izrael Gutman (1923–2013): ocalały z Zagłady uczestnik powstania w getcie warszawskim, historyk żydowski, „Zagłada Żydów” 2014 nr 10, t. 1.Edelman E., Getto walczy, Łódź 1991.Edelman M., I była miłość w getcie, Warszawa 2009.Engelking B., Leociak J., Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Warszawa 2001.Flisiak D., Powstanie, rozwój i ideologia organizacji Haszomer Hacair działającej w II Rzeczypospolitej, „Almanach Historyczny” 2018, t. 20.Gensburger S., Niewiedzial A., Figure du Juste et politique publique de la mémoire en Pologne: entre relations diplomatiques et structures sociales (1945–2005), „Critique Internationale” 2007, nr 1 (34).Gross J. T., Strach: antysemityzm w Polsce tuż po wojnie, historia moralnej zapaści, Kraków 2008.Gutman I., Krakowski S., Unequal victims: Poles and Jews during World War Two, Nowy Jork 1986.Gutman I., Lazare L., Bender S., The Encyclopedia of the Righteous Among the Nations: Rescuers of Jews During the Holocaust, Jerozolima 2004.Herzig J., The Wrecked life: the war story of the physician, Nowy Jork 1963.–, W decydującej chwili, „Nasze Wiadomości. Biuletyn Związku Żydów Polskich we Francji”1947, nr 1(17).Korczak J., Pamiętnik i inne pisma z getta, posł. J. Leociak, Warszawa 2012.Leociak J., Janczewska M., Literatura dokumentu osobistego, [w:] Literatura polska wobec Zagłady (1939–1968), red. S. Buryła, D. Krawczyńska, J. Leociak, Warszawa 2012.Leociak J., Tekst wobec Zagłady. O relacjach z getta warszawskiego, Toruń 2016.Lubetkin C., Zagłada i powstanie, przeł. M. Krych, Warszawa 1999.Megargee G. P., The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945: pt. A. Incorporated eastern territories. Zichenau region
(Regierungsbezirk Zichenau); Warthegau region (Reichsgau Wartheland); Eastern Upper Silesia region (Ost-Oberschlesien), Indiana 2009.Męczeństwo i zagłada Żydów w zapisach literatury polskiej, opr. I. Maciejewska, Warszawa 1988.Michael R., The Holocaust: A Chronology and Documentary, Northvale, New Jersey 1998.Pieśń ujdzie cało: antologia wierszy o Żydach pod okupacją niemiecką, opr. M. Borwicz, Warszawa 1947.Rice M., Holocaust Diaries. On Postwar Death and Resurrection. A Tale of Two Doctors, [w:] What? Still alive?! Jewish survivors in Poland and Israel remember homecoming, Syracuse 2017.Semczyszyn M., Nielegalna emigracja Żydów z Polski 1944–1947 – kontekst międzynarodowy, „Dzieje Najnowsze” 2018.Tenenbaum J., Tenenbaum S., In Search of a Lost People; The Old and The New Poland, Pickle Partners Publishing 2016.Ubertowska A., Świadectwo – trauma – głos. Literackie reprezentacje Holokaustu, Kraków 2007.2932333
Trzy inedita, errata do tomu *** Antoniego Pawlaka [Three inedita, an erratum to the volume *** by Antoni Pawlak]
Full text linkIn 1983, Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk (GUKPiW) [Main Office of Control of Press, Publications and Shows] did not allow for the printing of several poems by Antoni Pawlak, which were supposed to appear in the poetic volume titled ***. The texts were forgotten for a long time. They were, however, preserved in the GUKPiW documentation. Thanks to this, it was possible to recover them after many years, through archival queries conducted by the Archiwum Akt Nowych [Archive of New Files] in Warsaw.
The aim of the article is to describe the history of the lost poems by Pawlak and to present them in their full versions. The paper also references the biography of the author, as well as the socio-political aspects of the Polish People’s Republic in the 1980s, and the issues of censoring of Polish literature at the time
- …
