Teologia Praktyczna

Prądzyński, Józef

R O K  I. L I P I E C  1 9 3 9. N R 3.
T E O L O G I A  
PRAKTYCZNA
K W A R T A L N I K  D L A  D U S Z P A S T E R Z Y
KS. BISKUP ANTONI LAUBITZ.
„Wielu chwalić będzie mądrość jego, 
i ai na wieki nie będzie wymazana,
i nie usłanie pamięć o nim,
i o imię jego pytać się będą od narodu do narodu. 
Mądrość jego narody wysławiać będą, 
a Kościół chwalę jego opowiadać będzie.“
Pragnąc szkicować obraz śp. ks. bp. Laubiłza 
trzeba by właściwie odstawić atrament, odłożyć  
papier i pióro, a wziąć na warsztat śpiż i marmur 
oraz Marcina Rożka twórcze dłuto.
G dy papież mianował go w listopadzie 1924 r. 
biskupem tytularnym jasseńskim mial pełnych łat 
sześćdziesiąt i trzy. Był więc według pojęć pół­
nocnych starcem nie do pastorału, ale do laski 
sędziwości gotowym . Mądrość Rzymu jak zawsze 
tak i w te j nominacji okazała się w całej pełni. 
Przez lat piętnaście służył od świtu do nocy Ko-
Ks. Mądr. Syr. 39, 12-14.
173
ściołowi i Narodowi. Z  pełnym snopem czynów  
i zasług stanął przed Bogiem, aby zdać sprawę 
z włodarstwa swego. Śp. biskup miał w sobie 
pewną twardość, można by mówić o kujawskim  
uporze, może nawet nie bez słuszności szeptało 
się w dobrym znaczeniu o bezwzględności „wła­
dyki“. Historyk z lat późniejszych policzy jego 
wiekopomne dzieła, zważy intencje — o ile to 
możliwe — ustali sukcesy i stwierdzi sprawiedli­
wie, że takim musiał być, jakim był, inaczej puste 
zostałyby po nim brogi.
Są łudzie, którzy rodzą się do władzy i czynu.
N awet bez złocistej m itry i korony hrabstwa 
rzymskiego byłby śp. Zmarły zostawił wielkie na­
zwisko. Szedł bowiem od roboty do roboty, 
a zawsze w wielkim stylu.
Pan Bóg rzeźbił go też twardym dłutem krzy­
ża. Pobudował wspaniałą, potężną świątynię, 
chłubę Inowrocławia i Kujaw. W  sam Wielki Pią­
tek pochłonęła ziemia wielką je j część. Nie za­
łamał się robotnik boży. Na progu biskupstwa 
nowy krzyż niechybnie jeszcze boleśniejszy wło­
żył mu Pan na barki. Przygarbił się na chwilę, 
oczy zaszły mu mgłą. Potem stanął do pracy od 
porannej do wieczornej zorzy. Miał w duszy coś 
ze średniowiecza, co to zostawiło strzeliste, nie­
spożyte katedry, a słodką pobożność wdzięcznych 
kantylen miękkim czasom potomnych.
Pochłaniała go chwała boża. Dbał o nią całą 
duszą, rozumem, wolą nieugiętą, a także sercem, 
na oko ukrytym niby w stalowym schronie.
G dyby niewdzięczność ludzka chciała wyma­
zać jego pamięć, podniósłby sprzeciw Wojciech- 
dzwon, przez niego osadzony na podniebnym tro­
nie wieży bazyliki.
174
Sama macierz polskich kościołów stanęłaby 
w  m onarszej krasie, głosząc czyny jego wśród  
wtóru miasta stołecznego prymasów, które w no­
we przyodział błaski.
M ądry był, odważny w sprawach Kościoła 
i narodu, dla biednych hojny, gospodarny i go­
ścinny wzorem Piasta.
Żałoba o niego podszyta  jest cichą dumą, że 
męża-kaplana takiej miary wydała Polska. Z  jego 
trumną nie harmonizują jakoś łzy  i szlochy, ra­
cze j w ydaje się na miejscu potrzaskiwanie tarcza­
mi, zbroi chrzęst i m ieczów pobrzęk, niby na po- 
chowie żołnierza wielkiej szarży i sławy na miarę 
Chrobrego, w którego pomniku najlepiej ksiądz 
biskup Laubitz wypowiedział sw oje aspiracje.
Była mowa o krzyżach, nie wolno więc prze­
milczeć powodzenia i uznania, które mu tow arzy­
szyło  wiernie. Miał także, co się w świecie nazy­
wa szczęściem.
Opatrzność oddała go w  ręce Zwierzchnika, 
który nie krępował rozmachu, pochwalą zachęcał, 
medal w ybił na cześć jego, rozszerzał hojnie kom ­
petencje, darzył zaufaniem. A  to znaczy bardzo 
dużo, gotowość bowiem do czynu tłumioną, pod­
cinana, zamykana grozi kwasem i fermentem.
Śp. ksiądz biskup Antoni Laubitz przeszedł już  
ostatni egzamin.
W ielkim był — ale tylko człowiekiem. N ie­
wątpliwie też wygląda subsydiów ofiary najśw. 
i m odlitwy. W ięcej mu one teraz znaczą, aniżeli 
hołdy i wspomnienia. N ie poskąpią mu chyba 
serca i błagalnej pamięci w szyscy, co chylą czoło 
przed jego pamięcią.
X. Józef Prądzyński.
175


Ks. Biskup Autoni Laubitz

Sokol, Jan

JAN SOKOL 
Misja chrześcyańska wśród pogan?
Nasza wiara w Boga wcielonego w Jezusie Chrystusie jest dla nas chrześcijan 
darem Bożym, i to najwyższym ze wszystkich darów Boga. W tym świecie jest ona 
jednakże przynajmniej po części powierzona i dana jako zadanie nam ludziom. Tcik- 
że wiara wciela się —  w lud Boży —, a w formie Kościoła staje się instytucją, która 
troszczy się o tę wiarę i nam ją przekazuje. Przy całej możliwej krytyce takiej formy 
zewnętrznej, przekazywanie innym życia chrześcijańskiego jest zarazem tym właśnie 
najważniejszym zadaniem, które zostało powierzone nam jako chrześcijanom. War­
tość tego daru — teoretycznie tak wielką — możemy poświadczyć jedynie przez to, 
że uprzystępnimy go zarówno naszym dzieciom, jak też innym naszym bliźnim, by po 
naszej śmierci nic zniknął z tego świata. Moglibyśmy wprawdzie zaufać nadziei, że 
Bóg może „i z tych kamieni wzbudzić synów Abrahamowi,,, jednakże nie tędy droga.
I. Aktualne uwarunkowania przekazu wiary
Wiara przeżywana trwa w tym świecie w sposób podobny do wszystkich innych 
kulturowych i społecznych form życia — a mianowicie przez przekaz —  po łacinie 
tradycję. Co nie zostanie w ten sposób przekazane albo przyjęte i zrozumiane, musi
— patrząc po ludzku — zaginąć. Jest przedmiotem naszej wiary, że ten przekaz w ca­
łości zależy od bezpośredniego działania Ducha Świętego. Jednakże wiara rodzi się, 
jak wiemy, ze słuchania — stąd jej przekazywanie staje się zadaniem ludzi. A ponie­
waż nośnikiem tego przekazu ma być mowa, słowo, nasze zadanie polega na tym, 
byśmy słowo to uczynili czymś do przyjęcia dla naszych bliźnich, czymś wiarygodnym, 
byśmy tworzyli i poszerzali warunki i okazje jego przyjęcia. To jest zadanie chrześci­
jańskiego głoszenia wiary.
Dzisiaj wiemy bardzo wiele o tym, jak skomplikowane jest owo społeczne przeka­
zywanie. Dokonuje się ono przede wszystkim implicite, przez naśladowanie, przez le­
dwie świadome przejmowanie i dostosowanie się — tak, jak to codziennie dzieje się
7
w rodzinie. Wiara przeżywana staje się w ten sposób często takie dziedzictwem, spad­
kiem, który albo ktoś otrzymuje, albo akurat nie. Jednakże nawet ten domowy, rodzin­
ny przekaz wiary w znacznym stopniu podlega wielorakim wpływom otoczenia społecz­
nego, szkoły, telewizji i rówieśników — a to dzisiaj znaczy najczęściej, że napotyka na 
poważne przeszkody. Zatem nie tylko misje „zewnętrzne”, ale także „wewnętrzne” 
wychowanie dzieci musi się w dzisiejszym społeczeństwie mierzyć z powszechnymi 
uwarunkowaniami i poważnymi przeszkodami w przyjmowaniu wiary. Dotyczy to zwłasz­
cza tak zsekularyzowanych społeczeństw, jak dzisiejsze społeczeństwo czeskie.
Czym więc różni się dzisiejsze społeczeństwo i tzw. „człowiek dzisiejszy„od tych 
swoich przodków, na których nastawione było tradycyjne głoszenie wiary? W pierw­
szych latach powojennych głośne było, zwłaszcza we Francji hasło nazywające ten kraj 
„pays de mission,,. Przez pewien czas dyskutowano nad tą sprawą, jednakże bez wy­
raźniejszych rezultatów. Bowiem, tak mi się wydaje, przez porównanie ze zwyczajną, 
tradycyjną misją zadanie, o które chodzi, zostało poważnie niedocenione. Każde 
misyjne głoszenie w przeszłości — głoszenie Jezusa i Apostołów, średniowiecznych 
misji w Europie i misji nowożytnych w pozostałych częściach świata — miało miano­
wicie zawsze i wyłącznie do czynienia z ludźmi „religijnymi”. Zarówno Żydzi czasów 
Jezusa, jak „poganie” wszystkich czasów aż do dzisiaj byli zupełnie oczywiście ludźmi 
żyjącymi religijnie, u których głosiciele bardzo wiele mogli już zakładać — i faktycz­
nie zakładali. To właśnie obecnie się zmieniło. Większość naszych bliźnich i współ­
obywateli to nie są bynajmniej „poganie”, jak to się często bezmyślnie twierdzi, tylko 
po prostu ludzie bez religii. Bez jakiegokolwiek pojęcia, na czym religia mogłaby 
polegać. Ludzie, jakich dawniej praktycznie się nie spotykało — a jeśli się gdzieś 
przytrafili, to byli to samotni intelektualiści, którzy nie wpływali istotnie na swoje 
społeczności.
Tfc głęboka przemiana nie jest w Europie aż tak nowa, jak można by pomyśleć. 
Jest ona tak głęboka, że niewidzialnie podkopała i pozbawiła treści także myślenie 
chrześcijańskie, nasze potoczne wyobrażenia i przekonania. Można się tylko dziwić, 
jak często wyobrażenia o religii wśród ludzi wykształconych, a nawet wierzących, nie 
tylko są płaskie i bezbarwne, ale wprost fałszywe. Najszerzej rozpowszechnione jest 
przekonanie, że religia jest rodzajem światopoglądu, przeświadczeniem, pewnym 
(„alternatywnym”) objaśnieniem świata, po prostu pewną teorią — którą można wo­
bec tego potwierdzić lub obalić. Takie przekonanie stoi zresztą za większością wysił­
ków i dzieł „apologetycznych” czasów najnowszych, które w ten sposób jeszcze bar­
dziej pozbawiły religię treści.
Tego, jak doszło do tak głębokiej metamorfozy duchowej człowieka nowożytne­
go, nie mogę na tym miejscu przedstawić, choćby pobieżnie. Od racjonalizmu scho­
lastyki przez Oświecenie aż po nieszczęsny spór z nauką religia — a w szczególności 
religia chrześcijańska — traciła grunt pod nogami, stawała się martwa, mglista (Nie­
tzsche) i czysto moralistyczna. Razem z religią dotknęło to jej przepowiadanie, które 
w końcu nie znajdowało już dostatecznego oparcia, poza próbą dołączenia do różne­
go rodzaju ruchów emancypacyjnych, z których spodziewało się zaczerpnąć choć tro­
chę wagi i znaczenia w oczach adresatów. Ratunkiem dla tak osłabionej religii stała 
się następnie moralność i etyka, która żywi się resztkami zobowiązań religijnych
przyjmowanymi jako „imperatyw”. Natomiast w idei wolnej konkurencji propozycji 
„religijnych”— rozumianych jako okazje do nadzwyczajnych przeżyć — pokazuje się 
ostatecznie, że religia jako szczególny rodzaj podniety stała się przedmiotem wyrafi­
nowanej konsumpcji, urzeczywistnianej najchętniej na Dalekim Wschodzie z jego 
»duchową« atmosferą.
II. Pytanie początkiem drogi
Może się teraz komuś wydać, że przedstawiam sytuację w zbyt czarnych barwach 
i wspieram skrajny konserwatyzm religijny. Niestety jednak to właśnie ten ewentual­
ny konserwatyzm ze swoją skłonnością do dawnych form świadczy o pustce, jakiej 
dotąd jeszcze w chrześcijaństwie nie było: co pozostało w nim z ducha ewangelii? 
Łacińska liturgia i obowiązkowy celibat? Moje doświadczenia w społeczeństwie ko­
munistycznym i postkomunistycznym nauczyły mnie, że (ludzkiego) wyjścia z takiej 
sytuacji szukać trzeba o wiele, wiele głębiej — mianowicie w religiach „prymityw­
nych” czy też „pogańskich”, w których stosunkowo najjaśniej rozpoznawalne jest 
właściwe jądro rzeczywiście religijnego nastawienia do życia.
Począwszy od Jamesa Frazera i Emila Durkheima antropologowie odkryli świat 
starych religii, który wydał się im bardzo obcy, i który bezskutecznie usiłowali zrozu­
mieć. Interesujące jest, że stało się to w tym samym czasie, w którym krytyczni teo­
logowie bibliści odkryli odrębność i niezwykłość myśli apokaliptycznej. A przecież 
ani jedno, ani drugie nic jest czymś aż tak bardzo obcym czy niezwykłym. Tyle tylko, 
że ani jednego, ani drugiego nie da się pojąć jako światopoglądu albo jako moralno­
ści. Jak zatem? Być może najbliższa rdzenia każdej religii jest nieco zaskakująca 
charakterystyka filozofii u Platona: filozofowanie zaczyna się według niego od zdzi­
wienia. Filozofem jest ten, kto zauważył, że jego życie i świat nie są bynajmniej tak 
oczywiste, jak się większości z nas wydaje. Jest to zagadka, tajemnica, pytanie: „Dla­
czego w ogóle jest raczej coś, niż nic?” Jest tu już zresztą widoczne charakterystyczne 
przesunięcie w kierunku pewnego rodzaju obiektywności: filozof pyta tak, jakby cho­
dziło o kwestię czysto teoretyczną, która go osobiście niezbyt porusza. On tylko sta­
wia interesujące pytanie.
Religie mają tę przypadłość, że nie są jedynie konstrukcjami myślowymi wielo- 
mównych i wymownych ludzi, ale żywymi rzeczywistościami ludzkimi i społecznymi. 
Stąd brak im często owej uskrzydlonej refieksyjności języka filozoficznego. Jednakże 
w porównaniu z Sokratesem idą one jeszcze krok dalej: rozumny człowiek nie może 
w żadnym razie uważać swojego życia na ziemi za oczywiste choćby tylko dlatego, że 
w każdej chwili może je utracić. „Rozumie” on swoje życie, swoje zdrowie, swoje 
szczęście, swoje dzieci, swoją zdobycz i swoje zbioiy zupełnie oczywiście jako dary, 
które zostają mu podarowane mniej lub bardziej darmo, i które zarazem są mu po­
nad wszystko drogie. Musi więc czynić wszystko, co możliwe, by je zachować i by 
pokazać, jak bardzo ceni te wszystkie cudowne rzeczy.
Otóż można pokazać, jak z tego zarazem prostego i po ludzku mądrego nasta­
wienia wyrastają wszystkie możliwe rytuały, które różnią się od siebie nawzajem tym
9
tylko, komu właściwie należy się wdzięczność i ku komu skierowana jest związane 
z nią zatroskanie. W przypadku zbieraczy i łowców jest to często las, u innych słońce, 
w przypadku osiadłych rolników najczęściej przodkowie, w kulturach rozwiniętych 
różne bóstwa i bogowie. Religia — tak mogłaby brzmieć bardzo przybliżona definicja 
— jest systematycznym, wyartykułowanym i przynajmniej w pewnym stopniu publicz­
nym okazywaniem wdzięczności i zatroskania — tego, co w Starym Testamencie na­
zywa się bojaźnią Bożą i jest początkiem mądrości. Przedmiotem wdzięcznego zatro­
skania jest to wszystko, czego człowiek ani nie może sobie kupić, ani wytworzyć, ani 
zasłużyć, a tylko przyjmować — słońce, miłość, przyjaciele i dzieci, szczęście i zdro­
wie, życie i świat.
To religijne nastawienie fundamentalne było w dawnych społecznościach w ta­
kim stopniu oczywiste, w jakim stało się dziś obce społecznościom nowożytnym. Mimo 
to jednak w całej historii chrześcijaństwa można pokazać jednoznacznie, jak oczywi­
ste było to także dla naszych przodków. W ewangeliach nastawienie to jest wszech­
obecne: w słowach Jezusa o „dzieciach” i „ojcu”, o ubogich w duchu (gr. „ptochoi", 
właściwie „żebracy”) i w ostrzeżeniach przed bogactwem, które prowadzi do głupie­
go przekonania o własnej samowystarczalności, w przypowieściach o kwiatach i pta­
kach i na wielu innych miejscach. Jednakże przedmiot tego wdzięcznego zatroskania 
już w święcie żydowskim przysłonięty został przez wyższy dar Prawa, z którego lud 
Izraela był tak dumny, a u chrześcijan ponadto przez cud wcielenia i odkupienia, który 
wszystko inne zepchnął w cień.
Te trzy poziomy (stworzenie, prawo, zbawienie) są jeszcze obszernie objaśniane 
np. u Bernarda z Clairvaux, kiedy odpowiada on na pytanie, dlaczego wszyscy ludzie 
powinni kochać Boga: poganie z racji stworzenia, Żydzi ponadto z racji objawienia, 
a wreszcie chrześcijanie z racji wcielenia i odkupienia. Dwie pierwsze płaszczyzny są 
zakładane jako coś oczywistego. Gdzie indziej ten prosty i zarazem pouczający stan 
rzeczy rzadko bywa wprost formułowany — właśnie dlatego, że był on tak oczywisty.
Dopiero ruchliwe życie miejskie ze wszystkimi jego możliwościami i nadziejami 
przesunęło akcent na własne osiągnięcia człowieka, na co następnie tak gwałtownie 
zareagowali Reformatorzy — tyle, że także oni widzieli niebezpieczeństwo jedynie 
w odniesieniu do usprawiedliwienia, a nie już na „pogańskim” poziomie samej eg­
zystencji. Polemika misjonarzy z poganami była wówczas być może jeszcze zbyt świe­
żym wspomnieniem. Jednakże nacisk Reformacji na to, że wiara jest niezasłużoną 
łaską i wolnym darem Boga, na który człowiek jedynie odpowiada, był w pełni uza­
sadniony. Również trydencka odpowiedź na to wyzwanie w żadnym razie nie nego­
wała takiego stanu rzeczy, wplątała się ona jednak w bezowocną polemikę i prze­
oczyła właściwie ten niezwykle istotny punkt.
III. Wyzwania „nowej ewangelizacji”
Co z tego zatem wynika dla przekazywania życia chrześcijańskiego w dzisiejszych 
społecznościach niereligijnych? Otóż w żadnym razie nie jesteśmy w sytuacji daw­
niejszych misjonarzy, nawet jeśli zdolni jesteśmy naśladować ich entuzjazm. Zwykłe
10
treści chrześcijańskiego przepowiadania prowadzą u naszych rozmówców najczęściej 
do głębokich nieporozumień. Przyjmowane są one, jak to dziś dzieje się powszech­
nie, jako swego rodzaju komunikaty o życiu i świecie — a to znaczy właśnie jako ele­
menty pewnego objaśnienia świata. W ten sposób wszelkie przepowiadanie chrześci­
jańskie, ustne czy pisemne, wyrafinowane czy proste, zostaje już w punkcie wyjścia 
zablokowane. Tylko żywe przykłady mogą przebić ten mur, jednakże bardzo często 
rzecz cała pozostaje wówczas na poziomie „odczuć”— jak w pietyzmie czy u Schopen­
hauera.
Nikt z nas nie może się zwolnić z zadania przekazania dalej i nie zaprzepaszcze­
nia wiaty, którą wszyscy tak czy inaczej otrzymaliśmy. Stoi przed nami „nowa ewan­
gelizacja” Europy, czy nam się to podoba, czy nie. Jednakże z pytaniem ,jak?” wiążą 
się trudności wciąż jeszcze ledwie rozpoznane. Bardzo prowizorycznie można w związ­
ku z tym powiedzieć, co następuje:
•  Również nasza wiara chrześcijańska jest w tym sensie „religijna”, że i ona jest 
wdzięcznym zatroskaniem o dary stworzenia, objawienia i odkupienia. Czy potrafimy 
przekonująco powiedzieć, co znaczą dla nas te pojęcia?
•  Ani objawienie, ani tym mniej odkupienie nie może zostać zrozumiane i w spo­
sób żywy przyjęte bez ogólno-ludzkiego fundamentu wdzięcznie-zatroskanego sto­
sunku do stworzenia. Czy jesteśmy w stanie go odczuwać i konsekwentnie budzić takie 
poczucie?
•  Czy chcemy tego czy nie, intelekt, pojmowanie i rozumienie dzisiejszego świa­
ta — szczególnie świata bogatego — odgrywa dzisiaj rolę większą, niż kiedykolwiek 
dotąd. Co mają o tym do powiedzenia teologowie?
•  Jest ogromnym sukcesem tradycji chrześcijańskiej (i żydowskiej), że zacho­
wujemy się dzisiaj jako jednostki i tak też siebie samych rozumiemy, i to z taką oczy­
wistością, z jaką nasi przodkowie zachowywali się kiedyś jako członkowie wspólnoty 
plemiennej. Czy jesteśmy tego świadomi, a także odpowiednio wdzięczni za ten stan 
rzeczy?
•  Przepowiadanie będzie musiało w konsekwencji na przyszłość być ukierunko­
wane o wiele bardziej indywidualnie, a to znaczy również, że będzie musiało być 
prowadzone o wiele dłużej, aż do późnych lat życia. Kto potrafi to robić?
•  Wszystkie „uczuciowe”, emocjonalne, estetyczne itd. zdolności człowieka od­
grywają nadal bardzo istotną rolę — przede wszystkim każda prawdziwa miłość; jed­
nakże bez próby rozumienia naszej wiary nie zdołamy posunąć się naprzód. Fides 
quaerens intellectum ...
Tłumaczył z  języka niemieckiego: TOMASZ WĘCŁA WSKI
11


Polish

Misja chrześcyańska wśród pogan?

Wysocka, Ewa

Religijność a życie codzienne. Wychowawcze funkcje sfery sacrum w percepcji i doświadczeniach człowieka wykształconego

Zulehner, Paul M.

Od biblijnego obrazu do koncepcji teologii pastoralnej

Stepulak, Marian Z.

Rok Jubileuszowy 2000 lat chrześcijaństwa w opinii młodzieży klas maturalnych z diecezji siedleckiej

Rostworowski, Jan

Świat na przełomie a nowe zadania katolickiego kapłaństwa

Nawrot, Janusz

Granice dialogu w Starym Testamencie - osoby i sytuacje

Półtorak, Kazimierz

Rola parafii w duszpasterstwie młodzieży. Kierunki odnowy w warunkach przemian

Gajos, Leszek

Świadomość religijna i moralna młodzieży polskiej w badaniach Janusza Mariańskiego. Od opisu do konkluzji teoretycznych

Mierzwiński, Bronisław

Współczesna koncepcja teologii praktycznej małżeństwa i rodziny

Not a member yet