Teologia Praktyczna

Polak, Mieczysław

»Kurs wiary wspólnotowej« jako pomoc w odkryciu powołania świeckich wiernych we wspólnocie chrześcijańskiej

Kalbarczyk, Adam

Polish

Kierowanie grupami parafialnymi

Żychliński, Aleksander

Człowiek a grzech pierworodny

Stulkowski, Szymon

¿¿‘SA?,
TEOLOGIA PRAKTYCZNA 
UNIWERSYTET IM. ADAMA MICKIEWICZA • WYDZIAŁ TEOLOGICZNY
TOM 3,2002
, ' V  "■ >•'
SZYM ON STUŁKOWSKJ
Kościół jest jak drzewo. 
Próba ukierunkowania pracy nad programem 
duszpasterskim dla Kościoła poznańskiego
W swojej homilii z dnia 20 kwietnia 2002 r., podczas mszy świętej inauguracyj­
nej, ks. arcybiskup metropolita poznański Stanisław Gądecki odwołał się do obrazu 
drzewa, wskazując na cztery żywioły gwarantujące jego istnienie (ziemia, powietrze, 
woda i ogień). Adaptując ten obraz do świata i Kościoła, wskazał na cztery wzajem­
nie przenikające się wartości, które musimy brać pod uwagę chcąc zastanawiać się 
nad tym, jakie jest miejsce człowieka wierzącego w Boga we współczesnym świecie 
i jaką misję ma on do spełnienia. Trzeba więc podjąć refleksję nad człowiekiem, wspól­
notą, wiarą i kulturą.
Traktując ten obraz jako punkt wyjścia przy formułowaniu programu duszpa­
sterskiego dla archidiecezji poznańskiej, szukaliśmy podobnego, który opisywałby 
wspólnotę Kościoła. Ksiądz prof. Paul M. Zulehner w swoim wykładzie teologii pa­
storalnej posługuje się także obrazem drzewa, bliskiego każdej kulturze ludzkiej, 
czytelnego dla prostego nawet człowieka1. Odwołując się do tego schematu, opisuje 
on wspólnotę ludzi wierzących w Chrystusa. Propozycję spojrzenia na Kościół opar­
liśmy zatem na doświadczeniach wiedeńskiego pastoralisty, modyfikując ją nieco ze 
względu na potrzeby Kościoła lokalnego. Użyty schemat może stać się narzędziem 
do analizy życia Kościoła w wymiarze diecezji oraz parafii, może także pomóc każ­
demu pojedynczemu człowiekowi spojrzeć na siebie jako osobę powołaną przez Boga 
do życia we wspólnocie.
Z obserwacji przyrody wiemy, że zdrowe drzewo posiada silne korzenie, poprzez 
które może zdobywać środki niezbędne do życia. Posiada także konary z liśćmi i kwia-
1 Por. P. M. Zulehner Pastoraltheologie. Band 2. GemeindepastoraL Düsseldorf 1995 s. 50-52.
308
tami, z których rozwiną się owoce. Nie będzie kwiatów i owoców, gdy korzenie będą 
słabe czy chore. To właśnie one decydują o wartości drzewa.
Podobnie jest ze wspólnotą Kościoła. Jest wezwana do tego, by rozkwitać i owo­
cować miłością. Stanie się tak tylko wtedy, gdy będzie ona zakorzeniona głęboko 
w Tym, który jest Miłością — w samym Bogu. Każda więc wspólnota wierzących 
w Chrystusa jest jak drzewo. Ma swoje korzenie oraz owoce. Podobnie jak w przyro­
dzie, i tutaj jakość ow'oców jest uzależniona od jakości korzeni. Jakich korzeni po­
trzebuje wspólnota chrześcijańska? Jakie owoce może wydać?
Korzeniem wspólnoty wierzących w Chrystusa nazwiemy wszystko to, co spra­
wia, że człowiek jednoczy się z Bogiem, wrasta w Niego, zapuszcza głęboko korzenie 
swego życia w Jego Tajemnicę. Ten korzeń można nazwać m is ty k ą , która pozwala 
człowiekowi doświadczyć Boga w codziennym życiu.
Owocami wyrastającymi z tych mistycznych korzeni będą znane w Tradycji chrze­
ścijańskiej m a r t y r ia ,  KOINONIA i d ia k o n ia  czyli świadectwo, wspólnota i służba2. 
Ten obraz stanie się dla nas propozycją ogólnej wizji programu duszpasterskiego.
Po przyjrzeniu się tej wizji, podejmiemy próbę odpowiedzi na pytanie, co 
mogłoby pomóc, a co przeszkadzać w wypracowaniu oraz realizacji tej wizji? Co 
należałoby zrobić, aby ona dotarła do jak najszerszego grona ludzi dobrej woli 
w archidiecezji, którzy pragnęliby się włączyć w pracę nad programem duszpaster­
skim? Kto zdecyduje o dalszych etapach pracy, co robimy dalej, co wybierzemy 
z zebranych propozycji?
Następny etap, to ocena struktur, jakie mamy do dyspozycji w archidiecezji 
poznańskiej i jakich jeszcze potrzebujemy, by móc wypracować i zrealizować program 
duszpasterski?
Ostatnim krokiem będzie pytanie o konkretne etapy pracy? Jakie zadania na­
kreślamy? Do kiedy i przez kogo mają zostać zrealizowane? Jakimi środkami dyspo­
nujemy? Na co nas stać?
L K ośdói jest jak  drzewo
Na początek proponujemy pewien wzorcowy obraz (Leitbild), zawierający ele­
menty tworzące wspólnotę. Wspólnota wierzących w Chrystusa symbolizowana jest 
tutaj przez drzewo, które musi posiadać zdrowe korzenie, by móc owocować. M is t y ­
k a  wyraża zakorzenienie się człowieka w Boga. K o in o n ia  oznacza nową formę bycia 
razem w Chrystusie, M a r t y r ia  wyraża przepowiadanie wyrastające z fascynacji Sło­
2 P. M. Zulehner używa w swym obrazie tylko trzech elementów — mistyki, koinoni i diakoni. 
Nasza propozycja zawiera wśród owoców zakorzenienia w Boga martyrię —  przepowiadanie. Może 
ona być uznana jako forma mistyki, ponieważ przez przepowiadanie i słuchanie Słowa rodzi się 
wiara. Gotowość głoszenia Ewangelii jest jednak najpierw owocem głębokiego zakorzenienia się 
w Boga. To właśnie z doświadczenia spotkania z Nim rodzi się nieodparta potrzeba dzielenia się 
tym przeżyciem z innymi —  martyria, czyli świadectwo.
309
wem Bożym i z  przyjęcia Go. D ia k o n ia  to dostrzeganie tych, którzy cierpią oraz 
konkretne formy pomocy*
1. Za korze nie nie w Huga
Zacząć trzeba o d  korzeni. M is ty k a  to korzenie, które wrastają w glebę Bożej 
Tajemnicy. To właśnie z niej czerpie zarówno wspólnota, jak i pojedynczy człowiek 
siłę wzrostu i życie w miłości wzajemnej. To proces zakorzeniania się w Boga, 
odkrywania Jego bliskości, która jest doświadczeniem Jego obecności w świecie 
i w codziennym życiu. Powszechnie znane jest stwierdzenie Karla Rahnera, że chrze­
ścijanin przyszłości albo będzie mistykiem, albo go nie będzie wcale1. Przez misty­
cyzm chrześcijanina przyszłości rozumiał on umiejętność patrzenia na świat i inter­
pretowania go w duchu Ewangelii, oraz umiejętność konkretnego doświadczania 
Boga w różnych sytuacjach życia człowieka. Do takiej postawy musi człowiek dora­
stać. Wspólnota chrześcijańska winna stawać się zatem szkołą duchowości, która nie 
proponowałaby człowiekowi ucieczki od życia, ale uczyłaby go odczytywania znaków 
Boga w konkretnych sytuacjach. Tu rodzi się pytanie: jak można umożliwić człowie­
kowi taką duchowość? Jak można zdobywać doświadczenie Boga z „pierwszej ręki”? 
Z tego rodzą się pytania szczegółowsze: jak wygląda kultura naszych nabożeństw 
(nabożeństwo Słowa, liturgia sakramentów)? Czy są to wydarzenia słowne bez 
skutku, czy jest to pewnego rodzaju „ryzyko”, które bierzemy na siebie zbliżając się 
do ołtarza, mogąc być przemienionym, tak jak chlcb i wino w czasie Eucharystii? Czy 
jest u nas żyw a kultura nawrócenia wyrażana indywidualnie (np. rachunek sumienia 
i Sakrament Pokuty) oraz wspólnotowo (np. parafialny rachunek sumienia czy 
nabożeństwa pokutne, o których wspomina Jan Paweł II w Liście do kapłanów na 
Wielki Czwartek 2002)? Jak żyjemy Słowem Bożym, tym „małym Pismem świętym”4 
oraz tym „dużym” Pismem Świętym, które jest dane wspólnocie i powinno być 
wspólnie czytane, medytowane i analizowane? To właśnie światło Bożego Słowa ma 
paść na glebę „małego Pisma świętego”, by pomóc człowiekowi czytać historię swego 
życia jako historię drogi, którą przebywa razem z Bogiem. Czy mamy szkoły Słowa 
Bożego, Kręgi Biblijne? Czy mamy szkoły' modlitwy i medytacji chrześcijańskiej? Czy 
mamy żywą kulturę modlitwy? Jak towarzyszymy człowiekowi w różnych sytuacjach 
jego życia naszą „ofertą duszpasterską"? Czy wreszcie, jak przygotowujemy i świętu­
jemy źródło i szczyt naszej wiary — Euchaiystię?
To właśnie mistyka jest kontemplacją oblicza Chrystusa, do której wzywa Ko­
ściół w nowym tysiącleciu Jan Paweł II5. To także realizacja miłości Boga, dokonują­
ca się we wspólnocie łudzi wierzących.
3 Por. K. Rahner: Künftige Spiritualität. W: Praxis des Glaubens. Geistliche Lesebuch. Red. 
K. Lehmann. Zürich I9Ü2 ł  45.
4 W ten sposób Karl Rahner określał historię ludzkiego życia.
5 Por. Jan Pawel II: List apostolski Novo millennio ineunte. Libreria Editrice Vaticana 2001 
n.15 (diilcj; NMI).
2. Owocowanie miłością
Zdrowe i silne korzenie są gwarancją dobrych owoców. Zakorzenienie się w Boga 
związane jest z decyzją pójścia za Jezusem drogą oznaczająca Jego naśladowanie. 
Tak powstaje wspólnota naśladowania Chrystusa, która przez sakrament Chrztu św. 
tworzy z nas Rodzinę Dzieci Bożych — Sióstr i Braci. To Koinonia en Christo — wspól­
nota naśladowania, w którą wprowadza sam Bóg. Być chrześcijaninem, znaczy więc 
określić na nowo swoje miejsce. Pierwszym stałym adresem chrześcijanina jest wspól­
nota naśladowania. Koinonia charakteryzuje się właściwą sobie kulturą. Można wy­
mienić pewne elementy, które pomagają określić stan tej kultury. Najpierw będzie to 
odkrycie równej godności wszystkich ochrzczonych. Zwrócił na to uwagę Sobór 
Watykański II (KK 32). Ta myśl zawarta jest też w kanonie 208 KPK. Ze źródeł tych 
wynika, żc nie ma żadnej większej godności w Ludzie Bożym, nad przynależność do 
niego! Po chrzcie jest tylko jedna droga „kariery” — zstępowanie w dół, w służbę! 
Kolejnym elementem kultury panującej pośród uczniów Jezusa będzie współudział 
w budowaniu tejże wspólnoty. Jeśli odczytujemy Boży zamiar wobec człowieka tak, 
żc każdy jest powołany i obdarowany talentami to znaczy, że wszyscy są także wezwa­
ni by wnieść własny udział w życie i działanie wspólnoty. W tym wymiarze każdy jest 
niezastąpiony. Można powiedzieć, że istnieje niczastępowalna, indywidualna odpo­
wiedzialność każdego członka wspólnoty. Z tego wyrasta podstawowa zasada: Nie 
powinno się podejmować decyzji, bez współudziału osób, których ona dotknie Taka 
forma synodalnego stylu działania ma bardzo pragmatyczne znaczenie dla Kościoła, 
ponieważ przez współudział rodzi się identyfikacja. Na płaszczyźnie doświadczenia 
oznacza to, że ten kto współpracuje, przeżywa wspólnotę. Trzecim istotnym elemen­
tem w relacjach pomiędzy członkami wspólnoty chrześcijańskiej jest kultura konflik­
tów. Dojrzała kultura koinoni nie wyłącza ze swej egzystencji konfliktów, tylko uzna­
je ich istnienie i szansę, którą ze sobą niosą. To czego wspólnoty chrześcijańskie pil­
nie potrzebują, to dobrej kultury konfliktów.
Drugim owocem zakorzenienia się w Boga będzie m a r t y r ia ,  czyli świadectwo, 
przepowiadanie, które wyrasta z przyjętego Słowa i fascynacji Nim. Sw. Piotr doma­
ga się od tych, którzy w sercu mają Chrystusa, aby umieli uzasadnić tę nadzieję, która 
w nich jest (1 P 3, 15). Czujemy jak bardzo potrzeba nam dzisiaj czytelnego i komu­
nikatywnego języka przepowiadania Ewangelii słowem i czynem. Wielkim wyzwaniem 
staje się dla nas odbudowanie katechezy parafialnej, zwłaszcza w wymiarze kateche­
zy sakramentalnej dzieci, młodzieży i dorosłych. Potrzeba nam dobrych modeli takiej 
posługi we wspólnocie, ale także ludzi, którzy mogliby to dzieło zrealizować. Istnieją 
różne próby podejścia do tego zagadnienia: Twórcy podręczników do nauki religii 
opracowują materiały do pracy w parafii. Jednakże obserwacja tych działań pokazu­
je, że brakuje jakiejś całościowej wizji. Na razie nie potrafimy dobrze zorganizować 
katechezy przed Bierzmowaniem czy przygotowania do pierwszego przyjęcia przez 
dzieci Jezusa w Eucharystii. Szukanie nowych form przepowiadania Ewangelii w na­
szych wspólnotach jawi się jako bardzo ważne zadanie dla Kościoła w Polsce.
Trzecim owocem mistyki jest d ia k o n ia  — służba. Autentyczne zakorzenienie 
w Boga rodzi postawę służby. Tego stylu działania możemy się uczyć od samego
311
Boga (Wj 3, 7-10). Ten tekst z Księgi Wyjścia wyznacza nam sposób działania 
odwołujący się do stylu samego Boga. Biblia, którą musimy traktować serio, 
pokazuje nam w długich dziejach Izraela, że Bóg jest po stronie cierpiących. Czy 
zatem możemy powtórzyć za Bogiem: znam wasze uciemiężenie? Czy mamy sieć 
służebnej wrażliwości na cierpienie? Czy ludzie cierpiący w naszych parafiach 
mogą być spokojni, że nikt ich nie przeoczy, czy mogą się czuć jak u siebie 
w domu? (por. NMI 50). Czy istnieją w naszych parafiach zespoły Caritas? Czy 
mamy „wyobraźnię miłosierdzia”?
To właśnie koinonia, martyria i diakonia są wyrazem duchowości komunii (por. 
NMI 43-45) i nowej wyobraźni miłosierdzia (NMI 50), do których zaprasza nas Jan 
Paweł II. To także realizacja przykazania miłości bliźniego.
Te elementy tworzące wspólnotę można opisać innymi słowami. M i s t y k a  to 
miejsce, z którego wyrastam. K o i n o n i a  to podanie sobie rąk, by doświadczyć, że je ­
steśmy razem w drodze. M a r t y r i a  to otwarcie ust, by głosić to, czego doświadczamy 
w sercu. D i a k o n i a  to gotowość pobrudzenia sobie rąk w czynie miłości bliźniego.
Wspomniane wymiary życia wspólnotowego wzajemnie się przenikają. Im bar­
dziej Kościół będzie mistyczny, tym bardziej powinien być wspólnotowy, przepowia­
dający oraz służebny. Można tę zależność wyrazić inaczej: Notorycznie nie-wspólno- 
towy, nic przepowiadający i nie służący Kościół ryzykuje, że może być bezbożny.
Przedstawione wyżej uwagi to nic innego, jak propozycja pełniejszego spojrze­
nia na cztery rzeczywistości (człowiek, wspólnota, kultura, wiara), nakreślone przez 
Księdza Arcybiskupa w homilii wygłoszonej podczas ingresu do Katedry Poznańskiej. 
Każda z nich zawiera w sobie ten obraz, zarówno korzenie jak i owoce.
Obraz ten powinien służyć pomocą w odkrywaniu prawdy o naszych wspólno­
tach i podjęciu rachunku sumienia, a także mobilizować do stawania się domem i szkołą 
komunii (NMI 43a).
II. Dalsze etapy planowania
Dalsze etapy pracy nad programem duszpasterskim wymagają poszukiwania 
odpowiedzi na pytanie, co mogłoby pomóc, a co przeszkadzać w wypracowaniu oraz 
realizacji tej wizji? Co należałoby zrobić, aby ona dotarła do jak najszerszego grona 
archidiecezjan? Kto będzie decydował o dalszych pracach, co wybierzemy z zebra­
nych w terenie propozycji? W jakim kierunku może się ta wizja rozwijać?
Kolejny etap, to pytanie o struktury jakie mamy do dyspozycji w archidiecezji 
i jakich jeszcze nowych potrzebujemy, by móc wypracować i zrealizować program 
duszpasterski? Jakie struktury powinny być zaangażowane w wypracowanie progra­
mu duszpasterskiego? Kto sformułuje pytania? Z kim chcemy o tym dyskutować? 
Kto będzie odpowiedzialny za opracowanie przedyskutowanych zagadnień? Dużą 
pomocą mogą tutaj służyć rady duszpasterskie, mające szansę stania się nośnikiem 
idei programu duszpasterskiego na terenie poszczególnych parafii.
312
Na koniec trzeba sobie postawić pytanie o konkretne etapy pracy? Jakie zadania 
nakreślamy? Do kiedy i przez kogo mają zostać zrealizowane? Jakimi środkami dys­
ponujemy? Czy stać nas na podjęcie badań religijności wybranych wspólnot naszej 
archidiecezji?
Po znalezieniu odpowiedzi na wyżej postawione pytania, należy stworzyć zespól 
animacji, który wziąłby na siebie trud dalszej koordynacji pracy nad programem 
duszpasterskim. Nie można wreszcie zapomnieć, że ważnym elementem duszpaster­
skiego planowania jest powiązanie wysiłku pastoralnego z modlitwą. Chodzi bowiem 
ostatecznie nic o realizację ludzkich jedynie ambicji, ale o urzeczywistnienie wizji, 
jaką dla Kościoła lokalnego ma sam Bóg. Stąd też potrzeba proponowania w ramach 
całej diecezji uczestnictwa poszczególnych osób w różnych formach rekolekcji i dni 
skupienia, które na swój sposób powinny promować na poziomic duchowości ten wielki 
proces.


Kościół jest jak drzewo. Próba ukierunkowania pracy nad programem duszpasterskim dla Kościoła poznańskiego

Śnieżyński, Krzysztof

W poszukiwaniu nowego oblicza wiary w epoce po-metafizycznej

Grubka, Marek

Duszpasterze i program ośrodka »Górka« w latach 1962-1989. Materiały do badań dominikańskiego duszpasterstwa akademickiego w Gdańsku

Stepulak, Marian

Rozwój czy kryzys duchowości katolickiej w kontekście nauczania Jana Pawła II

Weryński, Henryk

S P  R A W Y  S Z K O L N E
Ks. Henryk Weryóski — Krakóuj.
DO P ROBL EMU R E L I G I J N E G O  W Ś W I A T O ­
P O G L Ą D Z I E  I P R Z E Ż Y C I A C H  MŁ O DZI EŻY .
Na uwagi ks. Misiaka zawarte w styczniowym numerze Teologii 
Praktycznej str. 35 i nn. godzę się w zupełności. Muszę tylko wyjaśnić: 
dlaczego praca moja nie jest obszerniejsza. Sam jestem tego zdania, 
że powinna być obszerniejsza i taką — obszerniejszą — oddałem Wy­
dawcy, tzn. Naukowemu Towarzystwu Pedagogicznemu. Wydawca jed­
nak orzekł, że i Dr Pieter i ja musimy zrezygnować z ogłoszenia naszych 
prac in extenso, by nie rozszerzać ram dzieła zbiorowego i nie podrażać 
kosztów. Oczywiście dyskusji na ten temat być nie mogło. Musieliśmy 
się zgodzić na decyzję Wydawcy.
Ogłosiłem część mej pracy (okrojoną) na łamach warszawskiego 
„Kwartalnika Pedagogicznego
Tyle dla usprawiedliwienia, by ktoś nie przypuszczał, że potrak­
towałem pobieżnie tak niezmiernie ważny temat.
To jednak, co dałem w swej pracy powinno siać się bodźcem do 
dalszych studiów na tym terenie doniosłym. Tym bardziej, że młodzież 
nasza jest bardzo ciekawym i dodatnim elementem. P. Maria Korytow- 
ska. która referowała moją pracę na pięciu seminariach w Instytucie 
Prof. Bovet'a w Genewie, opowiadała mi, że słuchacze byli zdumieni 
treścią cytatów z pamiętników i dzienników naszej młodzieży, podanych 
przeze mnie bez zmian, w autentycznym brzmieniu. Jednogłośnie wy­
rażali uznanie dla młodzieży polskiej. Niektórzy... wyrażali wątpliwość: 
czy tak pozytywne w treści wypowiedzenia naszej młodzieży są napraw­
dę autentyczne.
Sam profesor Szuman był nieco „zmartwiony“, że nie mieliśmy ani 
jednego pamiętnika czy dziennika, który by był nastawiony negatywnie 
do religii. Bo — chociaż były w nich zgrzyty, a nawet całe okresy zała­
mania, to jednak — w rezultacie wszystkie te zgrzyty i załamania fina­
lizowały się w spokojnym odpływie psychicznym i powrocie do religii, 
oczywiście — nie bez śladów i konsekwencji takich czy innych odchyleń 
poprzednich.
Może Studium Pedagogiczne Un. Jag. było w tym szczęśliwym po­
łożeniu specjalnym, że — z różnych stron Polski — i różnymi drogami 
otrzymało materiał pamiętnikowy i dziennikowy młodzieży taki właśnie, 
a nie inny. Sądzę jednak, że obowiązkiem naszym jest materiał ten 
uzupełnić nowymi zdobyczami, a potem przejść do specjalnych studiów 
nad treścią tego materiału od strony religijnej. Mam tu na myśli pewne 
zagadnienia wyobrębnione z całości przeżyć religijnych, np. spowiedź 
młodzieży, przeżycia rekolekcyjne, problem seksualny i i.
Być może, że w innych dziennikach i pamiętnikach młodzieży 
naszej znajdziemy niejedną lepszą ilustrację rozwoju religijnego młode­
164
go pokolenia polskiego. Powinniśmy się tedy przyczynić do pomnożenia 
możliwości, jakimi dysponują Profesor Szuman i Jego współpracownicy, 
przesyłając zdobyte przez siebie pamiętniki i dzienniki młodzieży pod 
adresem: Studium Pedagogiczne Un. Jag. w Krakowie, ul. Straszewskie­
go 27, na ręce J. W. P. Prof. Dra Stefana Szumana.
Dlaczego tak wielką wagę przywiązujemy do materiałów, zawar­
tych w pamiętnikach i dziennikach młodzieży?
Z wyjątkiem nielicznych wypadków, gdzie młodzi uprawiają lite­
raturę — zamiast dawać rzeczywisty obraz swych przeżyć — pamięt­
niki i dzienniki młodzieży są najlepszym źródłem do poznania jej 
psychiki.
Wszystkie inne źródła wykazują uderzające braki. Wystarczy tyl­
ko „z grubsza“ przejść te inne źródła.
1) autorefleksja, względnie introspekcja — nosi na sobie cechy 
chaotyczności. Nadto — przy sumiennej autokrytyce — przekonuje­
my się, że z chaosu naszych wspomnień wybieramy podświadomie ele­
menty przyjemne, pochlebiające nam. Nie możemy mieć zaufania do
obiektywności materiału, dostarczonego nam przez autorefleksję, __
a zatem może;
2) wystarczy obserwacja młodzieży?
Jednak, zwłaszcza — gdy chodzi o przeżycia religijne młodzieży —, 
obserwacja okazuje się niewystarczającą i ślizga się jeno po powierzchni 
zjawisk.
3) A  autobiografie?
Nie wolno nam zapominać, że te autobiografie powstają z  reguły 
w starszym wieku i inki ¡nu ją do poddawania wiekowi młodzieńczemu 
ex post pewnych koncepcyj, o których często „nie śni się" nawet 
młodzieży.
4) Niektórzy wysuwają jako źródło powieść psychologiczną. Ale 
w niej tkwią immanentnie te same trudności, co i w autobiografiach.
5) Wreszcie niektórzy ośmielają się wysuwać literaturę specjalną, 
traktującą o religijności młodzieży. Ale zapominają, że to  jest lite­
ratura — w przygniatającej większości — mówiąca do młodzieży, a nie
O młodzieży.
Dlatego nasze ceterum censeo musi się zbliżać do stanowiska, które 
zajęła ostatnio wybitna uczona niemiecka, specjalistka w dziedzinie ba­
dań rozwoju psychicznego młodzieży, Ch. Biihlerowa. Oświadczyła ona 
wprost: „na razie nie mogą sobie wyobrazić lepszego źródła jak dzien-
Ks. Misiak słusznie zauważył, że praca moja jest pierwszą tego 
rodzaju w Polsce. Z  tego faktu wynika obowiązek dla mnie jasny, że 
'  no braknąć kontynuatorów w tej leZącej dotąd odłogiem
Kto zrozumie młodych, ten ich zdobędzie.
A kto zdobędzie młodych, ten zadecyduje o przyszłości.
I tu jeszcze jedno słowo o drogach podejścia. To słowo będzie za­
razem ostrzeżeniem. Mam tu na myśli ankiety.
Doświadczenia wykazały, że młodzi — gdy chodzi o przeżycia 
religijne — oddają często białe kartki lub wypisują parę komunałów, 
opartych na wiadomościach z zakresu „nauki religii“ lub będących re­
miniscencjami z przeczytanych książek.
Wreszcie ankieta to... spowiedź na zawołanie a to ujęta w ten czy 
inny schemat Tą drogą nie dostaniemy się do duszy.
Dlatego nic nie dorówna temu materiałowi, który zdobędziemy 
jako samorzutne 1 nie podpowiedziane wynurzenie.
1 tak;
n i c z e k .
f 65


Not a member yet