Opin visindi
Not a member yet
2982 research outputs found
Sort by
The tale of the founder founder: assessing the origin of a recently established fish in Icelandic waters
Full text linkThe geographic origin of an alien species is an important aspect of a species’ invasion history
55 used for classification and management plans but can additionally deliver information on
56 introduction pathways that require the attention of managers and scientists. The invasion
57 history of European flounder (Platichthys flesus), an alien flatfish species first documented in
58 Icelandic waters in 1999, has not been fully elucidated. There have been different hypotheses
59 on the European flounder’s origin and introduction pathway, suggesting either a potentially
60 natural arrival from the Faroe Islands or an introduction via ballast water from the coasts of
61 northwestern Europe. To clarify the geographic origin of European flounder found in Iceland,
62 we used microsatellite analysis of purposefully collected samples from 14 sites around Iceland
63 and reference data stemming from previously published research of flounder population
64 structure in the Faroese and other European populations. Our results indicate that the Faroese
65 population is the most likely source of the European flounder found in Iceland. There was
66 weak IBD between Icelandic samples and the Faroese population. Additionally, we identified
67 9 hybrids between alien European flounder and native European plaice (Pleuronectes
68 platessa) and further documented signatures of introgression between the species. European
69 flounder x European plaice hybrids are commonly found throughout the overlapping native
70 range of both species but has previously not been documented in Iceland.Pre-print (óritrýnt handrit
How to Draw Commands? An Elicitation Study for Sketching on Spreadsheets
Full text linkSketching is one of the oldest techniques humans use to express themselves. We sketch to visualize concepts, externalize memory, and communicate ideas. However, we barely use sketching to interact with computers. Given how naturally sketching comes to humans, we believe untapped potential exists in being able to simply draw commands onto a user interface. In this paper, we present results of an elicitation study about expressing common operations in spreadsheets through sketching. Spreadsheets are an interesting class of applications because they are widely used, support complex data and operations, and are available on touch-enabled devices. Our results show that despite considerable variation in syntactic details, participants gravitate towards recurring patterns (e.g., enclosures and arrows, examples and cross-references, and temporal sequences of strokes). The sketch patterns we identified can be a first step towards developing interpreters of sketched commands, and thus enable new means of interacting with spreadsheets and other applications.Icelandic Research Fund (grant no. 2410725); University of Iceland Research Fund (grant no. 92270)Post-print (lokagerð höfundar
The Influence of Pre-existing Fractures and Tectonic Stress on Magmatic Dikes
No full textThis PhD project was carried out in collaboration with Uppsala University, Sweden and led to a double PhD degree, both at University of Iceland and Uppsala University, Sweden.Magmatic dikes form an integral part of volcanic systems and transport magma from depth towards the surface. Dike propagation through the Earth’s crust is affected by the mechanical properties of the crust, which is important to better understand potential effects on volcanic activity. This thesis investigates the influence of crustal heterogeneity on magmatic dikes, focusing specifically on the interaction between magma and pre-existing weaknesses and on the influence of tectonic stress.
Basaltic dikes exposed in moderately fractured hyaloclastite in the extinct Dyrfjöll volcanic system, NE Iceland, showed that dikes can follow existing fractures, change strike when intersecting them without propagating into a fracture or be arrested in front of a fracture. Laboratory models of intrusions into pre-faulted crust demonstrate that the host rock cohesion and the strength contrast between intact and faulted host rock strongly control if and how faults affect intrusions. Faults additionally affect the amplitude and pattern of intrusion-associated surface deformation. Finite Element models simulated dike opening in a tectonic stress field. Comparison of these to surface deformation associated with the 2021 February-March Fagradalsfjall dike, SW Iceland, show that tectonic stress can be a sufficient driving mechanism for dike opening. The relative amount of predicted opening and shearing of the dike plane is consistent with expectations based on geological models and the area’s obliquely-spreading tectonic setting.
This thesis demonstrates the complexity of dikes interacting with heterogeneous crust and the potential of considering multidisciplinary research as a key to advance understanding of such interactions.Kvikugangar eru mikilvægir innviðir virkra eldstöðva og flytja kviku djúpt úr rótum eldstöðva til yfirborðs. Breytileiki i aflfræðilegum eiginleikum jarðskorpunnar hefur áhrif á hvernig kvikugangar myndast og þróast, og mikilvægt er að skilja betur hvernig þessi breytileiki getur haft áhrif á mögulega eldvirkni. Þetta doktorsverkefni kannar sérstaklega áhrif breytileika í gerð jarðskorpunnar á kvikuinnskot. Áhersla er lögð á að kanna samspil á milli innskota og misgengja og sprungna sem fyrir eru í berggrunninum og áhrif spennisviðs vegna flekahreyfinga. Basískir kvikugangar sem hafa skotist inn í móberg og sjá má í útkulnuðu eldstöðinni í Dyrfjöllum, Bogafirði eystra, voru kortlaggðir með gerð þrívíddarlíkana af svæðinu. Niðurstöðurnar sýna að kvikugangar geta fylgt sprungunum, þeir geta breytt stefnu sinni þegar þeir koma að sprungu eða þeir geta stoppað fyrir framan sprungu. Líkön voru gerð í tilraunastofu af myndun og þróun kvikuganga í jarðskorpu sem inniheldur sprungur og veikleika. Þau líkön sýna að munur á styrkleika jarðskorpu með og án sprungna, sem og samheldni (e. cohesion) jarðskorpunnar hefur mikil áhrif á hvort og hvernig misgengi hafa áhrif á kvikuganga. Misgengi í jarðskorpunni breyta líka munstri og stærð yfirborðshreyfinga samfara kvikuinnskotum. Þá voru gerð reiknilíkön með bútaaðferð (e. Finite Element Method) af myndun kvikuganga í spennusviði vegna flekahreyfinga. Slík líkön voru borin saman við jarðskorpuhreyfingar sem mældust þegar kvikugangur myndaðist í febrúar-mars 2021 við Fagradalsfjall. Niðurstaðan af þeim samanburði er að togspenna vegna flekahreyfinga getur verið megin drifkraftur kvikuinnskota. Opnun og skúfhreyfing á kvikugangsfletinum skv. reiknilíkönum er sambærileg við það sem má áætla út frá jarðfræðilegum aðstæðum á Reykjanesskaganum og skáreki flekahreyfinga (e. oblique spreading) þar. Þetta doktorsverkefni sýnir að samverkan kvikuganga og breytileika í aflfræðilegum eiginleikum jarðskorpunnar er mjög flókin og það að nota mismunandi rannsóknaraðferðir er lykill að auknum skilningi á slíkri samverkan.The Phd project was funded by the Nordic Volcanological Center (Nordvulk) and Uppsala Universit
Investigating DNA methylation dynamics in normal and epigenetic machinery deficient neurodevelopment
No full textEpigenetic machinery (EM) factors are essential for modulating chromatin states and regulating gene expression. The Mendelian disorders of the epigenetic machinery (MDEM), caused by the mutations in the EM, often result in shared phenotypes, including intellectual disability and growth dysregulation. Many individuals with an MDEM diagnosis exhibit DNA methylation (DNAm) abnormalities in peripheral blood cells. However, whether DNAm dysregulation in MDEMs functionally links these two overlapping phenotypes remains unclear. In this thesis, we aim to identify potentially functionally important DNAm loci that show changes across multiple EM deficient neuronal models.
We utilized CRISPR-Cas9 technology to individually knockout (KO) 46 EM genes in a disease relevant cell type, murine neuronal progenitor cells (mNPCs). We then assessed the whole-genome DNAm signatures via Oxford Nanopore Technology (ONT) sequencing. In parallel, we established a neuronal developmental model and observed some DNAm alterations during neuronal maturation. In this study, we observed extensive global demethylation in Dnmt1KOs, whereas Kmt2aKOs exhibited relatively mild DNAm changes. Despite the limited overlap in differentially methylated regions (DMRs) in cells with these two KOs, we uncovered a substantial overlap in differentially expressed genes (DEGs), with a strong positive correlation between the shared DEGs. These shared DEGs were enriched in pathways associated with neuronal development and transcripts involved in exit from the cell cycle, aligning with the increased number of TUBB3+ neurons in both KOs. In Dnmt1KOs, DMRs were significantly enriched in binding sites for key transcription factors (TFs), including EGR1, SP1, and MYC. The targets of these TFs also showed differential expression, suggesting a functional interplay between Dnmt1-mediated DNAm and TF activity. This highlights a potential crosstalk between DNMT1 and TFs in regulating gene expression in mNPCs.
Beyond individual KO analyses, we systematically investigated DNAm patterns across all 46 EM-KOs. While most exhibited subtle DNAm alterations, notable exceptions such as Dnmt1 and Dnmt3b, showed more sizable DNAm changes. We identified 108 putative DMRs across 46 EM-KOs, with enrichment in promoter regions, suggesting a role for EMs in modulating promoter DNAm states. We therefore leveraged non-negative matrix factorization (NMF) to systematically cluster EM based on their DNAm profiles in promoters of protein coding genes, yielding 3 distinct EM clusters. Although a subset of EMs in each cluster exhibited disrupted neuronal maturation rates, these phenotypic changes did not entirely align with EM classification. Leveraging our experimental setup using cells derived from an F1 hybrid model (B6J paternal × FVB/NJ maternal), we identified allele-specific differentially methylated regions (AS-DMRs) using single nucleotide polymorphisms (SNPs). In control samples, we detected 1,074 AS-DMRs, some of which were disrupted in EM-KOs. Finally, phasing analysis revealed a single genome-wide significant DMR located in the 3´UTR of Zic4, which was differentially expressed during neuronal maturation. Functional validation via Zic4 knockdown experiments demonstrated impaired neuronal maturation, underscoring the potential role of Zic4 in EM-related neurodevelopmental processes.
Our studies provide a valuable strategy of integrating ONT and RNA sequencing to investigate DNAm dynamics and gene expression changes in a disease relevant model (neurons). This integrative approach enables the detection of subtle but biologically meaningful candidates that may serve as therapeutic targets or diagnostic markers for MDEMs.Utangenaerfðaþættir (e. epigenetic machinery, EM) gegna mikilvægu hlutverki við að stjórna aðgengi litnis og hafa þannig áhrif á genatjáningu. Mendelsk heilkenni utangenakerfisins (e. Mendelian disorders of the epigenetic machinery, MDEM) orsakast vegna stökkbreytinga í EM genum og hafa mörg þeirra sameiginlegar svipgerðir, þar á meðal greindarskerðingu og vaxtartruflanir. Margir einstaklingar með MDEM greiningu sýna frávik í DNA metýlun (DNAm) í blóðsýnum. Hins vegar er óljóst hvort truflun á DNAm sé orsök fyrir sameiginlegum svipgerðum þessara heilkenna. Í þessari ritgerð skoðum við truflun í DNAm í taugafrumum með útslátt á mörgum mismunandi EM þáttum til að reyna að skilgreina mikilvæg svæði sem eru undir stjórn utangenaerfða og gegna hlutverki í taugaþroska.
Í þessu verkefni notuðum við CRISPR-Cas9 tækni til að slá út (e. knock out, KO) 46 EM gen, hvert fyrir sig, í músaforverataugafrumum (e. Mouse Neural Progenitor Cells, mNPC), frumutegund sem tengist algengri MDEM svipgerð, þroskaskerðingu. Við mældum síðan áhrif þessa útsláttar á DNAm með Oxford Nanopore Technology (ONT) raðgreiningu. Samhliða bjuggum við til taugafrumuþroskalíkan og rannsökuðum breytingar á DNAm við þroska taugafrumna.
Í þessari rannsókn sáum við töluverðar breytingar á DNAm í frumum með útslátt á DNMT1 (Dnmt1KOs), en minni breytingar í frumum með útslátt á KMT2A (Kmt2aKOs). Þrátt fyrir takmarkaða skörun á svæðum með breytta metýlun (e. differentially methylated regions, DMR) í þessum tveimur útsláttarmódelum (KOs), afhjúpuðum við töluvert meiri skörun á mis-tjáðum genum (DEG), og flest þeirra sýndu breytingar í sömu átt. Þessi sameiginlegu mistjáðu gen innihéldu mikið af genum sem tengjast þroskun taugafrumna og sýndu brottför úr frumuhringnum, sem samræmist auknum fjölda TUBB3+ taugafrumna í báðum KO módelum. Í Dnmt1KOs sýndu DMR marktæka aukningu á bindisetum fyrir lykil umritunarþætti (e. transcription factors, TFs), þar á meðal Egr1, Sp1 og Myc. Markgen þessara TFs sýndu einnig breytta tjáningu í Dnmt1KOs, sem bendir til samspils milli Dnmt1 miðlaðs DNAm og TF virkni. Þetta bendir til mögulegs samspils milli DNMT1 og TFs við að stjórna tjáningu gena í mNPCs.
Við rannsökuðum einnig DNAm mynstur á kerfisbundinn hátt í öllum 46 EM-KOs. Þó að tap á flestum slíkum EM genum leiddi almennt til vægra DNAm breytinga, voru undantekningar á því eins og til dæmis útsláttur á Dnmt1 og Dnmt3b sem sýndu mun meiri breytingar á DNAm. Við greindum 108 hugsanleg DMR meðal 46 EM-KO, sem virtust sérstaklega algeng í í stýrlum gena, sem bendir til þess að EM séu þátttakendur í mótun DNAm á stýrilsvæðum. Við nýttum tölfræðilega aðferðafræði (e. non-negative matrix factorization, NMF) til flokka EM gen á kerfisbundinn hátt byggt á DNAm í stýrlum próteinkóðandi gena, sem leiddi í ljós þrjá aðskilda EM hópa. Þrátt fyrir að hópur EM í hverjum klasa sýndi truflun í þroska taugafrumna, voru þessar svipgerðarbreytingar ekki algjörlega í takt við EM klasana. Með því að nýta tilraunauppsetningu okkar, þar sem frumur voru fengnar úr F1 blendingslíkani tveggja músa-arfgerða (B6J faðir × FVB/NJ móðir), greindum við samsætusértæk mis-metýleruð svæði (e. Allele-Specific DMRs, AS-DMRs) með því að nýta einkirnabreytileika (e. single nucleotide polymorphisms, SNPs) milli arfgerðanna til að aðgreina samsæturnar. Í samanburðarsýnum fundum við 1.074 AS-DMRs, þar sem sum þeirra voru trufluð í EM-KOs. Að lokum leiddi fasagreiningin í ljós eitt marktækt erfðamengis-breytt DMR, staðsett í 3´UTR á Zic4 geninu, sem einnig sýndi breytingu í genatjáningu við þroska taugafrumna. Með því að nota Zic4 þöggun sýndum við fram á skertan taugaþroska, sem bendir til mögulegs hlutverks Zic4 í EM-tengdum taugaþroskaröskunum.
Rannsóknir okkar sýna mikilvægi þess að samþætta ONT og RNA raðgreiningu til að rannsaka DNAm breytileika og breytingar á genatjáningu í viðeigandi sjúkdómalíkani (taugafrumum). Þessi samþætta nálgun gerir kleift að greina smávægilegar, en líffræðilega þýðingarmikla breytileika sem gætu nýst sem lyfjamörk eða greiningarmerki fyrir þessa MDEM sjúkdóma.A grant from RANNIS (Grant of Excellence, 217988-051)
A doctoral grant from Eimskipasjóður Íslands (1238113
Clausal nominalization in Icelandic
Full text linkThis doctoral dissertation is the first extensive analysis of nominalized clauses in contemporary Icelandic. Its main objective is to explain: a) the role of the demonstrative pronoun það ‘that’ (see Garofalo (2020)) when it introduces a clausal complement; b) its syntactic distribution; and c) the structural difference between nominalized and non-nominalized clauses. The results of this analysis are mainly built upon naturalistic examples from the Icelandic Gigaword Corpus (Steingrímsson (2019)), and judgment tasks, which consist of 20 questionnaires with 25 sentences each, as well as interviews. This dissertation claims that the main role of það is to check the case, gender and number features that target the relevant clausal complement and which can only be checked by DPs. In the absence of such features, það is unnecessary and is therefore dropped. However, það is not dropped if a head that subcategorizes for a clausal complement bears a feature that triggers Merge of a DP (see Heck and Müller (2007)), or if a clause is moved from its merge position to check a D-feature, e.g. to Spec,T. The hypothesis presented here differs from previous accounts on clausal nominalization in Icelandic, in particular Thráinsson (1979), who claimed, following Kiparsky and Kiparsky (1971), that factivity is the main trigger of clausal nominalization in Icelandic: factive predicates would tend to select more complex structures for their complements (i.e., nominalized clauses) than non-factives. The results presented in this thesis show that factivity is inadequate to clearly explain the distribution of clausal nominalization across syntactic positions.
Various facts support the main hypothesis of this dissertation. Non-nominalized clauses are preferable in positions where nominative and accusative case are assigned, except in e.g. Spec,T and Spec,Appl, where nominalization is mandatory in absence of extraposition. On the other hand, dative and genitive are highly likely to trigger clausal nominalization. A similar contrast can also be observed with post-copular clauses, where the determiner, which agrees with the gender and number of the subject, is dispreferred if it has to surface in neuter singular, but it is more likely to emerge if the gender and/or the number features of the pronoun are non-default. These results indicate that default features related to case, gender and number, such as nominative, singular or neuter, are not formal features to check in narrow syntax, which cause það to be dropped. Such a conclusion aligns with theories which, for instance, consider nominative and accusative configurationally derived, like Dependent Case Theory (see e.g. Yip et al. (1987); Marantz (2000); Preminger (2011)).
From a structural perspective, this dissertation also proposes that nominalized clauses are DPs and non-nominalized clauses emerge as CPs at the surface. However, all clauses that are merged in DP positions are originally merged as DPs and only undergo a process of structural removal if they land in a position in which no feature needs to be checked by það, yielding a non-nominalized clause. These claims are supported by the fact that: a) an item can only be extracted from a clausal argument if it is not nominalized; b) nominalized clauses as well as DPs are ungrammatical when they replace the clausal complement of verbs like þvinga ‘force’ or hjálpa ‘help’. As for structural removal, it is supported by the fact that obligatory nominalization caused by lexical case assignment can be altered by extraction, which causes það to become ungrammatical while the extracted DP item has its case overwritten with lexical case. This suggests that the DP shell is not longer present to check case.
By comparing clausal nominalization in Icelandic and other languages (Swedish, German, Persian and Russian), this dissertation also shows that, independently of whether a language displays a morphological case system, structural case does not trigger clausal nominalization. Lexical case, on the other hand, triggers clausal nominalization specifically in those languages that have a morphological case system. Moreover, languages without a morphological case system tend to generalize how nominalized clauses are distributed: nominalization can become optional across all syntactic positions (as in Swedish) or it can become mandatory in situ as a general rule (this is the case of Persian). However, all the languages studied in this comparison show that clausal subjects must be nominalized in Spec,T unless they can escape that position. This suggests that D-feature checking is a common trigger of clausal nominalization cross-linguistically.Þessi doktorsritgerð er fyrsta ítarlega greiningin á nafnyrtum fallsetningum í nútímaíslensku. Aðalmarkmið hennar er að útskýra a) hlutverk ábendingarfornafnsins það þegar það tekur með sér fallsetningu (sjá Garofalo (2020)), b) setningarlega dreifingu setningafornafnsins og c) formgerðarmuninn á nafnyrtum og ónafnyrtum fallsetningum. Niðurstöður þessarar greiningar eru aðallega byggðar á náttúrulegum gögnum úr Risamálheildinni (sjá Steinþór Steingrímsson (2019)) og dómaprófum, þ.e. 20 könnunum með 25 setningum, en einnig á viðtölum við málhafa. Í þessari ritgerð eru færð rök fyrir því að aðalhlutverk setningafornafnsins það sé að gáta fall-, tölu- og kynþætti sem fallsetning þarf en einungis ákveðniliðir geta gátað. Þegar þessir þættir eru ekki til staðar er það ónauðsynlegt og er því sleppt. Hins vegar birtist það ef haus sem tekur fallsetningu sem fyllilið ber þátt sem kallar á grunnmyndun ákveðniliðar (sjá Heck og Müller (2007)) eða ef fallsetningin er færð úr grunnstöðu til þess að gáta D-þátt, t.d. í frumlagssæti setningar (Spec,T). Tilgátan sem hér er kynnt er ólík fyrri greiningum á nafnyrðingu fallsetninga í íslensku, sérstaklega greiningu Höskuldar Þráinssonar (1979), sem taldi með hliðsjón af Kiparsky og Kiparsky (1971) að staðreyndarmerking í sögnum væri aðalhvati nafnyrðingar í íslensku. Staðreyndarsagnir hefðu því tilhneigingu til að velja flóknari formgerðir fyrir fylliliði sína (þ.e. nafnyrtar fallsetningar) en álitssagnir. Niðurstöðurnar sem kynntar eru í þessari ritgerð sýna hins vegar að staðreyndarmerking getur ekki útskýrt dreifingu nafnyrtra fallsetninga þvert á setningastöðu.
Það sem styður megintilgátu ritgerðarinnar er að ónafnyrtar fallsetningar eru algengastar í mismunandi sætum þegar nefnifalli og þolfalli er úthlutað, nema t.d. í ákvæðisliðarsæti tíðarliðar (Spec,T) og ákvæðisliðarsæti þáguliðar (Spec,Appl) þar sem nafnyrðing er skyldubundin þegar fráfærsla fallsetningar verkar ekki. Þágufall og eignarfall kalla hins vegar yfirleitt á nafnyrðingu fallsetninga. Svipaðan mun má sjá í fallsetningum með sögninni vera þar sem setningafornafnið, sem samræmist frumlaginu eftir kyni og tölu, er sjaldan notað í hvorugkyni eintölu en mun oftar ef kyn- og/eða töluþættir fornafnsins eru ekki sjálfgefnir. Niðurstöður þessarar ritgerðar benda því til þess að sjálfgefnir fall-, kyn- og töluþættir eins og nefnifall, eintala eða hvorugkyn eru ekki formlegir þættir sem gáta þarf í setningafræði, sem veldur því að það sé fellt brott. Slík ályktun rímar við kenningar um að nefnifall og þolfall séu háð venslum á milli ákveðniliða eins og í kenningunni um tengifall (e. dependent case; sjá t.d. Yip et al. (1987), Marantz (2000) og Preminger (2011)).
Varðandi formgerð fallsetninga eru færð rök fyrir því að nafnyrtar fallsetningar séu ákveðniliðir (DPs) en ónafnyrtar fallsetningar séu tengiliðir (CPs) í yfirborðsgerð. Þó verki sneyðing (e. structural removal) á allar fallsetningar sem eru grunnmyndaðar í ákveðniliðarsæti ef þær lenda í stöðu þar sem ekki þarf að gáta neinn þátt og þær verði því ónafnyrtar. Þetta fær stuðning af því að a) færsla úr fallsetningu getur aðeins átt sér stað ef fallsetningin er ónafnyrt og b) nafnyrtar fallsetningar og ákveðniliðir eru almennt ótæk sem fylliliðir sagna eins og þvinga eða hjálpa. Sneyðing styðst hins vegar við þau rök að færsla úr aukasetningu getur haft áhrif á skyldubundna nafnyrðingu þegar orðasafnsfalli er úthlutað. Í þessu tilviki verður það ótækt en fall ákveðniliðar sem færður er út úr aukasetningunni er yfirskrifað með orðasafnsfallinu. Þetta bendir til þess að ákveðniliður fallsetningar sé ekki lengur til staðar til að gáta fallþætti.
Samanburður á íslensku og öðrum málum (sænsku, þýsku, rússnesku og persnesku) sýnir að formgerðarfall leiðir ekki til nafnyrðingar fallsetninga hvort sem tungumál er með ríkulegt fallakerfi eða ekki. Hins vegar kallar orðasafnsfall á nafnyrðingu í þeim tungumálum sem eru með ríkulegt fallakerfi. Tungumál með fátæklegt fallakerfi hafa hins vegar tilhneigingu til að alhæfa dreifingu nafnyrtra fallsetninga í tiltekinni setningastöðu en nafnyrðing getur verið valfrjáls í ákveðniliðarstöðum (eins og í sænsku) eða skyldubundin í grunnstöðu (eins og í persnesku). En öll tungumál sem könnuð voru í þessum samanburði sýna að fallsetningar verða að vera nafnyrtar í frumlagssæti (Spec,T) nema þær færist út úr þeirri stöðu. Þetta bendir til þess að gátun á D-þætti sé algengur hvati fyrir nafnyrðingu þvert á tungumál
Pattern Scheduling
Full text linkDemographic change, increasing cost of care, and shortage of hospital workers pose challenges in hospital management. As a response, hospitals maintain high utilisation of their existing resources by maximising patient throughput to minimise waiting times. However, maintaining a high resource utilisation on a continuous basis is likely to result in last-minute cancellations or rescheduling events due to multiple sources of uncertainty. In this context, surgery scheduling has received central attention from researchers and healthcare officials globally.
This research aims to increase our understanding of how to maintain a high throughput of elective patients under limited resources while minimising the combined risk of last-minute cancellations and rescheduling events. The objective is to develop mathematical models that address the problem practically and statistically accurately while considering several sources of uncertainty frequently resulting in last-minute cancellations and rescheduling events. A single surgical speciality, General Surgery at Landspitali Hospital, was selected for the computational experiments, and the results were compared to the actual scheduling data.
The results show that using chance constraints makes it possible to reduce the risk of last-minute cancellations due to uncertainty in surgery times and length of stay. However, utilising such constraints makes the problem computationally intractable. Therefore, Pattern Scheduling is proposed to overcome the computational challenges by specifying practical rules. Further results show that leaving 20% of the weekly operating room capacity unreserved makes it possible to reduce the need for rescheduling to accommodate unpredictable arrivals of semi-acute elective patients while maintaining high utilisation.Hækkandi meðalaldur, aukinn umönnunarkostnaður og skortur á heilbrigðisstarfsfólki valda sífellt fleiri áskorunum í rekstri sjúkrahúsa. Því er eðlilegt að sjúkrahús hafi það að markmiði sínu að hámarka nýtingu auðlinda með því að ná fram sem mestu flæði sjúklinga og lágmarka biðtíma eftir veittri þjónustu. Það reynist þó þrautin þyngri því ýmsir óvissuþættir leiða oft til frestana og endurröðunar. Af þessum sökum hefur röðun skurðaðgerða fangað athygli rannsakenda og heilbrigðisstarfsmanna víða um heim.
Tilgangur þessarar rannsóknar er að auka skilning okkar á því hvernig hámarka megi flæði sjúklinga í valaðgerðum í umhverfi þar sem auðlindir eru takmarkaðar. Samhliða því þarf að lágmarka tilfærslur á borð við frestanir og endurröðun. Markmiðið er að þróa stærðfræðileg líkön sem leysa verkefnið á hagnýtan en nákvæman hátt og taka tillit til óvissu af ýmsum toga sem leiðir til fyrrnefndra tilfærslna. Líkönin verða þróuð með þarfir almennra skurðlækninga á Landspítalanum í huga og verða niðurstöður þeirra bornar saman við raungögn.
Helstu niðurstöður sýna fram á að með því að nota líkindaskorður í stærðfræðilegum líkönum megi á nákvæman hátt lágmarka frestanir með skömmum fyrirvara sem skapast af óvissu í skurðtímum og legulengd. Með notkun slíkra skorða eykst hins vegar reikniþungi verkefnanna með aukinni stærð. Því var þróuð aðferð sem kallast mynsturröðun, en með henni má koma í veg fyrir reiknifræðilegar áskoranir með því að tilgreina hagnýtar reglur. Frekari niðurstöður sýna fram á að með því að skilja 20% af heildarskurðtíma eftir auðan í hverri viku má lágmarka endurröðun, sem skapast af ófyrirsjáanlegum komum sjúklinga með háan forgang, en þó þannig að nýting auðlinda sé hámörkuð
Sögur af hægaloftinu. Konur og ofbeldi í íslenskum sagnadönsum.
Full text linkSagnadansar eru munnleg kvæðagrein sem fyrst mun hafa borist hingað til lands frá Noregi og Færeyjum og síðar frá Danmörku. Kvæðagreinin á sér rætur á evrópskum miðöldum og á Norðurlöndum er hún fyrirferðarmikill menningararfur, sérstaklega í Danmörku og Færeyjum. Hér á landi hafa sagnadansar ekki verið jafn miðlæg bókmenntagrein og þar og þeir skera sig auk þess úr öðrum norrænum sagnadönsum í því að falla langflestir í flokk svonefndra riddarakvæða, en annars staðar á vestnorræna svæðinu eru kappakvæði mun fyrirferðarmeiri. Kvæðin hér á landi eru varðveitt í handritum frá síðari hluta 17. aldar og fram á 19. öld, sum þeirra voru hljóðrituð á 20. öld og einstaka kvæði hefur haldið velli fram á okkar daga.
Þegar hérlendu kvæðin eru skoðuð nánar kemur í ljós að þau fjalla langflest um konur og samskipti þeirra við karla. Ennfremur er ofbeldi furðualgengt umfjöllunarefni. Í rannsókninni er sjónum beint að þeim kvæðum þar sem þetta fer saman; konur í miðju atburða og ofbeldi. Þetta birtist með ýmsu móti: Karlar beita konur ofbeldi, jafnvel kynferðisofbeldi; konurnar bregðast gjarnan við með því að drepa karlana – eða átökin eru á milli karla um konur.
Rannsóknin er þrískipt. Í fyrsta hluta er greint frá rannsóknarsögu, rótum og uppruna kvæðagreinarinnar. Einnig er leitað að ummerkjum um dans og danskvæði í hérlendum bókmenntaarfi miðalda og skrifum af ýmsu tagi frá því eftir siðaskipti. Í öðrum hluta er fjallað um sjálf kvæðin. Sagt er frá umfjöllunarefni, byggingu og málfari kvæðanna, frá handritum, heimildarmönnum – sem oftast voru konur – og skipulagðri söfnun þeirra á 19. öld. Síðan eru tilgreind 52 kvæði, 35 þar sem ofbeldi er miðlægt umfjöllunarefni og 17 af öðrum toga, og í framhaldi af því eru frásagnarliðir, þar sem ofbeldi í ýmsu samhengi kemur fyrir, skilgreindir. Greining kvæðanna eftir frásagnarliðum er hryggjarstykkið í rannsókninni. Þar sést að í sagnadönsum þar sem konur eru beittar ofbeldi birtist iðulega rík samúð með þeim og hlutskipti þeirra. Ennfremur að sagnadansar um afdráttarlaust og harkalegt ofbeldi eru áberandi í elstu handritunum og handritum 18. aldar en taka að týna tölunni þegar kemur fram á 19. öld.
Í þriðja hluta er kvæðagreinin skoðuð í samhengi við aðrar bókmenntagreinar hérlendis á ýmsum tímum: heilagra meyja sögur, fornaldar- og riddarasögur, hetjukvæði og Íslendingasögur, rímur og sagnakvæði. Þar kemur í ljós að ákveðinn strengur er á milli hetjukvæða eddukvæðanna sem lögð eru í munn kvenna, sagnakvæða og sagnadansa. Þetta eru greinar sem á einhvern hátt fjalla um hlutskipti kvenna, eru ort út frá þeirra sjónarhorni og samúð í garð kvenna birtist þar. Í hetju- og sagnakvæðum er þó ekki fjallað um ofbeldi í garð kvenna, þótt samfélagið geti leikið þær grátt. Í meykóngasögum og sumum fornaldarsögum má aftur á móti sjá slíkt ofbeldi. Þar er nauðgunum stundum beitt sem refsingu þegar konur hafa brotist út úr þröngt skornum stakki kvenhlutverksins og fyrir að hafa sært heiður karla. Í tveimur sagnadönsum má greina slík viðhorf en að öðru leyti er samúð kvæðanna afdráttarlaust kvennanna megin.
Sagnadansarnir eru einnig tengdir við samfélagið sem þeir hrærðust í, með áherslu á lagaramma og afstöðu kirkjunnar til skemmtanahalds og siðferðismála. Þar sést að á sama tíma og refsiharka var mikil og aftökur fyrir svonefnd siðferðisbrot algengar, voru kvæði þar sem samúð í garð kvenna sem sæta ofbeldi áberandi, þau margoft skrifuð upp og nutu augljóslega vinsælda. Þegar aftökur lögðust af rétt fyrir aldamótin 1800, fór uppskriftum á kvæðum af þessum toga fækkandi. Reyndar fer það saman við að sagnadansar almennt taka að hverfa úr minni heimildarmanna á þeim tíma. Þó er sláandi að þau kvæði sem lifa áfram og fjalla um ofbeldi á einhvern hátt eru flest af öðrum toga, í þeim er mun meiri áhersla á yfirnáttúrulega atburði og tengsl við þjóðsögur eru augljós.
Að lokum er fjallað um hvaða hlutverki kvæðagreinin geti hafa gegnt í lífi kvennanna sem fluttu og varðveittu sagnadansa. Þar sjáum við konur syngja um erfiða reynslu annarra kvenna og ekki er loku fyrir það skotið að sumar þeirra hafi þannig tjáð eigin hliðstæða reynslu um leið. Þarna var því mögulegt fyrir konur að fjalla um atburði sem alla jafna var erfitt og jafnvel ómögulegt að orða á annan hátt. Jafnvel gerði framandleiki kvæðanna þeim auðveldara að tjá tilfinningar sínar í gegnum þau; þau komu utan frá, lutu ekki hérlendum bragreglum og voru jafnvel ekki á kórréttu máli. Þau eru einnig hlaðin ljóðrænu, endurtekningum og formúlum – enda munnleg danskvæði – og því einstaklega sefjandi og áhrifamikil. Sagnadansar gætu því hafa verið eini vettvangurinn þar sem hægt var að tjá sig um svo erfið málefni. Ritgerðin fjallar því ekki síst um hvernig þessi sérkennilegu kvæði hafa náð að lifa sem hluti af menningararfi kvenna, og hvernig konur gáfu þeim bæði rödd og hljóm.The traditional ballad is an oral, narrative poetical genre that initially came to Iceland from Norway
and the Faroe Islands, and later also from Denmark. The genre originated in the European Middle
Ages and is a big part of the cultural heritage in the Nordic countries, especially Denmark and the
Faroe Islands. The ballads preserved in Iceland differ from the genre in other West Nordic
countries, as most of the ballads in Iceland can be classified as chivalric ballads, whereas in other
countries in the West Nordic area, heroic ballads are the most common. The Icelandic ballads are
mainly preserved in manuscripts from the second half of the 17th century until early 19th century,
but some of them lived longer and were recorded on tape in the 20th century.
When ballads preserved in Iceland are examined closely, it becomes clear that in most cases,
women’s stories are their main topic, and in many of them, women’s relationships with men are the
theme. Furthermore, violence is surprisingly common within the ballads. In this study, attention is
directed at the ballads which combine these themes, women as protagonists, and violence.
Sometimes men use violence against women, often sexual violence, and the women often respond
by killing the men; or the conflict is between men over women, and they end up killing each other. The research is threefold. In the first part, the research history, roots and origin of the ballads
are introduced. Traces of dance and dance-related poetry in Icelandic medieval literature are
examined, along with more recent sources from the early modern period. In the second part, the
ballads themselves are analysed. Their topic, structure and language are discussed, as well as the
early manuscripts, the informants – who were mostly women, and organised collection of ballads
in the 19th century. Then 52 ballads, 35 concerning violence and 17 on other subjects, will be
presented and analysed in more detail, and subsequently narrative themes where violence occurs in
various contexts are defined. The analysis of the ballads according to their narrative themes is the
backbone of the study. The conclusion of that section is that the ballads show strong sympathy or
pathos for women and their fate. Furthermore, ballads of harsh violence can be found in
manuscripts from the 17th and most of the 18th centuries but begin to disappear early in the 19th
century. In the third part, the ballads will be compared to other literary genres over a long period of
time. In this comparison, we see connection between eddic heroic poems that have a feminine
viewpoint, sagnakvæði (narrative poetry with eddic metrics) and the ballads. These are all genres that
in some way deal with the fate of women, are told from their point of view, and show compassion
for women. Heroic eddic poetry and sagnakvæði do not, however, deal with violence against women.
viii
On the other hand, such violence can be seen in some legendary sagas and chivalric sagas composed
in Iceland, known as maiden-king sagas. There, rape is often used as a punishment for stepping out
of the narrow confines of the female role and for undermining or destroying men’s honour. In two
ballads such attitude can be discerned, but otherwise their sympathy is on the women’s side. In this section, the ballads are also connected to contemporary society, with an emphasis on its
legal framework and the church’s view on entertainment and moral issues. It is shown that at a time
when punishment was severe and executions for sexual and moral offenses were common, ballads
expressing sympathy for women who were subject to violence were prominent, can be found in
many manuscripts, and obviously enjoyed popularity. When executions stopped just before the turn
of the 19th century, the number of ballads of this nature decreased in manuscripts. In fact, it
coincides with the fact that the ballads in general begin to fade from the nation’s memory. However,
it is striking that the ballads that lived on and deal with violence in some ways are mostly of a
different nature, with a much greater emphasis on supernatural events, and their connection with
folklore is obvious. n the only forum where such difficult issues could
be expressed. The dissertation discusses how these peculiar poems survived as a part of women’s
literary heritage and how women gave them voice and sound.Rannsóknasjóður Háskóla Íslands og Eimskipafélagsins, tveggja ára styrkur
Háskóli Íslands, styrkur í einn mánuð
Net-works: The technological development and economic significance of the pelagic trawl
Full text linkTechnological change is a crucial but a vastly under-researched aspect of the development
of modern fisheries. This is the first study to explore the invention and development of the
pelagic trawl, one of the most effective fishing gears in the world. This thesis examines a
large and complex network of inventors and organisations from all over the world,
including Iceland, each of whom were involved in the innovation process, and how their
interactions and influences drove technical change. The innovation process is charted by
looking at changes in the design of the pelagic trawl over time in detail and identifying the
drivers of change and the impetus behind the new designs and ideas. The invention of the
pelagic trawl is an excellent window into the process of how new technologies and ideas
are introduced into fisheries. In following the story of inventors and designs, this study also
presents the lives of the key individuals and their motivations, as well as the motives of
organisations and various government institutions in encouraging the development of the
pelagic trawl. Lastly, the economic significance of pelagic trawling is explored by looking
especially at its effects on fish catch and productivity.Tæknibreytingar eru lykilþáttur í nútímaþróun fiskveiða en hafa lítt verið rannsakaðar. Í
þessu verkefni er í fyrsta sinn tekin til rannsóknar uppfinning og þróun flotvörpunnar, eins
afkastamesta veiðarfæris í heiminum. Við könnum stórt og flókið net uppfinningamanna og
stofnana í mörgum löndum, þ. á m. Íslandi, sem unnu að þróun flotvörpunnar og hvernig
samskpti þeirra og áhrif knúðu tæknibreytingar áfram. Við rekjum uppfinningannaferlið
með því að skoða nákvæmlega breytingar á hönnun flotvörpunnr í tímans rás og metum
hvaða áhrifaþættir koma við sögu nýrra hugmynda og hönnunar. Uppfinning flotvörpunnar
er ágætur gluggi inn í ferlið sem verður til við að þróa nýja fiskveiðitækni. Með því að fylgja
eftir uppfinningamönnunum og framvindu hönnunar kynnumst við starfi frumkvöðlanna og
hugmyndunum sem knúðu þá áfram, en einnig þætti stofnana og stjórnvalda í að örva
þessa nýju tækni. Loks skoðum við efnhagslega þýðingu flotvörpunnar með því að kanna
áhrif hennar á fiskafla og framleiðni í veiðum.Rannís; Akku
High power impulse magnetron sputtering of tungsten and zirconium: An ionization region model study
Full text linkThe plasma dynamics of high power impulse magnetron sputtering (HiPIMS) discharges with a tungsten and zirconium targets are studied by applying the ionization region model (IRM). The IRM effectively captures the temporal variations of the species densities as well as the electron energy, providing insights into key discharge parameters such as ionization and back-attraction probabilities and the working gas rarefaction processes. When operating with tungsten target, the discharge current at the cathode target surface is composed of both argon and tungsten ions and the argon ions precede the tungsten ions. The investigations reveal that for tungsten target, an initial peak in the discharge current waveform is primarily due to argon ion bombardment, transitioning to dominance by tungsten ions as the discharge progresses. The model illustrates how tungsten ions increasingly contribute to the discharge current at higher cathode voltages, effectively leading to higher discharge current densities, highlighting changes in ionization and back-attraction probabilities correlating with voltage increases. In case of zirconium target, roughly 2/3 of the discharge current at the cathode target surface is carried by Ar+ ions while only about 1/3 is carried by Zr+ ions. Using the IRM, the substantial effect of electron impact ionization in promoting working gas rarefaction is observed, a critical factor in these discharges, especially pronounced at lower pressures and higher current densities. For HiPIMS discharges with both tungsten and zirconium targets, there are significant contributions from both argon ions and metal ions. This indicates that with both tungsten and zirconium targets the discharges operate on combination of working gas and self-sputter recycling.Kvik hegðun rafgass í háaflspúlsuðum segulspætum (HiPIMS) með þungsteins og sirkon
skotmörkum eru rannsökuð með því að beita jónunarsvæðislíkani (IRM). Jónunarsvæðislíkanið fangar vel breytingar í þéttleika agna með tíma, sem og orku rafeinda, sem gefur
okkur innsýn í helstu kennistærðir afhleðslunnar eins og líkur jónunnar og líkur á því að jónir
séu dregnar til baka að skotmarkinu, sem og fall í þéttleika vinnugassins. Niðurstöðurnar
sýna að fyrir þungsteinsskotmark, að upphafstoppurinn í afhleðslustraumnum er að mestu
borinn af argon jónum, og samsetning straumsins breytist síðan í það að þungteins jónir
verða ráðandi hleðsluberi síðar í púlsinum. Líkanniðurstöðurnar sýna hvernig þungsteinsjónirnar leggja meira til afhleðslustraumsins þegar spennan á bakskaut afhleðslunnar er aukin,
sem í raun eykur strauminn um afhleðsluna, og dregur fram hvernig jónunarlíkur aukast og
bakdráttarlíkum falla með hækkandi bakskautsspennu. Þegar skotmarkið er þungsteinn þá
samanstendur straumurinn um afhleðsluna af bæði argon- og þungsteinsjónum, og argon
jónirnar birtast á undan þungsteinsjónunum. Hlutfall jóna í flæði agna Fflux er metið vera á
bilinu 7 % fyrir hámarks straumþéttleika 0.33 A/cm2 og hækkar í 34 % við 0.73 A/cm2
, og
þetta hlutfall eykst með aukinn bakskautsspennu. Fyrir sirkon skotmark, er um það bil 2/3
af straumnum um afhleðsluna við yfirborð skotmarksins borinn af Ar+ jónum á meðan um
1/3 er borinn af Zr+ jónum. Fyrir afhleðslur með sirkon skotmarki, sýnir rannsóknin, sem
er staðfest með tilraunum, að hlutfall jóna í flæðinu breytist all verulega, fer frá 25% upp
í 59%, hækkar með hækkandi hámarks straumþéttleika um afhleðsluna. Með því að beita
IRM, sést glögglega mikilvægt hlutverk jónunar argons með árekstri við rafeindir í því að
valda þrýstingslækkun vinnugassins, í þessum afhleðslum, einkum við lágan gasþrýsting og
háan straumþéttleika. Þessu til viðbótar, þá sést með samanburði við tilraunaniðurstöður, sem
fengnar voru með mælingu á Thomson dreifingu, og mælingu á ljósútgeislun, frá afhleðslum
með þungsteinsskotmark að þrátt fyrir að IRM gefi of lág gildi á rafeindaþéttleika og gefi
of há gildi fyrir rafeindahitastig, þá segir það fyrir um hegðan þessara stærða sem fall af
tíma. Þegar á allt er litið, þá sýna þessar niðurstöður að meðalrúmmálslíkanið er er mjög
notadrjúgt í að segja fyrir um þá flóknu hegðun sem finna má í HiPIMS afhleðslum, og að
þær forspár falla vel að því sem hefur sést í tilraunum. Fyrir HiPIMS afhleðslur, með bæði
þungsteins og sirkon skotmörk, er verulegt framlag til straums um afhleðslunnar frá bæði
argon og málmjónum. Þetta þýðir að bæði þungsteins og sirkon afhleðslur gera út á bæði
endurvinnslu jóna vinnugassins og jóna sjálf-spætunar
The COVID‐School and Social Responsibility: Creative Expressions of Children's Rights and Agency in Iceland During the Pandemic
Full text linkThis study examines children's experiences in Iceland during the COVID-19 pandemic through their creative expressions sub-mitted to the Ombudsman for Children. Analysing 454 submissions, including narratives, drawings and videos from childrenaged 6–16, the research identified two main themes: the ‘COVID- School’ addressing educational disruptions and peer relation-ships, and ‘Social responsibility’ reflecting children's engagement with health measures. Using Spray's framework of embodied,social and public child dimensions, the study reveals how children navigated pandemic restrictions while demonstrating remark-able health literacy and social consciousness. The findings emphasise children's agency and the importance of including their perspectives in public health crisis responsesThis work was supported by Rannís, 217579-051, the Office of the Ombudsman for Children, and University of Iceland.Published versio