Biblioteka Cyfrowa KLF UW (Digital Library of the Formal Linguistics Department at the University of Warsaw)

Bogusławski, Andrzej

Habrajska, G.

Zróżnicowanie zwracania się do bliźnich - skąd ono?

Bień, Janusz S.

Posłowie redaktora
Kiedy 10 lipca 1978 r. odbywała sie˛ obrona pracy doktorskiej Szpakowicza, wy-
dawało sie˛, z˙e praca ta stanowi tylko pierwszy krok do formalnego opisu skła-
dniowego je˛zyka polskiego i wkrótce zostanie zdeaktualizowana nowszymi opra-
cowaniami. Z róz˙nych wzgle˛dów tak sie˛ jednak nie stało. Przez wiele lat nie miała
ona z˙adnej konkurencji, co uzasadniało dwa wydania jej wersji ksia˛z˙kowej ([13],
[14]), obecnie doste˛pnej takz˙e w formie elektronicznej. Kiedy pojawiła sie˛ obszer-
na gramatyka formalna ´Swidzin´skiego ([15], [16]), charakteryzowała sie˛ ona nie
tylko duz˙a˛ złoz˙onos´cia˛, ale i programowym ignorowaniem obliczeniowych aspek-
tów gramatyki. W tej sytuacji praca Szpakowicza nadal posiada m.in. duz˙e walory
dydaktyczne, i to stanowi główny powód opracowania jej elektronicznego wydania
w ponad dwadzies´cia lat od pojawienia sie˛ oryginału.
Niniejszy tekst traktuje˛ jako wersje˛ wste˛pna˛ posłowia. Jes´li pozwoli na to czas,
be˛de˛ starał sie˛ ja˛ uzupełnic´ o dodatkowe informacje i w szczególnos´ci uwzgle˛dnic´
ewentualne uwagi czytelników wersji elektronicznej.
1 Konwencje notacyjne
Oryginał pracy doktorskiej Szpakowicza został sporza˛dzony na maszynie do pisa-
nia nie dysponuja˛cej nawiasami okra˛głymi (zamiast nich stosowany był ukos´nik),
doste˛pny był tez˙ tylko jeden rodzaj cudzysłowu. W wydaniu elektronicznym pra-
cy staralis´my sie˛ stosowac´ analogiczne konwencje, jak we wspomnianym wcze-
s´niej elektronicznym wydaniu ksia˛z˙ki. Oryginalna ksia˛z˙ka została wydana techni-
ka˛ „małej poligrafii” istotnie ograniczaja˛ca˛ moz˙liwos´c´ stosowania wyróz˙nien´ ty-
pograficznych, które były zasta˛pione róz˙nego rodzaju podkres´leniami, a np. jeden
znak cudzysłowu (") wyste˛pował w kilku funkcjach. Wyróz˙nienia te staralis´my
sie˛ w wydaniu elektronicznym oddac´ w sposób jak najbardziej czytelny i zgodny
z normami i zwyczajami typograficznymi. W szczególnos´ci podkres´lenia potrak-
towalis´my zgodnie z ich znaczeniem jako znaków adiustacyjnych: linie˛ falista˛ od-
dajemy kursywa˛ (z wyja˛tkiem opisanym niz˙ej), zas´ linie˛ cia˛gła˛ wytłuszczeniem;
bardziej zgodne z polska˛ tradycja˛ byłoby stosowanie spacjowania zamiast kursy-
wy, ale niestety byłoby to trudniejsze technicznie.
W specjalny sposób zostały potraktowane cudzysłowy wykorzystywane do cy-
towania przykładowych zdan´ i ich fragmentów. Choc´ w typowych publikacjach
lingwistycznych w takich sytuacjach nie stosuje sie˛ w ogóle cudzysłowów, a przy-
kłady wyróz˙nia kursywa˛, tutaj przykłady ujmujemy w tzw. cudzysłowy francuskie
158
1. Konwencje notacyjne 159
czyli „łapki”. Dzie˛ki temu moz˙liwe jest czytelne cytowanie nawet takich fragmen-
tów zdan´, jak pojedyncze znaki interpunkcyjne, np. «,» na s. 23.
Zdarza sie˛ dos´c´ cze˛sto, z˙e cytowane przykłady zawieraja˛ pewne elementy me-
taje˛zykowe, tzn. zawieraja˛ znaki lub słowa, które w istocie nie nalez˙a˛ do cytowanej
wypowiedzi. Wyrazistym przykładem sa˛ znaki, które nie sa˛ składnikami cytowa-
nego tekstu, lecz słuz˙a˛ do skróconego zapisu kilku wariantów przykładów lub sta-
nowia˛ jego rozszerzenie, np. «wiem o [czyms´]» na s. 3. Jak widac´, włas´ciwy przy-
kład złoz˙ony jest kursywa˛, a metaje˛zykowe nawiasy antykwa˛; aby jeszcze bardziej
zwie˛kszyc´ czytelnos´c´ takich przykładów, wyste˛puja˛ce w oryginale ukos´niki zasta˛-
pilis´my nawiasami prostoka˛tnymi.
Stosowanie antykwy (bezszeryfowej) w przykładach rozszerzylis´my równiez˙
na inne sytuacje, kiedy cytowany napis nie moz˙e byc´ mechanicznie traktowany
jako fragment autentycznej wypowiedzi — sta˛d na s. 86 mamy «-s´my», ale «gdy-
bys´my», na s. 5 mamy «-no» i «-to» (choc´ «czytano» i «pito»).
Juz˙ tylko dla zasady postanowilis´my odróz˙niac´ rzeczywiste wysta˛pienie wie-
lokropka (w praktyce nie wyste˛puja˛ce w zawartych w ksia˛z˙ce przykładach) od
wielokropka metaje˛zykowego oznaczaja˛cego pominie˛cie fragmentu przykładu, np.
«wiem, co [. . . ]» na s. 23. Alternatywa˛ dla tej konwencji mogło by byc´ pisanie wie-
lokropka tekstowego — zgodnie z przyje˛tym zwyczajem — bez odste˛pu od poprze-
dzaja˛cego go słowa, a wielokropka metaje˛zykowego — z odste˛pem; nie wydaje sie˛
jednak, aby tak subtelna konwencja była wygodna w praktyce.
W oryginale fragmenty niektórych przykładów sa˛ wyróz˙niane podkres´leniem.
Choc´ w zasadzie w druku nie stosuje sie˛ podkres´len´, postanowilis´my utrzymac´ te˛
konwencje˛. Konwencja ta pozwala nie tylko wyróz˙nic´ pojedynczy znak interpunk-
cyjny, jak w przykładzie «najlepiej, najskuteczniej i najefektowniej»kps2 na s. 60,
ale takz˙e — jak czyni to Autor — np. zaznaczyc´ granice mie˛dzy wyróz˙nionymi
składnikami, jak w przykładzie «daje˛ mu ksia˛z˙ke˛» na s. 3.
Pewnym problemem były dla nas takie fragmenty oryginału, gdzie uje˛ty w cu-
dzysłowy napis jest w mniej lub bardziej oczywisty sposób reprezentacja˛ pewnej
abstrakcyjnej jednostki czy własnos´ci. Najcze˛s´ciej traktujemy go wtedy tak samo,
jak omawiane wyz˙ej elementy metaje˛zykowe, np. czasownik posiłkowy «be˛de˛» na
s. 5.
Pozostałych wypadków uz˙ycia cudzysłowu nie traktowalis´my z absolutnym
pietyzmem. Cudzysłowy pozostawialis´my zawsze wtedy, gdy dane słowo było
uz˙yte w przenos´nym znaczeniu, ale tam, gdzie wydawało nam sie˛ to stosowne,
zaste˛powalis´my uz˙ycie cudzysłowu kursywa˛.
Wspomniane wyz˙ej konwencje notacyjne dla reguł gramatycznych sa˛ realizo-
wane za pomoca˛ programu pretprint autorstwa Marcina Wolin´skiego (patrz [17],
[18] i [19]), aktualnie doste˛pnego m.in. w archiwach Grupy Uz˙ytkowników Syste-
mu TEX (patrz www.gust.org.pl). Stosowanie tego programu pozwoliło w auto-
matyczny sposób zbudowac´ skorowidz symboli.
Do zapisu reguł stosujemy pismo bezszeryfowe. Wartos´ci ustalone (zarówno
cytowane w teks´cie, jak i wyste˛puja˛ce w regułach) oraz nazwy warunków zapi-
sywane sa˛ majuskułami zwykłej antykwy, symbole nieterminalne — majuskułami
160 Posłowie redaktora
antykwy wytłuszczonej, a zmienne — minuskułami kursywy. Dodane w wydaniu
elektronicznym symbole reguł drukowane sa˛ przy prawym marginesie na wysoko-
s´ci pierwszego wiersza odpowiedniej reguły. Symbole te zostały dodane do wie˛k-
szos´ci przykładów w postaci indeksów górnych.
Podane w pracy programy Prologowych stosuja˛ tzw. skladnie˛ marsylska˛, któ-
ra całkowicie wyszła z uz˙ycia. Obecnie rozpowszechniona jest składnia nazywana
edynburska˛ — por. np. [6]. W składni tej przykłady ze s. 75 maja˛ postac´ naste˛pu-
ja˛ca˛:
suma(X, 0, X).
suma(X, s(Y), s(Z)) :- suma(X, Y, Z).
:-suma(s(0), s(0), X).
iloczyn(X, 0, 0).
iloczyn(X, s(Y), Z) :- iloczyn(X, Y, T), suma(T, X, Z).
Na zakon´czenie tego omówienia spraw notacyjnych chciałbym wspomniec´, z˙e
skrót p. oznacza zawsze punkt.
2 Terminologia
Warto zwrócic´ uwage˛ na to, z˙e Szpakowicz stosuje termin rodzaj me˛skoz˙ywotny
(por. np. s. 1) w specyficznym znaczeniu wprowadzonym (jak sie˛ wydaje, przeze
mnie) na potrzeby systemu MARYSIA — patrz [1], (Łukaszewicz, Szpakowicz
1973) — które jednak nie okazało sie˛ wygodne. W uz˙yciu jest obecnie terminolo-
gia, zgodnie z która˛ rodzaj me˛ski dzieli sie˛ na rodzaj me˛skoosobowy, me˛skozwie-
rze˛cy i me˛skorzeczowy, zas´ przez rodzaj me˛skoz˙ywotny tradycyjnie rozumie sie˛
rodzaj me˛skoosobowy i me˛skozwierze˛cy ła˛cznie.
Inna wykorzystana przez Szpakowicza moja propozycja terminologiczna z te-
go okresu, mianowicie bezosobnik w znaczeniu forma bezosobowa czasownika za-
kon´czona na -no, -to bardzo wczes´nie została zaakceptowana m.in. przez Andrzeja
Bogusławskiego i Zygmunta Saloniego; jest ona obecnie uz˙ywana m.in. w pod-
re˛cznikach akademickich takich jak [10].
Bardzo udana˛ propozycja˛ terminologiczna˛ Szpakowicza był rodzaj przymnogi;
termin ten jest coraz cze˛s´ciej uz˙ywany, choc´ nie zawsze w identycznym znaczeniu.
Pozostałe nietradycyjne stosowane w pracy terminy raczej sie˛ nie przyje˛ły, sta˛d
dla wielu lingwistów sa˛ one nieznane i niezrozumiałe.
3 Poprawki
W oryginale reguły opisuja˛ce prosta˛ fraze˛ czasownikowa˛ miały postac´ naste˛puja˛ca˛:
FCZ1W(OSOB, r, l, o, OZN, PRZY, TAK)
(fczpw1)= CZPRZYSZ(r, l, o, TAK) .
FCZ1W(OSOB, r, l, o, OZN, PRZY, NIE)
(fczpw2s)= PART(NIE) CZPRZYSZ(r, l, o, NIE) .
4. Program analizy syntaktycznej 161
FCZ1W(wd, r, l, o, tr, cz, neg)
(fczpw3)= KCZ(wd, p, r, l, o, tr, cz, neg) E ALT(wd, OSOB.BEZOS) .
Jak zauwaz˙ył p. Adam Wachowski, powoduje to, z˙e poprawne zdanie «Ojciec
nie be˛dzie płakał.» analizuje sie˛ tylko dlatego, z˙e gramatyka dopuszcza pomija-
nie przecinków i w konsekwencji przytoczony przykład równowaz˙ny jest zdaniu
szeregowemu «Ojciec nie be˛dzie, płakał.». Aby umoz˙liwic´ analize˛ tego zdania w
sposób zgodny z intuicja˛, regułe˛ druga˛ zasta˛pilis´my przez
FCZ1W(OSOB, r, l, o, OZN, PRZY, NIE)
(fczpw2)= PART(NIE) CZPRZYSZ(r, l, o, neg) .
Jest to jedyna wprowadzona wprowadzona poprawka merytoryczna, pozostałe
zmiany dotycza˛ oczywistych błe˛dów literowych.
4 Program analizy syntaktycznej
Przedstawiony w pracy program zachował sie˛ na nos´niku (tas´mie magnetycznej)
wraz z niezbe˛dnym do jego wykonania interpreterem je˛zyka Prolog. Pliki te od
dłuz˙szego czasu sa˛ doste˛pne w Internecie (pod adresem ftp://ftp.mimuw.edu.
pl/pub/users/jsbien/mainframe), a ostatnio te historyczne interpretery Prolo-
gu zostały przeniesione na PC i po odpowiednim udokumentowaniu zostana˛ rów-
niez˙ udoste˛pnione zainteresowanym.
5 Ortografia
Kiedy s´.p. Jan Tokarski, wówczas docent, przegla˛dał wste˛pna˛ wersje˛ jednego z mo-
ich pierwszych artykułów lingwistycznych, zwrócił mi uwage˛, z˙e pisownia słowa
(liczba) pojedyncza przez n z kreska˛ jest błe˛dna. Stwierdził wówczas, z˙e ta niczym
nie uzasadniona anomalia wzie˛ła sie˛ z błe˛du literowego w słowniku ortograficz-
nym, który nie zauwaz˙ony w pore˛ został uznany za norme˛.
W pracy doktorskiej Szpakowicz konsekwentnie stosował pisownie˛ przez
n z kreska˛. Wszystkie te przypadki zostały dostosowane do oficjalnej pisowni słowa
pojedynczy pomimo naszego nieche˛tnego do niej stosunku.
6 Bibliografia uzupełniaja˛ca
(1) Bien´, J.S. Towards computer systems for conversing in Polish. In Antonio
Zampolli and Nicoletta Calzolari, editors, Computational and Mathematical
Linguistics, pages 139–159, Firenze, 1980. Proceedings of the International
Conference on Computational Linguistics, Pisa, 27/VIII–1/IX 1973, Leo S.
Olschki.
(2) Colmerauer A.: Metamorphosis grammars. In L. Bolc (ed.): Natural Langu-
age Communication with Computers. Lecture Notes in Computer Science 63.
Springer-Verlag 1978, s. 133-189.
(3) M. van Emden, R. Kowalski, The semantics of predicate logic as a program-
ming language. Journal of ACM 23, , 4, s. 733-744.
162 Posłowie redaktora
(4) Z. Grodzki, Z problemów maszynowego przetwarzania tekstów polskich.
Fleksja liczebników. Poradnik Je˛zykowy nr 1, 1972.
(5) Kluz´niak F., Szpakowicz S.: Prolog. WNT, Warszawa, 1983.
(6) Kluz´niak F., Szpakowicz S.: Prolog for Programmers. Academic Press 1985,
1987.
(7) R. Kowalski, Predicate logic as programming language. Proc. IFIP Congress
1974, North-Holland 1974, pp 569-574.
(8) Kowalski R.A.: Logic for problem solving. North-Holland 1979.
(9) Kowalski R.A.: Logika w rozwia˛zywaniu zadan´ WNT 1989.
(10) Z. Saloni, M. ´Swidzin´ski. Składnia współczesnego je˛zyka polskiego. Wydanie
czwarte, zmienione. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA 1998.
(11) S. Szpakowicz, Syntactic analysis of written Polish. W: Natural Language
Communications with Computers, Lecture Notes in Computer Science 63.
Springer-Verlag 1978, pp 261-292.
(12) S. Szpakowicz, Syntactic analysis of written Polish. W: Natural Language
Communications with Computers, Lecture Notes in Computer Science 63.
Springer-Verlag 1978, pp 261-292.
(13) S. Szpakowicz, Formalny opis składniowy zdan´ polskich. Wydawnictwa UW:
Warszawa 1983.
(14) S. Szpakowicz, Formalny opis składniowy zdan´ polskich. Wydanie drugie.
Wydawnictwa UW: Warszawa 1986.
(15) M. ´Swidzin´ski. Formalny opis polskich zdan´ o składniku zdaniowym. Praca
habilitacyjna. Maszynopis powielony, Instytut Je˛zyka Polskiego UW, War-
szawa 1987.
(16) M. ´Swidzin´ski. Gramatyka formalna je˛zyka polskiego. Wydawnictwa UW:
Warszawa 1992.
(17) Wolin´ski, M. 1996. Zgrabne formatowanie tekstów programów komputero-
wych przy uz˙yciu TEX-a. Biuletyn GUST nr 7, 1996, s. 38–40.
(18) Wolin´ski, M. 1998. Automatyczne formatowanie strukturalne tekstów w je˛-
zykach formalnych. Praca magisterska (opiekun J. S. Bien´), Instytut Informa-
tyki UW 1998.
(19) Wolin´ski, M. 1998a. PrePrint: a LATEX 2ε package for prettyprinting texts in
formal languages. In: TUG ’98. Proceedings of the TEX Users Group Me-
eting, August 17–20, 1998, Torun´, Poland, pp 43–48.


Polish

Posłowie redaktora

Posłowie redaktora
Kiedy 10 lipca 1978 r. odbywała sie˛ obrona pracy doktorskiej Szpakowicza [25]
(aktualnie doste˛pnej rowniez˙ w wersji elektronicznej), wydawało sie˛, z˙e praca ta
stanowi tylko pierwszy krok do formalnego opisu składniowego je˛zyka polskiego
i wkrótce zostanie zdeaktualizowana nowszymi opracowaniami. Z róz˙nych wzgle˛-
dów tak sie˛ jednak nie stało. Przez wiele lat nie miała ona z˙adnej konkurencji,
co uzasadniało dwa wydania jej wersji ksia˛z˙kowej. Kiedy pojawiła sie˛ obszerna
gramatyka formalna ´Swidzin´skiego ([40], [41]), charakteryzowała sie˛ ona nie tyl-
ko duz˙a˛ złoz˙onos´cia˛, ale i programowym ignorowaniem obliczeniowych aspektów
gramatyki. W tej sytuacji praca Szpakowicza nadal posiada m.in. duz˙e walory dy-
daktyczne, i to stanowi główny powód opracowania jej elektronicznego wydania
w ponad dwadzies´cia lat od pojawienia sie˛ oryginału.
Niniejszy tekst traktuje˛ jako wersje˛ wste˛pna˛ posłowia. Jes´li pozwoli na to czas,
be˛de˛ starał sie˛ ja˛ uzupełnic´ o dodatkowe informacje i w szczególnos´ci uwzgle˛dnic´
ewentualne uwagi czytelników wersji elektronicznej.
1 Konwencje notacyjne
Ksia˛z˙ka Szpakowicza została wydana technika˛ „małej poligrafii” istotnie ograni-
czaja˛ca˛ moz˙liwos´c´ stosowania wyróz˙nien´ typograficznych, które były zasta˛pione
róz˙nego rodzaju podkres´leniami, a np. jeden znak cudzysłowu (") wyste˛pował w
kilku funkcjach. Wyróz˙nienia te staralis´my sie˛ w wydaniu elektronicznym oddac´
w sposób jak najbardziej czytelny i zgodny z normami i zwyczajami typograficz-
nymi. W szczególnos´ci podkres´lenia potraktowalis´my zgodnie z ich znaczeniem
jako znaków adiustacyjnych: linie˛ falista˛ oddajemy kursywa˛ (z wyja˛tkiem opisa-
nym niz˙ej), zas´ linie˛ cia˛gła˛ wytłuszczeniem; bardziej zgodne z polska˛ tradycja˛ by-
łoby stosowanie spacjowania zamiast kursywy, ale niestety byłoby to trudniejsze
technicznie.
W specjalny sposób zostały potraktowane cudzysłowy wykorzystywane do cy-
towania przykładowych zdan´ i ich fragmentów. Choc´ w typowych publikacjach
lingwistycznych w takich sytuacjach nie stosuje sie˛ w ogóle cudzysłowów, a przy-
kłady wyróz˙nia kursywa˛, tutaj przykłady ujmujemy w tzw. cudzysłowy francuskie
czyli „łapki”. Dzie˛ki temu moz˙liwe jest czytelne cytowanie nawet takich fragmen-
tów zdan´, jak pojedyncze znaki interpunkcyjne, np. «,» na s. 21.
Zdarza sie˛ dos´c´ cze˛sto, z˙e cytowane przykłady zawieraja˛ pewne elementy me-
taje˛zykowe, tzn. zawieraja˛ znaki lub słowa, które w istocie nie nalez˙a˛ do cytowanej
113
114 Posłowie redaktora
wypowiedzi. Wyrazistym przykładem sa˛ nawiasy, które nie sa˛ składnikami cyto-
wanego tekstu, lecz słuz˙a˛ do skróconego zapisu kilku wariantów przykładów lub
stanowia˛ jego rozszerzenie, np. «wiem o [czyms´]» na s. 3. Jak widac´, włas´ciwy
przykład złoz˙ony jest kursywa˛, a metaje˛zykowe nawiasy antykwa˛; aby jeszcze bar-
dziej zwie˛kszyc´ czytelnos´c´ takich przykładów, wyste˛puja˛ce w oryginale nawiasy
okra˛głe zasta˛pilis´my nawiasami prostoka˛tnymi.
Stosowanie antykwy (bezszeryfowej) w przykładach rozszerzylis´my równiez˙
na inne sytuacje, kiedy cytowany napis nie moz˙e byc´ mechanicznie traktowany ja-
ko fragment autentycznej wypowiedzi — sta˛d na s. x mamy «-s´my», ale «abys´my»,
na s. 5 mamy «-no» i «-to» (choc´ «czytano» i «pito»).
Juz˙ tylko dla zasady postanowilis´my odróz˙niac´ rzeczywiste wysta˛pienie wie-
lokropka (w praktyce nie wyste˛puja˛ce w zawartych w ksia˛z˙ce przykładach) od
wielokropka metaje˛zykowego oznaczaja˛cego pominie˛cie fragmentu przykładu, np.
«wiem, co [. . . ]» na s. 21. Alternatywa˛ dla tej konwencji mogło by byc´ pisanie wie-
lokropka tekstowego — zgodnie z przyje˛tym zwyczajem — bez odste˛pu od poprze-
dzaja˛cego go słowa, a wielokropka metaje˛zykowego — z odste˛pem; nie wydaje sie˛
jednak, aby tak subtelna konwencja była wygodna w praktyce.
W oryginale fragmenty niektórych przykładów sa˛ wyróz˙niane podkres´leniem.
Choc´ w zasadzie w druku nie stosuje sie˛ podkres´len´, postanowilis´my utrzymac´ te˛
konwencje˛, zamieniaja˛c tylko linie˛ falista˛ na prosta˛ — choc´ zadecydowały o tym
w istocie wzgle˛dy techniczne, wydaje sie˛, z˙e linia prosta jest w tych sytuacjach
bardziej wyrazista i estetyczna. Konwencja ta pozwala nie tylko wyróz˙nic´ poje-
dynczy znak interpunkcyjny, jak w przykładzie «najlepiej, najskuteczniej i naj-
efektowniej»kps2 na s. 69, ale takz˙e — zgodnie z intencjami Autora, a wbrew prak-
tyce zastosowanej w ksia˛z˙ce przez wydawnictwo — zaznaczyc´ granice mie˛dzy
wyróz˙nionymi składnikami, jak w przykładzie na s. 3: «przenosze˛ ksia˛z˙ke˛ ze stołu
na półke˛»
Pewnym problemem były dla nas takie fragmenty oryginału, gdzie uje˛ty w
cudzysłowy napis jest w mniej lub bardziej oczywisty sposób reprezentacja˛ pewnej
abstrakcyjnej jednostki czy własnos´ci. Najcze˛s´ciej traktujemy go wtedy tak samo,
jak omawiane wyz˙ej elementy metaje˛zykowe, np. czasownik posiłkowy «be˛de˛» na
s. 5. Jes´li jednak taki oznaczaja˛cy własnos´c´ napis ma ewidentnie swój odpowiednik
w gramatyce formalnej, to stosujemy do niego konwencje notacyjne specyficzne
dla reguł gramatycznych, np. wyraz BEZOKOLICZNIK na s. 2 jest złoz˙ony w taki
sam sposób, jak symbol BEZOK na s. 75.
Pozostałych wypadków uz˙ycia cudzysłowu nie traktowalis´my z absolutnym
pietyzmem. Cudzysłowy pozostawialis´my zawsze wtedy, gdy dane słowo było
uz˙yte w przenos´nym znaczeniu, ale tam, gdzie wydawało nam sie˛ to stosowne,
zaste˛powalis´my uz˙ycie cudzysłowu kursywa˛.
Wspomniane wyz˙ej konwencje notacyjne dla reguł gramatycznych sa˛ realizo-
wane za pomoca˛ programu pretprint autorstwa Marcina Wolin´skiego (patrz [43]
i [44]), aktualnie doste˛pnego m.in. w archiwach Grupy Uz˙ytkowników Systemu
TEX (patrz www.gust.org.pl). Stosowanie tego programu pozwoliło w automa-
tyczny sposób zbudowac´ skorowidz symboli.
2. Terminologia 115
Do zapisu reguł stosujemy pismo bezszeryfowe. Wartos´ci ustalone (zarówno
cytowane w teks´cie, jak i wyste˛puja˛ce w regułach) oraz nazwy warunków zapi-
sywane sa˛ majuskułami zwykłej antykwy, symbole nieterminalne — majuskułami
antykwy wytłuszczonej, a zmienne — minuskułami kursywy. Dodane w wydaniu
elektronicznym symbole reguł drukowane sa˛ przy prawym marginesie na wysoko-
s´ci pierwszego wiersza odpowiedniej reguły. Symbole te zostały dodane do wie˛k-
szos´ci przykładów w postaci indeksów górnych.
Jak była o tym mowa w przypisie na s. 36, stosowany w oryginale zapis re-
guł inspirowany był tzw. składnia˛ marsylska˛ je˛zyka Prolog (por. np. [35]), która
całkowicie wyszła z uz˙ycia. Stwierdzenie, z˙e zapis ten daje sie˛ łatwo konwerto-
wac´ na program w Prologu pozostaje jednak prawdziwe takz˙e dla współczesnej,
tzw. edynburskiej składni tego je˛zyka (por. np. [36]). Oto przykład ze strony 36
zapisany w tej nowej konwencji :
dcz(bezos,P,R,L,O,war,prze,WYM1,WYM2,WYM3)
--> bezos(out(F,ozn,SubP,WYM1,WYM2,WYM3)),
part(by)
part(było).
dcz(bezos,P,R,L,O,war,prze,WYM1,WYM2,WYM3)
--> bezos(out(F,ozn,nprz,WYM1,WYM2,WYM3)),
part(byłoby).
dcz(bezos,P,R,L,O,war,prze,WYM1,WYM2,WYM3)
--> part(byłoby),
bezos(F,ozn,nprz,WYM1,WYM2,WYM3)).
Na zakon´czenie tego omówienia spraw notacyjnych chciałbym wspomniec´, z˙e
skrót p. oznacza zawsze punkt.
2 Terminologia
Warto zwrócic´ uwage˛ na to, z˙e Szpakowicz stosuje termin rodzaj me˛skoz˙ywotny
(por. np. s. 1) w specyficznym znaczeniu wprowadzonym — jak sie˛ wydaje, prze-
ze mnie — na potrzeby systemu MARYSIA (patrz [34], [37]), które jednak nie
okazało sie˛ wygodne. W uz˙yciu jest obecnie terminologia, zgodnie z która˛ rodzaj
me˛ski dzieli sie˛ na rodzaj me˛skoosobowy, me˛skozwierze˛cy i me˛skorzeczowy, zas´
przez rodzaj me˛skoz˙ywotny tradycyjnie rozumie sie˛ rodzaj me˛skoosobowy i me˛-
skozwierze˛cy ła˛cznie.
Inna wykorzystana przez Szpakowicza moja propozycja terminologiczna z te-
go okresu, mianowicie bezosobnik w znaczeniu forma bezosobowa czasownika za-
kon´czona na -no, -to bardzo wczes´nie została zaakceptowana m.in. przez Andrzeja
Bogusławskiego i Zygmunta Saloniego; jest ona obecnie uz˙ywana m.in. w pod-
re˛cznikach akademickich takich jak [38].
Bardzo udana˛ propozycja˛ terminologiczna˛ Szpakowicza był rodzaj przymnogi;
termin ten jest coraz cze˛s´ciej uz˙ywany, choc´ nie zawsze w identycznym znaczeniu.
116 Posłowie redaktora
Pozostałe nietradycyjne stosowane w pracy terminy raczej sie˛ nie przyje˛ły, sta˛d
dla wielu lingwistów sa˛ one nieznane i niezrozumiałe.
3 Poprawki
W oryginale reguły opisuja˛ce prosta˛ fraze˛ czasownikowa˛ miały postac´ naste˛puja˛ca˛:
FCZ1W(OSOB, r, l, o, OZN, PRZY, TAK)
(fczpw1)= CZPRZYSZ(r, l, o, TAK) .
FCZ1W(OSOB, r, l, o, OZN, PRZY, NIE)
(fczpw2s)= PART(NIE) CZPRZYSZ(r, l, o, NIE) .
FCZ1W(wd, r, l, o, tr, cz, neg)
(fczpw3)= KCZ(wd, p, r, l, o, tr, cz, neg) ﬁ ALT(wd, OSOB.BEZOS) .
Jak zauwaz˙ył p. Adam Wachowski, powoduje to, z˙e poprawne zdanie «Ojciec
nie be˛dzie płakał.» analizuje sie˛ tylko dlatego, z˙e gramatyka dopuszcza pomija-
nie przecinków i w konsekwencji przytoczony przykład równowaz˙ny jest zdaniu
szeregowemu «Ojciec nie be˛dzie, płakał.». Aby umoz˙liwic´ analize˛ tego zdania w
sposób zgodny z intuicja˛, regułe˛ druga˛ zasta˛pilis´my przez
FCZ1W(OSOB, r, l, o, OZN, PRZY, NIE)
(fczpw2)= PART(NIE) CZPRZYSZ(r, l, o, neg) .
Jest to jedyna wprowadzona wprowadzona poprawka merytoryczna, pozostałe
zmiany dotycza˛ oczywistych błe˛dów literowych.
4 Programy analizy syntaktycznej
Jak wiadomo ze Wste˛pu (s. ix), w wydaniu ksia˛z˙kowym pominie˛to informacje
o programie komputerowym znajduja˛ce sie˛ w pracy doktorskiej [25], która jest
obecnie doste˛pna równiez˙ w wersji elektronicznej. Co wie˛cej, zachował sie˛ rów-
niez˙ oryginalny program wraz z niezbe˛dnym do jego wykonania interpreterem
je˛zyka Prolog; to samo dotyczy równiez˙ wspomnianej we wste˛pie drugiej wer-
sji analizatora. Pliki te od dłuz˙szego czasu sa˛ doste˛pne w Internecie (pod adre-
sem ftp://ftp.mimuw.edu.pl/pub/users/jsbien/mainframe), a ostatnio te
historyczne interpretery Prologu zostały przeniesione na PC i po odpowiednim
udokumentowaniu zostana˛ równiez˙ udoste˛pnione zainteresowanym.
5 Ortografia
Kiedy s´.p. Jan Tokarski, wówczas docent, przegla˛dał wste˛pna˛ wersje˛ jednego z mo-
ich pierwszych artykułów lingwistycznych, zwrócił mi uwage˛, z˙e pisownia słowa
(liczba) pojedyncza przez n z kreska˛ jest błe˛dna. Stwierdził wówczas, z˙e ta niczym
nie uzasadniona anomalia wzie˛ła sie˛ z błe˛du literowego w słowniku ortograficz-
nym, który nie zauwaz˙ony w pore˛ został uznany za norme˛.
W pracy doktorskiej Szpakowicz konsekwentnie stosował pisownie˛ przez n z
kreska˛, w ksia˛z˙ce zdarzało sie˛ to sporadycznie. Wszystkie te przypadki zostały
6. Bibliografia uzupełniaja˛ca 117
dostosowane do oficjalnej pisowni słowa pojedynczy pomimo naszego nieche˛tnego
do niej stosunku.
6 Bibliografia uzupełniaja˛ca
[34] Bien´, J.S. Towards computer systems for conversing in Polish. In Antonio
Zampolli and Nicoletta Calzolari, editors, Computational and Mathematical
Linguistics, pages 139–159, Firenze, 1980. Proceedings of the International
Conference on Computational Linguistics, Pisa, 27/VIII–1/IX 1973, Leo S.
Olschki.
[35] Kluz´niak F., Szpakowicz S.: Prolog. WNT, Warszawa, 1983.
[36] Kluz´niak F., Szpakowicz S.: Prolog for Programmers. Academic Press 1985,
1987.
[37] W. Łukaszewicz, S. Szpakowicz, Charakterystyka systemu MARYSIA. W: M.
Da˛browski (red. ), Systemy wyszukiwania informacji, Warszawa 1974, str.
181-186.
[38] Z. Saloni, M. ´Swidzin´ski. Składnia współczesnego je˛zyka polskiego. Wydanie
czwarte, zmienione. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA 1998.
[39] Szpakowicz S., ´Swidzin´ski M.: Formalna definicja równorze˛dnej grupy no-
minalnej we we współczesnej polszczyz´nie pisanej. Studia Gramatyczne IX,
s. 9–34.
[40] M. ´Swidzin´ski. Formalny opis polskich zdan´ o składniku zdaniowym. Praca
habilitacyjna. Maszynopis powielony, Instytut Je˛zyka Polskiego UW, War-
szawa 1987.
[41] M. ´Swidzin´ski. Gramatyka formalna je˛zyka polskiego. Wydawnictwa UW:
Warszawa 1992.
[42] Wolin´ski, M. 1996. Zgrabne formatowanie tekstów programów komputero-
wych przy uz˙yciu TEX-a. Biuletyn GUST nr 7, 1996, s. 38–40.
[43] Wolin´ski, M. 1998. Automatyczne formatowanie strukturalne tekstów w je˛-
zykach formalnych. Praca magisterska (opiekun J. S. Bien´), Instytut Informa-
tyki UW 1998.
[44] Wolin´ski, M. 1998a. PrePrint: a LATEX 2ε package for prettyprinting texts in
formal languages. In: TUG ’98. Proceedings of the TEX Users Group Me-
eting, August 17–20, 1998, Torun´, Poland, pp 43–48.


University of Warsaw

Not a member yet

Zróżnicowanie zwracania się do bliźnich - skąd ono?

Posłowie redaktora

Posłowie redaktora

Kodowanie tekstów polskich w systemach komputerowych

Kodowanie tekstów polskich w systemach komputerowych

Evaluating analysers of Polish

Elektroniczne słowniki języka polskiego

Polszczyzna w sieciach i zastosowaniach informatycznych

Język polski w sieciach komputerowych

Język polski w sieciach komputerowych

159

403