Ministry of Education, Science and Technological Development
National Repository of Dissertations in Serbia (NaRDuS)Not a member yet
15259 research outputs found
Sort by
Improvement of wireless telecommunication system perfomances in the presence of fading with a dominant electromagnetic wave component : doctoral dissertation
No full textPredmet istraživanja ove doktorske disertacije su bežični telekomunikacioni
sistemi i poboljšanje njihovih performansi kada su prisutni brzi feding, spori feding
i međukanalna interferencija. Pri tome, cilj istraživanja je da se odrede diverziti
tehnike pomoću kojih mogu da se smanje uticaji brzog i sporog fedinga na performanse
navedenog sistema.
U prvom delu disertacije razmatrani su statistički modeli kanala u prisustvu
Rajsovog fedinga i Gama sporog fedinga, a zatim i k-µ slučajni proces. Pored toga,
razmatran je slučaj kada je u bežičnim kanalima prisutan spori Gama feding i brzi k-μ
feding. Pri tome, analitički i grafički su određene gustina verovatnoće (PDF) i
kumulativna verovatnoća (CDF).
U drugom delu disertacije razmatrani su modeli makrodiverziti sistema sa dva
mikrodiverziti SC kombinera i jednog makrodiverziti SC kombinera, u prisustvu brzog
k-μ fedinga i sporog Gama fedinga, odnosno u prisustvu k-μ brzog fedinga, Gama sporog
fedinga i k-μ međukanalne interferencije, respektivno. Analitički su određeni PDF i
CDF, a zatim dati grafički prikazi za sve proračunate formule PDF i CDF, kao i
grafički prikazi za verovatnoću otkaza u zavisnosti od zadatog praga. Primenom
razmatranog makrodiverziti sistema pokazano je da se smanjenjem korelacionog
koeficijenta Gama sporog fedinga ρ, a bez povećanja širine frekvencijskog opsega i bez
povećanja snage na predaji, povećava dobitak makro kombinovanja.
Na kraju, data su merenja realnog scenarija kanala koja su pokazala veoma dobro
poklapanje sa teorijskim rezultatima. Naime, dobijeni rezultati za verovatnoću otkaza
pokazali su opravdanost primene diverziti tehnike, koja može biti korisna u
projektovanju bežičnih sistema u okruženju sa ograničenom interferencijom u smislu
predviđanja performansi sistema i otkaza sistema.This doctoral dissertation analyzes wireless communication systems and proposes
methods to enhance their performance in the presence of long-term fading, short-term fading,
and co-channel interference (CCI). The aim of the research is to identify diversity schemes
capable of mitigating the effects of long-term fading and short-term fading on system
performance.
In the first part of the dissertation, statistical channel models are considered in the
presence of Rician fading, Gamma long-term fading, and a к-µ random process. In addition,
scenarios involving short-term Gamma fading and long-term к-µ fading in wireless channels
are analyzed. Consequently, the probability density function (PDF) and cumulative density
function (CDF) are derived analytically and through graphical representations.
In the second part of the dissertation, models are considered for macro-diversity systems
with two micro-diversity SC combiners, and one macro-diversity SC combiner in the presence
of long-term к-µ fading, short-term Gamma fading, that is, in the presence of long-term к-µ
fading, short-term Gamma fading, and к-µ co-channel interference, respectively. Analytical
expressions for the PDF and CDF are presented, accompanied by graphical representations of
these functions and outage probability plots for varying thresholds. Using the discussed macrodiversity system, it has been shown that by reducing the correlation coefficient of Gamma shortterm fading, ρ, without increasing the frequency range bandwidth, and without increasing
transmission power, an increase in macro-combining gain is achieved.
Finally, measurements of real channel scenarios are given, demonstrating a very good
match with the theoretical results. Namely, the obtained results for the outage probability have
revealed the justification for using the diversity technique, which can be useful in designing
wireless systems in settings with limited interference, particularly for system performance
prediction and outage assessment
Život savremenog muslimana u zapadnom svetu: umetničko delo scenskog dizajna
No full textThis doctoral art project, Life of a Contemporary Muslim in the Western World: Scene Design Artwork, explores the complex relationship between Islam and the Western world through the lens of contemporary Muslim identity. The research combines theoretical investigation with artistic expression to examine how identity, belonging, and spirituality are shaped in cultural environments often marked by tensions and misunderstandings. Using the traditional Islamic concept of Dar al-Harb as a metaphor for the liminal space occupied by Muslims in predominantly secular Western societies, the project seeks to redefine this notion beyond its historical and legal framework. The artistic component, realized as a performance, transforms theoretical insights into immersive experiences, engaging the audience in a multidimensional dialogue about cultural integration, religious identity, and artistic representation. The project aims to bridge gaps between Islamic and Western perspectives by merging scene design practice with sociopolitical discourse, offering a nuanced understanding of Muslim life in the West.Ovaj doktorski umetnički projekat, Život savremenog muslimana u zapadnom svetu: umetničko delo scenskog dizajna, istražuje složen odnos između islama i zapadnog sveta kroz prizmu savremenog muslimanskog identiteta. Istraživanje kombinuje teorijsku analizu sa umetničkim izrazom kako bi bilo ispitano na koji način se identitet, pripadnost i duhovnost oblikuju u kulturnim sredinama koje su često obeležene tenzijama i nerazumevanjem. Koristeći tradicionalni islamski koncept dar al-harb kao metaforu za granični prostor koji zauzimaju muslimani u pretežno sekularnim zapadnim društvima, projekat nastoji da preispita i redefiniše ovo poimanje van njegovog istorijskog i pravnog konteksta. Umetnička komponenta, realizovana kao pokretni sajt-specifik islamski narativni performas transformiše teorijske uvide u imerzivna iskustva, angažujući publiku u multidimenzionalnom dijalogu o kulturnoj integraciji, verskom identitetu i umetničkom predstavljanju. Projekat ima za cilj premošćavanje jaza između islamske i zapadne perspektive spajanjem prakse scenskog dizajna sa sociopolitičkim diskursom, nudeći nijansirano razumevanje života muslimana u zapadnom društvu.</p
Razvoj modela za optimalno planiranje i raspoređivanje resursa u malim i srednjim preduzećima u uslovima neizvesnosti
No full textManufacturing companies, particularly small and SMEs, are currently facing a range
of challenges in the industry, including shifts in product variety and production volume.
In order to effectively respond to these challenges, companies must adopt more flexible
and faster approaches. As the market continues to evolve, maintaining a high level of
competitiveness is essential for survival. The subject of the scientific research in this
doctoral dissertation is the development of a model for optimal planning and
scheduling of resources in SMEs under conditions of uncertainty. One of the key
research directions involves identifying the problems and challenges that SMEs in the
Republic of Serbia face in the process of resource management. Another research
direction focuses on examining and selecting the methods necessary for the design and
development of the optimization model. Special attention will be given to optimization
techniques and their integration with tools from probability theory, fuzzy logic, and
machine learning models. The third and fourth research directions concern the
development of the computational model itself and a hybrid approach that aims to
integrate multiple scientific methodologies into a unified planning system. This system
will enable the definition of an optimal production program in the form of a schedule
and resource allocation plan.The fifth research direction is the development of a
software application that translates complex algorithms and mathematical models into
intuitive, user-friendly interfaces. This application will allow production managers and
planners to easily input data, initiate optimization processes, and analyze results
without requiring deep technical expertise
The impact of job satisfaction on turnover of professional soldiers in the Serbian armed forces
No full textИстраживање утицаја задовољства послом на флуктуацију професионалних војника Војске Србије је реализовано у две студије у оквиру којих је анкетирано 1370 професионалних војника Војске Србије. Прва студија се односила на конструкцију и валидацију инструмента за процену утицаја задовољства послом на флуктуацију професионалних војника Војске Србије. У другој студији извршено је корелационо истраживање у којем су испитане релације између намере флуктуације, организационих фактора задовољства послом, личних фактора задовољства послом и могућности алтернативног запошљавања професионалних војника Војске Србије. Анализа података извршена је применом одговарајућих статистичких метода и алата за утврђивање јачине и смера веза између појединих појава. Такође, утврђена је разлика у вредностима појединих субскала ради унапређења нивоа анализе и резултата истраживања. На основу резултата истраживања може се закључити да са порастом задовољства појединачним димензијама личних и организационих фактора задовољства послом расте и вероватноћа да ће професионални војници генерално бити задовољнији послом. Са порастом задовољства послом, вероватноћа да ће професионални војници напустити систем одбране се смањује. Сходно наведеном, може се закључити да лични и организациони фактори задовољства послом, као и алтернативна могућност запошљавања утичу на намеру флуктуације
Koneksije sa torzijom u Rimanovim mnogostrukostima i uopštenja
No full textThe thesis deals with connections with torsion on different manifolds.
Semi-symmetric connections, quarter-symmetric connections and
Eisenhart connection are studied.
Some semi-symmetric metric connections are investigated on pseudo-
Riemannian manifolds and then applied to Lorentzian manifolds and
to the theory of relativity.
A quarter-symmetric metric connection is studied on generalized
Riemannian manifolds, and some relations for the holomorphically
projective curvature tensor and the Weyl projective curvature tensor
are established in Kähler and co-Kähler manifolds. A new quartersymmetric
non-metric connection is also introduced.
Results for ET-conformal and ET-concircular mappings of
generalized Riemannian manifolds with Eisenhart connection are
expanded. ET-conharmonic mappings are introduced and their
invariant geometric objects are found
Nutritional quality of grain sorghum (Sorghum bicolor L. Moench) and the potential of its application in the food industry
No full textUzimajući u obzir globalni trend zdravog načina života, koji podrazumeva povećanu potrošnju
prirodnih proizvoda, neophodno je konstantno uvođenje novih sirovina za proizvodnju
visokokvalitetne hrane. Zbog sve češće pojave zdravstvenih problema povezanih sa intolerancijom
na gluten, raste interesovanje za žitima koja ne sadrže gluten. Ujedno, veliki izazov za prehrambenu
industriju predstavlja unapređenje bezglutenskih proizvoda i proizvoda sa smanjenim sadržajem
glutena, pa je broj studija na ovu temu u neprestanom porastu. Jedan od načina da se poveća upotreba
sirka i svest o značajnosti uvođenja ovog bezglutenskog žita u ishranu ljudi je detaljno ispitivanje
nutritivnog kvaliteta i kreiranje novih prehrambenih proizvoda.
Prvi cilj istraživanja u okviru ove doktorske disertacije bio je biohemijska karakterizacija jedinjenja
primarnog i sekundarnog metabolizma semena 172 genotipa sirka (Sorghum bicolor L. Moench) i
analiza nutritivnog kvaliteta semena radi odabira superiornih genotipova za primenu u proizvodnji
visokokvalitetnih prehrambenih proizvoda. Karakterizacija glavnih parametara nutritivnog kvaliteta,
koji karakterišu biološku vrednost zrna sirka, sprovedena je standardnim procedurama analize.
Rezultati ispitivanja i dobijene vrednosti su upoređene sa međunarodno priznatim standardnim
vrednostima (CXS 172-1989, CERSOR010, 2020) u cilju izdvajanja i dalje analize genotipova
pogodnih za ishranu ljudi. Na ovaj način, izdvojeno je šesnaest genotipova u kojima je utvrđen
polifenolni, aminokiselinski i masnokiselinski sastav, sadržaj makro- i mikro- elemenata i
antioksidativna aktivnost. Takođe, izvršena je teorijska procena nutritivne vrednosti radi utvrđivanja
potencijala ovih genotipova kao izvora makro- i mikro- elemenata kroz ishranu. Istraživanja su
pokazala da je seme sirka dobar izvor makro- i mikro- elemenata koji su od vitalnog značaja za
pravilan rad metabolizma, dok ga prisutne bioaktivne komponente čine jednim od perspektivnih
sirovina za proizvodnju hrane sa dodatom vrednošću.
Broj dostupnih bezglutenskih proizvoda sa poboljšanim svojstvima na tržištu je mali, što ostavlja
prostora za uvođenje novih sirovina i kreiranje novih proizvoda. Tako, poslednju celinu ove
disertacije predstavljala je priprema bezglutenskog čajnog peciva. Premium bezglutenska smeša
predstavljala je osnovu kreiranog proizvoda, dok je bezglutensko brašno sirka korišćeno kao
funkcionalni dodatak u nivou supstitucije 20% i 40%. Valorizacija potencijala brašna sirka kao
sastojka u proizvodnji bezglutenskih proizvoda izvršena je kroz analizu senzornog profila,
utvrđivanjem uticaja dodatka brašna sirka na senzorne karakteristike bezglutenskog čajnog peciva.
Na osnovu analize podataka dobijenih senzornom ocenom, dodatak integralnog brašna sirka
poboljšava teksturna i aromatska svojstva kontrolnog proizvoda. Uzorci koji sadrže integralno brašno
sirka pokazali su izbalansirane karakteristike u pogledu vizuelnog kvaliteta, teksture i arome što
naglašava potencijal primene sirka kao vredne sirovine za prehrambenu industriju.Considering the widespread trend towards a healthy lifestyle, which implies increased consumption
of natural products, it is necessary to introduce new raw materials to produce high-quality food
constantly. Due to the increasing occurrence of health issues related to gluten intolerance, there is a
growing interest in cereals that do not contain gluten. At the same time, a big challenge for the food
industry is the improvement of gluten-free products and products with reduced gluten content, which
is why there are a rising number of studies on this subject. One way to increase the use of sorghum
and awareness of the importance of introducing this gluten-free grain into the human diet is to
examine its nutritional quality and create new food products thoroughly.
The first goal of the research within this doctoral dissertation was the biochemical characterization
of compounds of primary and secondary metabolism of 172 sorghum genotypes (Sorghum bicolor L.
Moench) as well as the comparison of seed nutritional quality parameters, intending to select the most
potent genotypes for use in the production of high-quality food products. The main nutritional quality
parameters, which characterize the biological value of sorghum grains, were characterized using
standard analysis procedures. The test results and obtained values were compared with internationally
recognized standard values (CXS 172-1989, CERSOR010, 2020) in order to isolate and further
analyze genotypes suitable for human consumption. In this way, sixteen genotypes were isolated in
which the polyphenolic, amino acid, and fatty acid composition, the content of macro- and microelements,
and antioxidant activity were determined. Also, a theoretical evaluation of the nutritional
value was carried out to determine the potential of these genotypes as a source of macro- and microelements
through nutrition. Research has shown that sorghum seeds are a good source of macro- and
micro-elements that are vital for the proper functioning of metabolism, while the bioactive
components present make it one of the promising raw materials for food production with added value.
The number of gluten-free products with improved properties available on the market is small, which
leaves space for the introduction of new raw materials and the creation of new products. Thus, the
last part of this dissertation was the preparation of gluten-free tea pastry. The premium gluten-free
mixture was the basis of the created product, while the gluten-free sorghum bran was used as a
functional supplement at the substitution level of 20% and 40%. Valorization of the potential of
sorghum flour as an ingredient in the production of gluten-free products was carried out through the
analysis of the sensory profile, by determining the influence of the addition of sorghum flour on the
sensory characteristics of the tea pastry. Based on the analysis of the data obtained by sensory
evaluation, the addition of integral sorghum flour improves the textural and aromatic properties of
the control product. Samples containing whole sorghum flour showed balanced characteristics in
terms of visual quality, texture, and aroma, emphasizing sorghum application's potential as a valuable
raw material for the food industry
The Grounds of nullity of contracts in international public law
No full textPredmet doktorske disertacije su međunarodni ugovori, koji su u članu 38 Statuta Međunarodnog Suda pravde navedeni kao glavni izvori međunarodnog prava, zajedno sa običajnim pravilima. U međunarodnom pravu ugovori imaju dvostruku funkciju: 1) predstavljaju pravne poslove, poput ugovora u unutrašnjem pravu, i 2) predstavljaju legislativne akte, neku vrste međunarodnog zakonodavstva, kada je riječ o sveopštim multilateralnim ugovorima.
U okviru ugovornog prava institut ništavosti zaslužuje posebnu pažnju. U klasičnom međunarodnom pravu ništavost ugovora praktično nije ni postojala u današnjem smislu riječi. U klasičnom međunarodnom pravu dominirala su dva principa: 1) apsolutna autonomija volje država u sklapanju međunarodnih ugovora i 2) rat kao dopušteno sredstvo u međunarodnim odnosima. Stoga se insistiralo na prostoj saglasnosti volja država, bez obzira na to kako je postignuta, kao osnovu valjanosti ugovora.
U takvim uslovima ništavost ugovora nije igrala praktično nikakvu ulogu, jer je svaka međunarodna nepravda, kao što kaže Jelinek, postajala pravno dopuštena sklapanjem ugovora. Stvari počinju da se mijenjaju sa donošenjem ustavnih akata prvih univerzalnih političkih međunarodnih organizacija – Pakta Društva naroda i Povelje Ujedinjenih nacija – koji ograničavaju odnosno zabranjuju upotrebu sile u međunarodnim odnosima. Tako se otvara prostor za konstituisanje ništavosti kao dijela međunarodnog ugovornog prava.
Osnovi ništavosti su definitivno uobličeni Konvencijom o ugovornom pravu iz 1969. godine koja se naziva „Ugovor o ugovorima“. Konvencija je, pored osnova ništavosti koje priznaje i unutrašnje pravo, uvela i neke nove osnove ili je osnovama ništavosti iz unutrašnjeg prava dodale nove elemente.
Odredbama Konvencije o ugovornom pravu stvoren je samo normativni okvir za poništenje međunarodnih ugovora. Normativni okvir sam po sebi ne rješava problem ništavosti s obzirom na institucionalne slabosti međunarodnog prava, posebno nepostojanja obavezne sudske nadležnosti, tako da se u međunarodnoj praksi ugovori poništavaju i jednostranim aktima država.
Analiza prakse poništenja ugovora ukazuje na postojanje slučajeva u kojima dolazi do odstupanja od normativnog okvira propisanog odredbama Konvencije. U tom kontekstu, od posebnog je značaja primjena pravila o ništavosti ugovora nad državom kao kolektivitetom i sukob ugovora sa peremptornom normom opšteg međunarodnog prava.
U prvom odjeljku biće riječi o pojmu ništavosti međunarodnih ugovora, o osnovama ništavosti i ispravnosti razlikovanja apsolutne i relativne ništavosti ugovora, kao i o problemu poništenja međunarodnih ugovora.
Kada govorimo o samom pojmu ništavosti, on podrazumijeva prestanak dejstva ugovora usljed otkrivanja nedostataka koji su postojali u trenutku njegovog zaključenja.The subject of this doctoral dissertation is international treaties, which are listed in Article 38 of the Statute of the International Court of Justice as the main source of international law together with customary rules. In international law, contracts have a double function: 1) they represent legal affairs like contracts in domestic law and 2) they represent legislative acts, a kind of international legislation when it comes to general multilateral agreements.
In the framework of contract law, the institution of nullity deserves special attention. In classical international law, contract nullity practically did not even exist in today's sense of the word. Classical international law was dominated by two principles: 1) absolute autonomy of the will of states in concluding international agreements and 2) war as a permissible tool in international relations. Therefore, it was insisted on the simple agreement of the will of the states, regardless of how it was achieved, as the basis of the validity of the contract.
In such conditions, the nullity of the contract played practically no role, because every international injustice, as Jelinek says, existed legally permitted by the conclusion of the contract. Things began to change with the adoption of the constitutional acts of the first universal political international organizations - the Covenant of the League of Nations and the Charter of the United Nations - which limit or prohibit the use of force in international relations. This opens up space for the constitution of nullity as a part of international contract law.
The grounds of nullity are definitively formulated by the Convention on the Law of Contracts from 1969, which is called the "Treaty Convention". In addition to the grounds of nullity recognized by domestic law, the Convention also introduced some new grounds or added some new elements to the grounds of nullity from domestic law.
The provisions of the Convention on Contract Law created only a normative framework for the annulment of international contracts. Normative framework by itself does not solve the problem of nullity given the institutional weaknesses of international law, especially the lack of mandatory jurisdiction, so that in international practice, contracts are also annulled by unilateral acts of states.
Through the analysis of the practice of annulment of contracts, it is pointed out the cases of annulment that jump out of the normative framework provided by the convention. In this regard, the application of the rule on the nullity of contracts over the state as a collective and the conflict of the contract with the peremptory norm of general international law is of particular importance.
In the first section, we will explore the concept of nullity of international agreements, the grounds of nullity and the correctness of the distinction between absolute and relative nullity of contracts, as well as the problem of annulment of international agreements.
When we explore the very concept of nullity, it implies the termination of the contract due to the discovery of defects that existed at the time of the conclusion of the contract.
In the second section, we will talk about the concept of delusion, the relevance of delusion as a basis for the nullity of international agreements, the types of delusion according to classical international law. The definition of misrepresentation states that a misrepresentation is a false or incorrect representation as to the facts relevant to the conclusion of a contract
Metaheurističke metode za problem ekološkog rutiranja vozila uključujući vozila na alternativni pogon
Full text linkThe finite nature of fossil fuels has led researchers to focus on alternative fuel vehicles, with electric vehicles (EVs) emerging as a prominent solution. Their adoption is increasing, especially in light of projected growth in carbon taxation policies, and subsidies for alternative fuel usage. Consequently, many delivery companies are integrating EVs into their fleets. This shift underscores the growing significance of efficiently routing EV fleets, considering factors like vehicle capacity, time-dependent speeds, and soft time windows. The objective is to minimize the total distance traveled by all vehicles, along with penalties for missing time windows. To address this, we developed a mixed integer linear program. However, due to the timeconsuming nature of finding exact solutions for this NP-hard problem, we introduced seven metaheuristic algorithms as practical alternatives. These include General Variable Neighborhood Search, Greedy Randomized Adaptive Search Procedure, Ant Colony Optimization (with and without Local Search), Bee Colony Optimization, Genetic Algorithm, Memetic Algorithm, and Modified Memetic Algorithm. We evaluated these methods using two sets of benchmark instances, providing comprehensive results on their relative effectiveness. Additionally, we formulated two novel versions of this problem with direct industrial applications, yet unexplored in literature. The first version incorporates the option of partial battery recharging at alternative fuel stations into the problem described earlier. We adapted the aforementioned metaheuristics for this scenario, with some modifications that allow them to tackle this new type of problem. The second version we introduced is more aligned with real-world conditions, adding a heterogeneous fleet of electric and conventional vehicles and considering asymmetric distances, which better represent urban delivery scenarios. This problem was tackled through multiobjective optimization, aiming to minimize the total distance traveled by conventional vehicles and the combined distance and penalty from time window deviations for all vehicles. For this version, we also created two new sets of benchmark instances that include time-dependent speeds and a heterogeneous vehicle fleet. These innovations in routing electric and mixed vehicle fleets open new avenues for research and practical applications in efficient and sustainable logistics.Фосилна горива су, по својој природи, ограничен ресурс, што подстиче истраживаче да се усмере на возила са алтернативним погонима. Међу њима, електрична возила су привукла највећу пажњу. Њихова примена је у сталном порасту, посебно због све већих такси на емисију угљен- диоксида и подстицаја за предузећа која прелазе на алтернативне погоне. Као резултат тога, многе компаније за дистрибуцију постепено укључују електрична возила у своје возне паркове. Са порастом значаја електричних возила, проблем њиховог ефикасног рутирања постаје све актуелнији. У оквиру овог проблема, неопходно је узети у обзир различ ита реална ограничења, као што су капацитет возила, временски зависне брзине и меки временски оквири за услуживање корис ника. Циљ је минимизовати укупну пређену дистанцу свих возила, као и пе нале који настају када се корисници услуже ван дефинисаних временских интервала. За решавање овог проблема, формулисали смо мешовити целобројни линеарни програм. Ипак, с обзиром на то да је проблем НП-тежак, про налажење оптималногрешења за веће инстанце је временски изузетно захтевно. Због тога смо имплементирали седам метахеуристичких метода које могу пронаћи квалитетна решења за знатно краће време. Ове методе укључују: Методу променљивих околина, Грамзиву насумич ну адаптивну претраживачку про цедуру, Оптимизацију колонијом мрава (са и без локалне претраге), Оптимизацију колонијом пчела, Генетски алгоритам, Меметски алгоритам и модификовану верзију меметског алгоритма. Перформансе ових метода тестиране су на два скупа инстанци из литературе, а њихова релативна ефикасност је детаљно анализирана. Формулисали смо и две нове верзије проблема које до сада нису разматране у литератури, а које имају директну примену у индустрији. Прва верзија проширује основни проблем додавањем могућности делимичног допуњавања батерије за возила. За решавање ове верзије, претходно поменуте метахеуристичке методе су модификоване и прилагођене. Друга верзија проблема иде корак даље, уводећи мешовиту флоту која укључује комбинацију електричних возила и возила са унутрашњим сагоревањем, као и асиметрич не дистанце које боље осликавају реалне услове доставе у урбаним срединама. Овај проблем је постављен у контексту вишекритеријумске оптимизације. Први циљ је минимизација дистанце коју прелазе конвенционална возила, док је други циљ комбинована минимизација укупне пређене дистанце и пенала за прекорачење временских оквира. За евалуацију ових проблема креирали смо два скупа инстанци који садрже информације о временски зависним брзинама, мешовитој флоти и ас иметрич ним д истанцама, омогућавајући реалистичну анализу и тестирање. Ове иновације у области рутирања електричних возила и мешовитих флота отварају бројне могућности за даља истраживања, али и за практичну примену у индустрији.Fosilna goriva su, po svojoj prirodi, ograničen resurs, što podstiče istraživače da se usmere na vozila sa alternativnim pogonima. Među njima, električna vozila su privukla najveću pažnju. NJihova primena je u stalnom porastu, posebno zbog sve većih taksi na emisiju ugljen- dioksida i podsticaja za preduzeća koja prelaze na alternativne pogone. Kao rezultat toga, mnoge kompanije za distribuciju postepeno uključuju električna vozila u svoje vozne parkove. Sa porastom značaja električnih vozila, problem njihovog efikasnog rutiranja postaje sve aktuelniji. U okviru ovog problema, neophodno je uzeti u obzir različ ita realna ograničenja, kao što su kapacitet vozila, vremenski zavisne brzine i meki vremenski okviri za usluživanje koris nika. Cilj je minimizovati ukupnu pređenu distancu svih vozila, kao i pe nale koji nastaju kada se korisnici usluže van definisanih vremenskih intervala. Za rešavanje ovog problema, formulisali smo mešoviti celobrojni linearni program. Ipak, s obzirom na to da je problem NP-težak, pro nalaženje optimalnogrešenja za veće instance je vremenski izuzetno zahtevno. Zbog toga smo implementirali sedam metaheurističkih metoda koje mogu pronaći kvalitetna rešenja za znatno kraće vreme. Ove metode uključuju: Metodu promenljivih okolina, Gramzivu nasumič nu adaptivnu pretraživačku pro ceduru, Optimizaciju kolonijom mrava (sa i bez lokalne pretrage), Optimizaciju kolonijom pčela, Genetski algoritam, Memetski algoritam i modifikovanu verziju memetskog algoritma. Performanse ovih metoda testirane su na dva skupa instanci iz literature, a njihova relativna efikasnost je detaljno analizirana. Formulisali smo i dve nove verzije problema koje do sada nisu razmatrane u literaturi, a koje imaju direktnu primenu u industriji. Prva verzija proširuje osnovni problem dodavanjem mogućnosti delimičnog dopunjavanja baterije za vozila. Za rešavanje ove verzije, prethodno pomenute metaheurističke metode su modifikovane i prilagođene. Druga verzija problema ide korak dalje, uvodeći mešovitu flotu koja uključuje kombinaciju električnih vozila i vozila sa unutrašnjim sagorevanjem, kao i asimetrič ne distance koje bolje oslikavaju realne uslove dostave u urbanim sredinama. Ovaj problem je postavljen u kontekstu višekriterijumske optimizacije. Prvi cilj je minimizacija distance koju prelaze konvencionalna vozila, dok je drugi cilj kombinovana minimizacija ukupne pređene distance i penala za prekoračenje vremenskih okvira. Za evaluaciju ovih problema kreirali smo dva skupa instanci koji sadrže informacije o vremenski zavisnim brzinama, mešovitoj floti i as imetrič nim d istancama, omogućavajući realističnu analizu i testiranje. Ove inovacije u oblasti rutiranja električnih vozila i mešovitih flota otvaraju brojne mogućnosti za dalja istraživanja, ali i za praktičnu primenu u industriji
Population-specific markers which define the landscape of haplogroup I in the Serbian population from the Balkan Peninsula
No full textTeritorija Balkana predstavlja izuzetno važan koridor između Evrope i Azije zbog čega su se na ovim prostorima odvijale brojne migracije, koje su tokom istorije ostavile traga u vidu velike genetičke varijabilnosti primećene i u slučaju Y-haplogrupa. Imajući u vidu da se teritorija Srbije nalazi u centralnom delu Balkanskog poluostrva, analiza Y hromozoma srpske populacije veoma je značajna za bolje razumevanje demografskih procesa koji su doveli do formiranja genofonda ove populacije. Populacija Srba pripada grupi Južnih Slovena koja vodi poreklo od grupe Slovena koja je ka Balkanu migrirala iz oblasti Karpata tokom VI i VII veka i tu se trajno nastanila. Tokom istorije Srbi su stalno migrirali u različite regione Balkanskog poluostrva i Evrope. Što se tiče migracija ka većem delu današnje teritoriji Srbije, ističu se kontinualne migracije dinarskih struja koje su kretale sa područja Stare Hercegovine - istorijske oblasti koja obuhvata delove današnjih teritorija Crne Gore, Srbije i Bosne i Hercegovine u periodu od XV do XVIII veka ka centralnoj Srbiji i Vojvodini i istočnim delovima Hrvatske (Slavonija). Kao jednako važne ističu se i migracije sa teritorije istorijske oblasti Stare Srbije, koja obuhvata područja Raške, Kosova i Metohije i deo Vardarske Makedonije, odakle su se odigrala dva velika talasa migracija i nekoliko manjih talasa tokom XVI i XVII veka ka centralnoj Srbiji i Vojvodini, kao i ka južnim delovima današnje Mađarske (do Budimpešte) i istočnim delovima današnje Hrvatske (Slavonija). Shodno tome teritorije Stare Hercegovine i Stare Srbije smatraju se ishodišnim zonama kada je reč o migracijama Srba u novijoj istoriji.
U ovoj studiji, po prvi put, zajedno su analizirani Y-SNP i Y-STR markeri kod 1200 ispitanika poreklom sa područja Stare Hercegovine, Kosova i Metohije i današnje Srbije, koristeći PowerPlex Y23 komelet reagenasa i šest multipleks panela sa SNP markerima koji definišu osnovne haplogrupe i haplogrupe nizvodno od haplogrupe I....Given its geographical position, the population history of the Balkan Peninsula is determined by numerous migrations that have taken place throughout history. These migrations left a vast legacy in the form of great genetic variation, which was also observed in the case of Y-haplogroups. Since the present-day Serbia is located in the central part of the Balkan Peninsula, Y chromosome analysis of the Serbian population can give insight into complex demographic processes that were occurring in this region over time. The population of Serbs belongs to the group of South Slavs who origanted from the group of Slavs who migrated from the middle Dniepar basin to the Balkans and settled there during the VI and VII centuries. Genetic structure of the contemporary Serbian population was shaped by a long history of turbulent historical and demographical events. Important migrations of Serbs towards the territory of central Serbia and its northern province Vojvodina.in recent history occurred between the XV to the XVIII century from the western part of Balkans, area of Old Herzegovina - a historical region that includes parts of today's territories of Montenegro, Serbia and Bosnia and Herzegovina, towards the territory of central Serbia and its northern province Vojvodina. Equally important were the migrations from the south, from the territory of the historical region of Old Serbia, which includes the Raska area (the territory of today's southwestern Serbia), geographical region of Kosovo and Metohija and Vardar Macedonia (part of present day North Macedonia). During the XVI and XVII centuries, two large waves of migration and several smaller ones took place from this area, all towards the territory of central Serbia and Vojvodina, as well as to the southern parts of present-day Hungary (up to Budapest) and the eastern parts of present-day Croatia (Slavonia). As a result of these migratory waves, territories of Old Herzegovina and Old Serbia are considered as the starting areas when it comes to migrations of Serbs towards present-day Serbia in the recent history.
In this study, for the first time Y-SNPs were analyzed in combination with Y-STRs in 1200 Serbian males collected from three regions inhabited by Serbs: central Serbia and Vojvodina, Old Herzegovina and part of Old Serbia, geographical region of Kosovo and
Metohija, using PowerPlex Y23 amplification kit and six multiplex panels with SNPs which define major Y haplogroups and haplogroups within haplogroup I..
Recostruction of the dietary habits of the inhabitants of the Central Balkans (9500-5300 calBC) : patterns of microweare on the dental enamel
No full textNeolitska demografska tranzicija predstavlja jedan od najvažnijih događaja u ljudskoj prošlosti, budući da je u velikoj meri uticala na biologiju, zdravlje i ishranu ljudi. Neolitizacija je proces koji podrazumeva više kompleksnih mehanizama, uključujući i promenu u načinu života, odnosno prelazak sa lovačko-sakupljačkog, na sedentarni način života. O važnosti promena koje je neolitizacija donela svedoči porast ljudske populacije u periodu od nekoliko hiljada godina, što je dalje značajno uticalo na pomeranje stanovništva i širenje novog, neolitskog načina života. Ovaj proces širenja neolita, moguće je pratiti kroz proučavanje promena u proizvodnji i načinu pripreme hrane putem analize ljudskih skeletnih ostataka. Analize ishrane zajednica u prošlosti moguće je proučavati indirektno analizom abrazije zuba, karijesa, zubnog kamenca, kao i raznih patoloških stanja koje mogu biti posledica ishrane. Pored toga, prehrambene navike se mogu se istraživati direktno, analizom stabilnih izotopa, kao i analizom mikrostrija. Mikrostrije su mikroskopski vidljivi tragovi na površini gleđi zuba, koji nastaju kao posledica mastikacije hrane koja je sadržala određene količine abrazivnih čestica. Abrazivne čestice mogu biti endogene, kao što su fitoliti u biljkama, i egzogene, poput silikatnih čestica i peska na koži ribe ili čestica kamena u mlevenim biljkama. Dosadašnje analize mikrostrija su pružile značajne dokaze o ishrani zajednica u prošlosti i pokazale su da dolazi do promena u abrazivnosti hrane i tehnikama pripreme sa prelaskom na lova i sakupljnja na poljoprivredu. Prednost analize mikrostrija je to što njihovi obrasci prikazuju ne samo sastav ishrane, već i tehnologije pripreme hrane, što ih čini veoma korisnim za proučavanje procesa koji su bili potkovani promenama u prehrambenim navikama, poput neolitizacije. Imajući ovo u vidu, u okviru ovog istražvanja analize mikrostrija su primenjene kako bi se istražili obrasci i promene u ishrani i tehnikama pripreme hrane u toku neolitizacije centralnog Balkana.
Cilj istraživanja je da se utvrdi: a) kakve su bile prehrambene navike novopridošlih neolitskih indivdua na teritoriji Đerdapske klisure gde su došli u kontakt sa lokalnim mezolitskim stanovništvom i kakva je bila njihova ishrana na teritorijama van Đerdapa, gde nema dokaza o kontaktu; b) u kojoj meri su lokalne mezolitske zajednice prihvatile novine koje su individue nelokalnog porekla donele.
Rad obuhvata analizu stanovnika centralnog Balkana koji su nastanjivali dve različite oblasti. Prvu oblast predstavlja Đerdapska klisura, za koju postoje dokazi o naseljavanju od mezolita do neolita (9500-5500. god. p.n.e.) i gde je blizina reke značajno uticala na razvoj prehrambenih navika lokalnih zajednica. Druga oblast, koju predstavljaju Šumadija i južni deo Panonske nizije, gde je neolit trajao od 6200. do 5300. god. p.n.e., a tragovi mezolita su retki, bila je mnogo pogodnija za razvoj poljoprivrede.
Analize mikrostrija primenjene su na 52 individue koje pripadaju mezolitu i neolitu Đerdapa i 18 individua sahranjenih na neolitskim lokalitetima van Đerdapske klisure. Rezultati su pokazali da postoje jasne razlike u abrazivnosti hrane između mezolitskog i oba neolitska uzorka, da su mezolitske individue imale značajno abrazivniju ishranu od neolitskih. S druge strane, razlika u abrazivnosti ishrane između dva neolitska uzorka ne postoji. Na celokupnom uzorku testirano je i da li se abrazivnost hrane menjala u skladu sa godinama, i rezultati su ukazali da je ishrana dece bila najmanje abrazivna, dok su starije individue imale abrazivniju ishranu. Ovo može ukazivati da je hrana za decu bila posebno pripremana i veoma obrađena. Nasuprot obrascima mikrostrija, rezultati analize stabilnih izotopa pokazali su da su individue svih uzrasta imale istu ishranu. Nepodudaranje rezultata ove dve analize dodatno potvrđuje da je smanjena abrazivnost hrane najmlađih individua bila posledica tehnologija pripreme hrane.
Obrasci mikrostrija pokazali su specifične obrasce ishrane mezolitskih zajednica koje su naseljavale teritoriju Đerdapske klisure. Velika gustina mikrostrija ukazuje na to da je ishrana bila zasnovana na veoma abrazivnoj hrani. Broj vertikalnih mikrostrija pokazuje da se ishrana najverovatnije zasnivala na mesu, dok pojava značajnog broja horizontalnih mikrostrija pokazuje da je i hrana biljnog porekla imala udeo u ishrani. Imajući u vidu ove rezultate, kao i ostale dokaze o ishrani u mezolitu Đeradapa, može se zaključiti da je ishrana u ovom periodu bila zasnovana pre
svega na sušenom mesu ribe. Meso samo po sebi nije abrazivno, ali proces sušenja mesa povećava tvrdoću, ali dovodi i do uvođenja većeg broja abrazivnih čestica. Kada je reč o udelu biljaka u ishrani, mikrostrije su mogle nastati kao posledica konzumiranja divljih biljaka koje su sadržale fitolite, ostatka sedimenta na korenju ili kao posledica obrade biljaka kamenim žrvnjevima. Kako bi se ustanovilo da li su pol, starost ili poreklo imali uticaja na ishranu u mezolitu, poređeni su obrasci mikrostrija muškaraca i žena, individua u različitim starosnim kategorijama i lokalnih i neolokalnih individua. Rezultati su pokazali da nije bilo razlike u abrazivnosti i da su se sve individue bez obzira na pol, starost i poreklo hranile podjednako abrazivnom hranom, koja je pripremana na isti način.
Sa dolaskom neolita u Đerdapskoj klisuri dolazi do značajne promene u prehrambenim navikama stanovništva. Smanjena gustina mikrostrija ukazuje na manju abrazivnost hrane, dok manji broj vertikalnih i horizontalnih mikrostrija ukazuju na smanjen unos mesa i biljaka. Imajući u vidu da druge analize nisu pokazale da u Đerdapu dolazi do značajne promene u eksploataciji akvatičkih resursa, može se pretpostaviti da su razlike koje se vide u odnosu na prethodni period zapravo posledica promene u tehnologiji pripreme hrane. Naime, neolitski došljaci su sa sobom doneli novu tehnologiju pripreme hrane, odnosno kuvanje u keramičkim posudama, koju je lokalno stanovništvo prihvatilo, što se odražava kroz smanjenu gustinu mikrostrija. Pored toga, dolazi do pojave individua koje su preferirale kopnene resurse, što je takođe moglo da utiče na formiranje obrazaca mikrostrija. Kada je reč o udelu biljaka u ishrani, rezultati arheobotaničkih i analiza stabilnih izotopa pokazali su da one nisu imale značajnu ulogu u ishrani.
Slični obrasci ishrane se primećuju i kod neolitskih individua sahranjenih van Đerdapske klisure. Gustina mikrostrija je bila značajno manja nego kod mezolitskih individua, što ukazuje da je ishrana bila manje abrazivna. Neolitske zajednice van Đerdapa su ishranu u velikoj meri zasnivale na kopnenim resursima poput žitarica, sa izuzetkom lokaliteta koji su bili pozicionirani blizu reka, gde su rezultati analiza stabilnih izotopa pokazali veći udeo akvatičkih resursa u ishrani. Na osnovu ovih rezultata se može zaključiti da su žitarice, koje su mogle biti kuvane, bile manje abrazivne od sušene ribe koja je konzumirana u mezolitu.
Ukoliko se porede obrasci mikrostrija individua sahranjenih na području Đerdapa i neolitskih individua sahranjenih van Đerdapske klisure primećuje se nedostatak razlike, za šta postoji više razloga. Kao što je već pomenuto, iako se neolitske zajednice u Đerdapu u neolitu i dalje pretežno hrane ribom, dolazi do pojave individua koje preferiraju kopnene reusrse. S druge strane ishrana na teritorijama van Đerdapa se zasnivala na kopnenim resursima, ali na lokalitetima koji su bili blizu reka postoji povećan unos akvatičkih proteina. Imajući u vidu da su individue iz oba neolitska uzorka u ishranu uključivale i ribu i kopnene resurse, kao i veliku verovatnoću da su ovi resursi bili obrađivani na isti način, ovo bi moglo da bude objašnjenje za nedostatak razlike u abrazivnosti ishrane.
Individue iz oba neolitska uzorka imaju manje abrazivnu ishranu u odnosu na mezolitske individue sa teritorije Đerdapa, ali kada se porede sa neolitskim individuama sa drugih lokaliteta u Evropi i na Bliskom istoku, primećuje se da je njihova ishrana abrazivnija. Ovo može biti posledica specifičnih uslova u kojima se nalaze analizirani lokaliteti i može ukazivati na tehnike obrade hrane koje su u namirnice uključivale veće količine abrazivnih čestica.
Kako bi se ustanovilo da li je pol uticao na prehrambene navike poređeni su obrasci mikrostrija muškaraca i žena u oba neolitska uzorka. Na teritoriji Đerdapa žene su imale abrazivniju ishranu od muškaraca, kao i veći udeo biljaka u ishrani. Slična slika se primećuje i kod neolitskih individua sahranjenih van teritorije Đerdapa, gde obrasci mikrostrija ukazuju na to da su muškarci imali veći procenat mesa u ishrani. Primećene razlike u obrascima mikrostrija muškaraca i žena mogu biti posledica njihovih društvenih uloga, koje bi dovodile do različite dostupnosti određenih namirnica.
Obrasci mikrostrija poređeni su kod indiviuda koje su pripadale različitim starosnim kategorijama, kako bi se utvrdilo da li se abrazivnost menjala u skladu sa godinama. Kod individua sa teritorije Đerdapa nema razlike u abrazivnosti ishrane dece i odraslih individua što može ukazivati da su imali podjednako abrazivnu ishranu. Kada je reč o individuama sahranjenim na teritorijama van Đerdapske klisure uočene su razlike u abrazivnosti ishrane kod individua različitih starosnih
kategorija. Kod najmlađih individua zabeležena je najmanja abrazivnost, koja je rasla u skladu sa godinama, te najstarije invididue imaju značajno abrazivniju ishranu.
Za teritoriju Đerdapa poređeni su obrasci mikrostrija neolitskog stanovništva lokalnog i nelokalnog porekla, i rezultati su pokazali da ne postoji razlika u abrazivnosti hrane. S druge strane, rezultati analiza stabilnih izotopa pokazali su da razlika u ishrani jeste postojala. Ovakvi rezultati mogu biti posledica toga što analize mikrostrija i analize stabilnih izotopa pokazuju ishranu u različitom periodu pred smrt individue. Odnosno, lokalno stanovništvo je vremenom moglo da prihvati nove tehnologije pripreme hrane, dok je deo novopridošlog stanovništva mogao da konzumira lokalno dostupne resurse, što bi dovelo do stvaranja sličnih obrazaca mikrostrija.
Na osnovu dobijenih rezultata može se zaključiti da analize mikrostrija na bukalnoj strani zuba predstavljaju veliki potencijal za razumevanje kompleksnih procesa poput neolitizacije. Ovaj proces podrazumevao je promene u ishrani, ali proučavanje prehrambenih navika ima više aspekata, te pored sastava ishrane, bitnu ulogu imaju i tehnologije pripreme hrane. Prednost analize mikrostrija je što one pored sastava ishrane, omogućavaju uvid i u tehnologije pripreme hrane, što omogućava stvaranje šire slike o procesima koji su se dešavali u toku neolitizacije. Sprovedeno istraživanje je otvorilo nov ugao posmatranja procesa neolitizacije i pružilo je direktne podatke o ishrani mezolitskih i neolitskih zajednica sa ove teritorije. Posmatranjem obrazaca mikrostrija stečen je uvid u to kako je prelazak sa mezolita na neolit izgledao sa aspekta prehrambenih navika. Analizirane individue potiču iz različitih okolina koje su imale specifične ekološke i kulturološke uslove i posmatranjem ishrane ovih individua moguće je bolje razumeti kako je izgledao kontakt između prvih neolitskih poljoprivrednika i lokalnih mezolitskih lovačko sakupljačkih zajednica i koje je sve procese uključivao. Naime, neolitske pridošlice su sa sobom ponele svoje prehrambene navike i tehnologije obrade, koje je lokalno stanovništvo prihvatilo. S druge strane, novopridošlo stanovništvo se takođe prilagodilo lokalno dostupnim resursima. Ove analize istakle su koliki je značaj ekoloških uslova u kojima su se zajednice razvijale i da kulturna pozadina značajno utiče na stvaranje prehrambenih navika. Pored toga, posmatranje mikroskopski vidljivih tragova na zubima proširilo je saznanja o tome kako su pol i kulturne uloge uticali na ishranu članova zajednice. Takođe, pokazale su i kako su zajednice u prošlosti tretirale najmlađe članove zajednice, odnosno da je njihova hrana bila posebno pripremana, što je rezultat zajedničke brige zajednice o deci.The Neolithic demographic transition represents one of the most significant events in human history, as it greatly influenced human biology, health, and diet. Neolithisation is a process encompassing several complex mechanisms, including a shift in lifestyle, from a hunter-gatherer way of life to a sedentary one. The importance of the changes brought by Neolithisation is evidenced by population growth over several thousand years, which significantly impacted population movements and the spread of the new Neolithic way of life. This process of Neolithic expansion can be traced through studying changes in food production and preparation by analyzing human skeletal remains. It is possible to study the diet of past communities through indirect methods such as examining tooth abrasion, dental caries, dental calculus, and various pathological conditions that may result from diet. In addition, dietary habits can be analyzed through direct methods, including stable isotope analysis and microwear analysis. Microwear represents microscopically visible traces on the surface of tooth enamel, formed due to the mastication of foods containing specific quantities of abrasive particles. These abrasive particles can be endogenous, such as phytoliths in plants, or exogenous, such as silicate particles and sand on fish skin or stone particles in ground plants. Previous microware analyses have provided significant evidence on past communities' diets and shown that changes occur in food abrasiveness and preparation techniques with the transition from hunting and gathering to agriculture. The advantage of microwear analysis is that the patterns reflect not only the composition of the diet but also food preparation technologies, making it extremely useful for studying processes that were underpinned by changes in dietary habits, such as Neolithisation. Thus, within this research, microwear analyses were applied to investigate patterns and changes in diet and food preparation techniques during the Neolithisation of the Central Balkans.
The aim of the research was to determine: a) the dietary habits of the newly arrived Neolithic individuals in the territory of the Danube Gorges, where they came into contact with the local Mesolithic population, and what was their diet like in areas outside of the Danube Gorges, where there is no evidence of such contact; b) to what extent local Mesolithic communities adopted the innovations introduced by individuals of non-local origin.
The study encompasses an analysis of the inhabitants of the central Balkans who lived in two distinct regions. The first region is the Danube Gorges, where the evidence for continuity of occupation from the Mesolithic to the Neolithic period (9500–5500 cal BC) exists and where proximity to the river significantly influenced the development of dietary habits within local communities. The second region is Šumadija and the southern part of the Pannonian Plain, where the Neolithic period lasted from 6200 to 5300 cal BC, and traces of the Mesolithic are rare, was much more suitable for the development of agriculture.
Microwear analyses were conducted on 52 individuals from the Mesolithic and Neolithic periods of the Danube Gorges and 18 individuals buried at Neolithic sites outside of the Danube Gorges. The results showed clear differences in the food abrasiveness between the Mesolithic sample and both Neolithic samples, indicating that the Mesolithic individuals had a significantly more abrasive diet. On the other hand, there was no difference in the abrasiveness of the diet between the two Neolithic samples. Across the entire sample, it was tested whether food abrasiveness changed with age. The results indicated that children had the least abrasive diet, whereas older individuals had a more abrasive diet. This could indicate that food for children was specifically prepared and highly processed. Contrary to the microwear patterns, the results of stable isotope analysis showed that individuals of all ages had the same diet. The discrepancy between the results of these two analyses further confirms that the lower abrasiveness of food among the youngest individuals resulted from food preparation technologies.
Microwear patterns revealed specific dietary habits among the Mesolithic communities that inhabited the Danube Gorges. A high density of microwear features indicates that their diet was based on highly abrasive foods. The number of vertical microwear features suggests that the diet was most
likely based on meat, while the presence of a significant number of horizontal features indicates that plant-based foods were also included in the diet. Considering these results and other evidence of Mesolithic diet in the Danube Gorges, it can be concluded that the diet during this period was primarily based on dried fish. The meat itself is not abrasive, but the drying process increases its hardness and introduces a larger quantity of abrasive particles. As for the contribution of plants in the diet, the microwear could have resulted from consuming wild plants containing phytoliths, residual sediment on roots, or from the processing of plants using stone grinders. To determine whether sex, age, or origin influenced Mesolithic dietary patterns, the microwear patterns of men and women, individuals of different age categories, and both local and non-local individuals were compared. The results showed no difference in food abrasiveness, indicating that all individuals, regardless of sex, age, or origin, consumed equally abrasive foods that were prepared in the same way.
With the arrival of the Neolithic in the Danube Gorges, there was a significant shift in the population's dietary habits. The reduced density of microwear features indicates lower food abrasiveness, while the smaller number of vertical and horizontal microwear features suggests decreased intake of meat and plants. Given that other analyses did not reveal any significant change in the exploitation of aquatic resources in the Danube Gorges, one can infer that the differences observed compared to the previous period result from changes in food preparation technology. Namely, the Neolithic newcomers brought new food preparation technology, cooking in ceramic vessels, which the local population adopted, as reflected in the reduced density of microwear features. Additionaly, individuals who preferred terrestrial resources appeared, which could have also influenced the formation of microwear patterns. When it comes to the contribution of plants in diet, results from archaeobotanical and stable isotope analyses have indicated that plants did not play a major role in nutrition.
Similar dietary patterns are observed among Neolithic individuals buried outside the Danube Gorges. The density of microwear was significantly lower than in Mesolithic individuals, indicating a less abrasive diet. Neolithic communities outside the Danube Gorges primarily based their diet on terrestrial resources such as cereals, except at sites located near rivers, where stable isotope analyses showed a higher input of aquatic resources in the diet. Based on these results, it can be concluded that cereals, which could have been cooked, were less abrasive than the dried fish consumed in the Mesolithic period.
When comparing the microwear patterns of individuals buried in the Danube Gorges with those of Neolithic individuals buried outside the Danube Gorges, no notable differences are observed, and there are several reasons for this. As already mentioned, although Neolithic communities in the Danube Gorges continued to predominantly consume fish during the Neolithic period, individuals who preferred terrestrial resources also emerged. On the other hand, while the diet in territories outside the Danube Gorges was based on terrestrial resources, sites located close to rivers show an increased intake of aquatic proteins. Given that individuals in both Neolithic samples included fish and terrestrial resources in their diets, and considering the strong possibility that these resources were processed similarly, this could explain the lack of differences in diet abrasiveness.
Individuals from both Neolithic samples had a less abrasive diet compared to the Mesolithic individuals from the Danube Gorges. However, compared with Neolithic individuals from other European and Near Eastern sites, their diet appears more abrasive. This may be a consequence of the specific local site conditions and suggest food processing techniques that introduced larger quantities of abrasive particles into their food.
To determine whether sex influenced dietary habits, the microwear patterns of men and women in both Neolithic samples were compared. In the Danube Gorges, women had a more abrasive diet than men and a higher proportion of plant-based foods. A similar trend was observed among the Neolithic individuals buried outside the Danube Gorges, where the microwear patterns indicate that men had a higher percentage of meat in their diet. The observed differences in the microwear patterns of men and women could result from their social roles, which would have led to differing access to certain food resources.
Microwear patterns were also compared among individuals of different age categories to determine whether abrasiveness changed with age. Among individuals from the Danube Gorges, there was no difference in the abrasiveness of the diet between children and adults, which could suggest that they consumed an equally abrasive food. In contrast, among individuals buried outside the Danube Gorges, differences in dietary abrasiveness were observed across various age categories. The youngest individuals showed the lowest level of abrasiveness, which