Teologia Praktyczna

Chrzastowska, Małgorzata

Polish

Kościół o prawach człowieka i miejscu kobiet w życiu publicznym. Ewolucja stanowiska

Grodź, Stanisław

Między poszukiwaniem porozumienia a błędnym kołem powrotu do konfliktów. Dialog międzyreligijny chrześcijan i muzułmanów

Rakoczy, Tomasz

Zasady prawne ograniczające prawo wiernych do przyjmowania sakramentu Eucharystii

Półtorak, Kazimierz

Pedagogika pastoralna. Nowe inspiracje duszpasterskie

Baranowski, Zygmunt

S P R A W Y  D U S Z P A S T E R S K I E
Ks. Zygmunt Baranowski — Poznań.
A S C E Z A  Z A K O N N A  A Ś W I E C K A .
I.
W kołach protestanckich zawsze jeszcze pokutuje po­
gląd, że w Kościele katolickim wyznaje się i głosi dwa od­
rębne ideały życia chrześcijańskiego: jeden wyższy, prze­
znaczony dla stanu doskonałego, zakonnego; drugi mniej 
doskonały, przeznaczony dla ludzi świeckich.
Swego czasu O. Denifle, dominikanin, w walce z teo­
logami protestanckimi wyjaśnił na podstawie historycznej, 
że Kościół katolicki poprzez wszystkie wieki wyznawał 
jeden tylko ideał doskonałości chrześcijańskiej, mianowi­
cie, że istota doskonałości polega na miłości Boga i bliź­
niego. Miłość ta, im więcej będzie świadoma, głęboka 
i czynna, im więcej przeniknie całego człowieka i całe ży­
cie jego, tym pewniej poprowadzi nas na wyżyny dosko­
nałości, do świętości.
Cel życia więc jest jeden dla wszystkich; ale różne są 
drogi, które do niego prowadzą.
Drogą najprostszą i najdoskonalszą są rady ewange­
liczne, które znalazły swój wyraz praktyczny w ślubach 
zakonnych i w życiu zakonnym. Życie zakonne, odrywa­
jąc człowieka od spraw ziemskich, pozwala mu poświęcić 
się niepodzielnie i bezpośrednio sprawom Bożym i służbie 
Bożej, prowadzi go prostą drogą ku szczytom.
Inna jest droga doskonałości dla człowieka świeckie­
go. Wśród blasków i cieni życia rodzinnego, wśród obo­
wiązków zawodowych, towarzyskich, społecznych musi on 
wywalczyć sobie niezależność ducha, która by pozwoliła 
mu mimo zgiełku świata skutecznie dążyć do ideału do­
skonałości chrześcijańskiej.
Łatwiej poniekąd przychodzi to człowiekowi samot­
nemu; albowiem łatwiej mu znaleźć skupienie i ciszę, 
wśród której rozwinąć się może w całej pełni kwiat świę­
127
tości. Więcej przeszkód pod tym względem nastręcza ży­
cie małżeńskie, rodzinne. Toż św. Paweł uczy: „Kto bez 
żony jest, stara się o to, co Pańskiego jest, jakoby się po­
dobał Bogu; a który z żoną jest, stara się o to, co światu 
należy, jakoby się podobał żonie: i rozdzielon jest“ (I Kor. 
7, 32 i 33).
Stąd trudno podać imię świętego lub świętej, którzy 
by bezpośrednio z aktualnego życia małżeńskiego przeszli 
do wieczności w blasku świętości. Można by wskazać na 
św. Perpetuę i Felicytas, młode matki i zarazem święte; 
jednakże obydwie z małżeństwa i macierzyństwa przeszły 
do wieczności poprzez drogę męczeństwa. Można by 
wskazać na Jadwigę śląską, żonę i matkę; ale między jej 
małżeństwem a chwilą zgonu stanął pobyt w klasztorze. 
Można by wreszcie wskazać na Jadwigę Królową, która 
bezpośrednio z życia małżeńskiego poszła na drugi świat; 
ale kanonizacja jej jeszcze nie jest dokonana.
Zostawmy jednak tę sprawę na razie na uboczu. Fak­
tem jest, że życie świeckie jako takie bynajmniej nie wy­
klucza dążenia do doskonałości i świętości. Znane jest po­
wiedzenie Ojca św., że z radością oglądać będzie wyniesio­
nego na ołtarze nie tylko świętego w ornacie lub habicie, 
lecz także świętego — we fraku; albo dodajmy, świętą 
w modnej sukni.
Istotnie w okresie Akcji Katolickiej, w okresie, gdzie 
element świecki nabiera tak ogromnego znaczenia w cało­
kształcie życia katolickiego, problem świętości świec­
kiej — jeżeli wolno użyć tego wyrazu — staje się szcze­
gólnie aktualny. Tym tłumaczy się wielkie a zbożne za­
interesowanie, otaczające postać młodego Frassatiego 
i jemu podobnych ludzi, którzy umieli łączyć życie świec­
kie, jego prace, smutki i radości — z pożądaniem wyżyn 
wiecznych, z mistycznymi wzlotami ducha.
W czasach obecnych mnoży się coraz więcej liczba 
katolików obojga płci, którzy nie mając powołania do 
stanu zakonnego żyją w świecie. Mimo to jednak odczu­
wają ogromną tęsknotę, by zgłębić tajniki wiary objawio­
nej, by wznieść się ponad poprawną przeciętność chrze­
ścijańską na szczyty cnoty i doskonałości katolickiej. 
Czy jesteśmy przygotowani na to, aby takim duszom być 
przewodnikami?
Najłatwiejsza rzecz wskazać im po prostu ideały za­
konne i polecić im metody ascezy zakonnej. Sądzę jed­
nak, że jest to zbytnie upraszczanie kwestii, niezrozumie­
nie tego wielkiego zagadnienia.
128
Nie o to przecież chodzi, aby wychować zakonników 
żyjących w świecie, ale o to, aby wychować doskonałych 
katolików świeckich, którym nie jest obce to, co ludzkie 
i ziemskie, którzy biorą żywy i czynny udział w życiu ro­
dzinnym, towarzyskim, społecznym, nawet politycznym, 
równocześnie jednak całe życie swoje podnoszą ku wyży­
nom nadprzyrodzonym i świat nowoczesny dla Chrystusa 
zdobywają.
Jasna rzecz, że takim ludziom potrzeba innych metod 
i praktyk ascetycznych, aniżeli tych, które są wskazane 
dla zakonników. Rozumiał to dobrze św. Franciszek Sa- 
lezy pisząc swą „Filoteę“. I my winniśmy to zrozumieć, 
jeśli nie chcemy, by wielu katolików dobrej woli zbo­
czyło na bezdroża ciasnego pietyzmu lub fałszywego mi­
stycyzmu.
Świecki święty — oto zagadnienie, które nabiera co­
raz większego znaczenia w współczesnym świecie katolic­
kim — zarówno jako problem religijny, jak i dusz­
pasterski.
II.
Między zakonnikiem a człowiekiem świeckim stoi po­
stać kapłana świeckiego. Ideałami kapłańskimi jest on 
zbliżony raczej do stanu zakonnego; żyjąc w świecie staje 
się bliski ludziom świeckim. Otóż nasuwa się pytanie: Czy 
życie nasze wewnętrzne i praktyki nasze ascetyczne mają 
pójść po linii zakonnej, czy też po linii uduchowionego ka­
tolika świeckiego, albo wreszcie kroczyć własnymi, odręb­
nymi drogami.
Niektórzy pisarze ascetyczni i wychowawcy uważają, 
że najpewniejsza i najlepsza droga dla kapłana świec­
kiego jest ta, która go zbliży najwięcej do ideałów zakon­
nych: a więc wyrzec się wszelkich dóbr ziemskich aż do 
ubóstwa, wyrzec się własnych pomysłów i własnej ini­
cjatywy, a czekać biernie na to, co rozkaże Władza du­
chowna; odłączyć się od wszelkich stosunków rodzinnych 
i towarzyskich, żyć jak najdalej od grzesznego świata.
Wobec takich poglądów należy stwierdzić, że co in­
nego jest stan zakonny, a co innego stan kapłana świec­
kiego. Inne są ramy powołania zakonnego, inne znowu po­
wołania do kapłaństwa w świecie. Jeden i drugi ma dojść 
do doskonałej i apostolskiej miłości, do dojrzałej świę­
tości — odrębnymi jednak drogami.
129
Przy tym należy podkreślić, że kapłan świecki nie jest 
tylko jakoby postacią kompromisową między doskonało­
ścią zakonną a ułomnością ludzką; nie, kapłan świecki ma 
samoistne a wielkie znaczenie w całokształcie życia ko­
ścielnego; ma odrębne swoje prawa i obowiązki, wielo­
krotnie potwierdzone w kanonach prawa kościelnego. 
Z tego wynika, że także życie wewnętrzne, ascetyczne 
kapłana świeckiego będzie miało pewien odrębny charak­
ter odbiegający zarówno od praktyk zakonników, jak 
i katolików świeckich.
Zakonnik przez śluby zakonne odłącza się od świata 
i przez samotność świętą zbliża się do Boga, by potem 
z wyżyn Bożych patrzeć na świat i sprawy jego. Kapłan 
świecki żyje wśród świata, nie tak, by w nim po świato­
wemu zatonąć, ale też nie tak, by się od niego jak pustel­
nik odłączyć. Kapłan pragnie to, co ziemskie, prześwietlić 
prawdą Bożą, oczyścić i uszlachetnić prawem Chrystuso­
wym, zdobyć dla Chrystusa, podnosić w codziennym tru­
dzie na wyżyny nadprzyrodzone, ku szczytom dosko­
nałości.
Aby móc to uczynić praktycznie, będzie musiał całe­
mu swemu życiu kapłańskiemu dać odpowiednie a swoiste 
nastawienie.
1. Ide a ł  u b ó s t w a  k ap ła ńs k i eg o .
Kapłan świecki — jak wiadomo — nie wyrzeka się po­
siadania dóbr doczesnych, także z dóbr beneficjalnych ko­
rzysta w dość szerokim zakresie. Wiadomo też, że kapłan 
ma obowiązek kanoniczny czuwania, by z dóbr ko­
ścielnych niczego lekkomyślnie nie uronić. Stąd też z lek­
kim zdziwieniem czytamy od czasu do czasu mniej lub 
więcej wyraźnie wyrażone pragnienia — także z ust du­
chownych — by wrogowie Kościoła zachcieli uwolnić nas 
od ciężaru mamony i tym sposobem zmusić nas do ubó­
stwa iście zakonnego.
Rozumie się, że kapłan świecki nie powinien zużywać 
zbyt dużo pieniędzy na swoje osobiste potrzeby. Ale 
z drugiej strony niechże nam ci idealiści wytłumaczą, dla­
czego Kościół, który oczywiście nadmiaru dóbr do­
czesnych nie pragnie, karze zabór dóbr doczesnych suro­
wymi karami. Otóż dobra doczesne same z siebie nie są 
złe, owszem są pożyteczne, a nawet konieczne dla pełnej 
działalności Kościoła: konieczne dla chwały Bożej, dla mi- 
syj, dla dobroczynności i wielorakich potrzeb najidealniej-
130
szych. Złe jest tylko nadużycie tych dóbr, zdzierstwo 
i chciwość, nie licujące z świętym powołaniem kapłańskim.
Bez wątpienia ubóstwo franciszkańskie jest budują­
cym ideałem; można jednakże zbudować wiernych także 
dobrym użyciem dóbr doczesnych. Może więc pro­
boszcz — mówimy o normalnych warunkach gospodar­
czych — użyć dochodów swoich na upiększanie domu Bo­
żego nie oglądając się na mozolne składkowanie; na uza­
sadnione kulturalne potrzeby własne; na cele oświatowe, 
społeczne; na wszelaką katolicką dobroczynność. Nieraz 
pieniądz dobrze użyty jest prawdziwym apostołem, który 
zdobywa serca ludzkie łatwiej aniżeli najgorętsze słowa.
Jednym słowem — kapłan świecki może stać się wzo­
rem, jak należy używać dóbr doczesnych kulturalnie, spo­
łecznie, po chrześcijańsku. Lud nasz nieraz więcej gorszy 
się wadami księdza, który mieszka jak Diogenes, a ubiera 
się jak żebrak, aniżeli księdzem, który mimo podatków 
gruntowych i innych stara się obok osobistej dobro­
czynności zachować stopę życiową godną kulturalnego 
człowieka i kapłana.
Jeżeli jednak nastaną takie czasy, że ludziom zabrak­
nie chleba a nędza zajrzy im w oczy, wtedy kapłan świecki 
zrozumie, że potrzeby kulturalne i przywileje stanowe mu­
szą ustąpić wobec ogromu biedy ludzkiej, wtedy ubóstwo 
franciszkańskie będzie dla niego już nie radą ewange­
liczną, lecz prostym obowiązkiem chrześcijańskim.
Zakonnik wyrzeka się dóbr ziemskich dla miłości Bo­
żej; kapłan świecki w mniejszej lub większej mierze po­
święca dobra ziemskie dla miłości bliźniego. Obydwaj 
spotykają się na jednej płaszczyźnie, różnymi drogami do­
chodzą do mety.
2. P o s ł u s z e ń s t w o  kap łańsk ie .
Zakonnik przez ślub posłuszeństwa wyrzeka się swo­
body rozporządzania samym sobą, własnej woli i decyzji, 
poddając się ślubem rozkazom przełożonych.
Kapłan świecki jest związany posłuszeństwem kano­
nicznym. Posłuszeństwo to jednak zostawia kapłanowi 
dużo swobody i samodzielności.
Wystawmy sobie, że duszpasterz w imię doskonałego 
posłuszeństwa chciałby wyzbyć się własnej woli. Zamiast 
rozstrzygać bieżące sprawy według zasad teologicznych 
i kanonicznych, zwraca się z każdą drobnostką do Władzy 
duchownej. Nie podejmuje żadnej inicjatywy, żadnej no­
wej, twórczej myśli, zawsze tylko biernie czeka na wska­
131
zówki i rozkazy „z góry“. Sprawy wątpliwe lub drażliwe 
a naglące, które powinien rozstrzygnąć zgodnie z własnym 
sumieniem, lękliwie od siebie odsuwa i obarcza nimi — 
niepotrzebnie — Władzę duchowną.
Taki rodzaj posłuszeństwa i uległości u kapłana świec­
kiego nie byłby — sądzę — cnotą, ale raczej synonimem 
lenistwa duchowego i niezaradności.
Zapewne indywidualność i oryginalność kapłańska nie 
może pójść tak daleko, by wyłamywała się spod organi­
zacji hierarchicznej Kościoła i przekraczała zasadnicze 
i ustalone linie życia katolickiego. Poza tym jednak życie 
duszpasterskie nastręcza kapłanowi sposobności bez liku, 
by mógł przy doskonałym posłuszeństwie okazać twór­
czość myśli, światłość czynu i zapał święty dla sprawy 
Bożej.
Wynika stąd. że w wychowaniu młodego pokolenia 
kapłańskiego należało by podkreślać obowiązek posłu­
szeństwa, jak i moment rozumnej samodzielności. Równo­
cześnie jednak rozumiemy dobrze, jak trudno jest pogo­
dzić: konieczny rygor z zdrową swobodą; szacunek dla 
autorytetu z samodzielnością myśli i sądów; pokorę chrze­
ścijańską i kapłańską z nieugiętością charakteru i poczu­
ciem honoru; ascezę kapłańską z życiem wśród świata.
3. Cel ibat .
Zarówno przez zakonny ślub czystości jak i przez ce­
libat kapłański wyrzekamy się życia małżeńskiego i ro­
dzinnego, by żyć w czystej samotności propter regnum 
caelorum. Ale i w tej dziedzinie istnieją pewne subtelne 
różnice między ideałem zakonnika a kapłana świeckiego.
Zakonnik z natury rzeczy więcej jest oddzielony od 
życia rodzinnego i towarzyskiego aniżeli kapłan świecki. 
Niejeden pisarz ascetyczny średniowiecza, patrząc spoza 
murów klasztornych na grzeszny świat i pokusy jego, 
przedstawiał niewiastę jako furtę piekielną i sidła szatań­
skie. Współczesny asceta tak pisać o kobiecie nie potrafi, 
choćby przez wzgląd na matkę swą lub siostrę, przez 
cześć dla Matki Boskiej. My dziś patrzymy na kobietę 
nie tylko jak na ułomną i kuszącą córę Ewy, ale raczej 
jak na dziecko Marii, które czystością myśli i szlachetno­
ścią serca potrafi niejednego mężczyznę dźwignąć z upad­
ku i poprowadzić ku wyżynom moralnym.
Kapłan w pracy swej nieraz spotyka się z światem ko­
biecym, czy to na gruncie ściśle kościelnym, czy też spo­
łecznym lub towarzyskim. W stosunkach tych będzie wy-
132
strzegał się nerwowej bojażliwości z jednej strony, a swo­
body kawalerskiej z drugiej. Będzie raczej przestawał 
z światem kobiecym z szlachetną naturalnością i roztro­
pną a pełną czci powściągliwością, pamiętając równocze­
śnie o swej godności kapłańskiej jak i ułomności ludzkiej 
u siebie i innych.
Kapłan świecki, jakkolwiek przez celibat wyrzekł się 
własnej rodziny, niemniej jednak ma nieraz sposobność, 
by brać udział w życiu rodzinnym i towarzyskim swych 
parafian. Czy z tych sposobności korzystać, czy ich uni­
kać? Wiemy dobrze, jak łatwo ksiądz świecki może stać 
się księdzem światowym. Mimo to — jak nie jest dobry 
rozdział Kościoła od państwa, tak też nie jest dobrze, gdy 
rwie się łączność między kapłanem a życiem rodzinnym 
wiernych.
Starsze pokolenie kapłanów dobrze pamięta, jak żywy 
udział ongi brał kapłan nie tylko w życiu narodowym 
i społecznym, ale także towarzyskim i rodzinnym swych 
parafian. Bez wątpienia, było tam nieraz za wiele świa- 
towości wraz z węgrzynem i preferansem (brydża 
wtedy jeszcze nie grano!). Ale w innych wypadkach 
była miła i zbawienna łączność między kapłanem i wier­
nymi, było wzajemne zaufanie i przywiązanie. Kapłan nie 
był „obcym ciałem“ w towarzystwie świeckich, nie był 
czarnym cieniem, który psuł ludziom niewinną zabawę; 
obecność kapłana była jakoby symbolem uświęcającej 
łączności, która powinna istnieć między Kościołem a spo­
łeczeństwem w wszystkich dziedzinach życia.
W arto by pracować nad tym, aby tę łączność utrzy­
mać i utrwalić wbrew separatystycznym tendencjom róż­
nych jansenistycznie nastrojonych ascetów francuskich. 
Niektóre reprezentatywne probostwa czy kanonie nabra­
łyby nowej racji bytu, gdyby zbawienną tę łączność pie­
lęgnowały, tłumiąc powagą swą możliwe wybujałości 
światowe.
Św. Jan Vianney z Ars jest nam pocieszającym przy­
kładem, że można być kapłanem świeckim, proboszczem, 
beneficjatem, nawet kanonikiem honorowym — a jednak 
świętym.
Agnoscite quod agitis: imitamini quod tractatis; qua- 
łenus morłis Dominicae mysterium celebrantes, morti­
ficare membra vestra a vitiis, et concupiscentiis omnibus 
procuretis.
Z liturgii święceń kapłańskich.
133


Asceza zakonna a świecka

Olejnikowa, Jadwiga

Praktyki zawodowe dla świeckich studentów teologii. Projekt i pierwsze doświadczenia

Kalbarczyk, Adam

Futurologia pastoralna. O potrzebie wizji w Kościele

Staniszewski, Arkadiusz

Miejsce katolicyzmu polskiego w nowych strukturach społecznych, kulturowych i gospodarczych Unii Europejskiej. Strategia dialogu i ekumenizmu

Niparko, Romuald

Jaka pedagogika na wydziałach teologicznych?

Przybyłowski, Jan

Duszpasterstwo grupowe w kontekście zadań wychowawczych

Not a member yet