Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna
Not a member yet
783 research outputs found
Sort by
Planowanie rozwoju systemu transportowego Kopenhagi w ramach Kommuneplan 2019 w świetle koncepcji zrównoważonej mobilności
Get PDFOne of the key challenges of the 21st century is the increasing level of urbanisation, which, combined with the growth of the urban population, creates difficulties in urban management, especially in the field of transport use and organisation. The answer to this is the concept of sustainable mobility, which aims to optimise the management and planning of the development of a city’s transport system while moving away from a sectoral approach, i.e. considering issues on only one level (in this case, the economic aspects). Instead, a holistic approach is proposed, focusing on multifaceted measures that include environmental and social issues in addition to economic ones. One example of the application of such an approach is Kommuneplan 2019, defining Copenhagen’s development plans for the period 2019–2031. The subject of this article is an analysis of Kommuneplan 2019, a document outlining Copenhagen’s development plans, focusing on transport issues in relation to the concept of sustainable mobility. The aim of the article is to present the guidelines of Kommuneplan 2019 on the issues of shaping the urban transport system in Copenhagen and to assess them in terms of the implementation of the sustainable mobility concept. The following research methods were used: desk research, critical document review, expert method and inference. The time horizon of the research is for the years 2019–2023.The work is divided into two parts. In the first, a literature review and an analysis of available documents regulating spatial planning in Copenhagen is carried out. In the second, the individual actions planned by the authors of Kommuneplan 2019 are presented and considered with a breakdown of their economic, environmental and social aspects. The conclusions of the paper focus on the use of a holistic approach taking into account non-economic issues (e.g. environmental and social) and focusing on the diversification of transport modes as necessary when aiming to put the concept of sustainable mobility into practice.Jednym z kluczowych wyzwań XXI w. jest wzrastający poziom urbanizacji, który w połączeniu ze wzrostem liczby ludności miejskiej powoduje trudności w zarządzaniu miastem, zwłaszcza w dziedzinie użytkowania i organizacji transportu. Odpowiedzią na to jest koncepcja zrównoważonej mobilności, mająca na celu optymalizację zarządzania i planowania rozwoju systemu transportowego miasta przy jednoczesnym odejściu od podejścia sektorowego, tj. rozpatrywania kwestii tylko na jednej płaszczyźnie (w tym przypadku aspektów ekonomicznych). Zamiast tego zaproponowano holistyczne podejście, skupiające się na wielopłaszczyznowych działaniach, obejmujących, oprócz kwestii gospodarczych, również kwestie ekologiczne i społeczne. Jednym z przykładów stosowania takiego podejścia jest Kommuneplan 2019, definiujący plany rozwojowe Kopenhagi w perspektywie lat 2019–2031. Przedmiotem artykułu jest analiza Kommuneplan 2019, dokumentu przedstawiającego plany rozwojowe Kopenhagi, skoncentrowana na kwestiach transportowych w odniesieniu do koncepcji zrównoważonej mobilności. Celem artykułu jest omówienie wytycznych Kommuneplan 2019 dotyczących kwestii kształtowania systemu transportu miejskiego na terenie Kopenhagi oraz ich ocena w aspekcie wdrażania koncepcji zrównoważonej mobilności. Zastosowano następujące metody badawcze: desk research, krytyczny przegląd dokumentów, metodę ekspercką i wnioskowanie. Horyzont czasowy badań dotyczy lat 2019–2023. Praca podzielona została na dwie części. W pierwszej dokonano przeglądu literatury oraz analizy dostępnych dokumentów, regulujących kwestie planowania przestrzennego w Kopenhadze. W drugiej zaprezentowano poszczególne planowane przez autorów Kommuneplan 2019 działania, a następnie rozpatrzono je z podziałem na aspekty ekonomiczne, ekologiczne i społeczne. Wnioski płynące z pracy skupiają się na zastosowaniu holistycznego podejścia uwzględniającego kwestie pozaekonomiczne (np. ekologiczne i społeczne) oraz na dywersyfikacji środków transportu jako koniecznych w przypadku dążenia do wdrożenia koncepcji zrównoważonej mobilności w życie
Cyfryzacja konsultacji społecznych w gminach wiejskich województwa wielkopolskiego
No full textThe development of e-participation and e-consultations is particularly characteristic of large cities, which is why researchers tend to focus on larger urban areas. This article adopts a different perspective. It presents the results of research aimed at identifying digital solutions used in public consultations in rural municipalities of the Wielkopolskie Voivodship (Poland), as well as determining the extent to which these solutions have been disseminated. An analysis was conducted on the resolutions adopted by individual municipalities that define the principles and procedures for conducting consultations with residents. The results indicate that the investigated municipalities declare the use of only a small fraction of the broad range of tools developed thus far in the field of e-consultations. Among the various stages of public consultation, the fewest opportunities for using digital solutions exist at the stage of submitting a request to hold a consultation process. Noteworthy is the limited use of mobile applications and social media, as well as the absence of declarations regarding the use of artificial intelligence solutions, which today offer significant opportunities for improving both the consultation process itself and the analysis of its results. Additionally, the study shows that in some municipalities more electronic communication channels are used at the stage of informing about ordered consultation than at announcing its outcomes.Rozwój e-partycypacji i e-konsultacji jest charakterystyczny w szczególności dla dużych miast, dlatego uwaga badaczy tych zjawisk skupia się zwłaszcza na większych aglomeracjach. W artykule tym przyjęto odmienną perspektywę. Przedstawiono wyniki badań mających na celu identyfikację rozwiązań cyfrowych wykorzystywanych w ramach konsultacji społecznych w gminach wiejskich województwa wielkopolskiego, a także ustalono stopień upowszechnienia tych rozwiązań. Analizie poddano podjęte w poszczególnych gminach uchwały określające zasady i tryb prowadzenia konsultacji z mieszkańcami. Wyniki analizy pozwalają stwierdzić, że badane gminy deklarują wykorzystanie zaledwie niewielkiej części szerokiego instrumentarium, jakie wypracowano dotychczas w obszarze e-konsultacji. Spośród poszczególnych etapów konsultacji społecznych najmniejsze możliwości użycia rozwiązań cyfrowych istnieją na etapie zgłaszania inicjatywy konsultacji. Uwagę zwraca mała powszechność wykorzystania aplikacji mobilnych i mediów społecznościowych oraz brak deklaracji dotyczących zastosowania rozwiązań sztucznej inteligencji, które współcześnie dają szerokie możliwości usprawnienia zarówno samego procesu konsultacji społecznych, jak i analizy ich wyników. Z badań wynika ponadto, że w niektórych gminach więcej kanałów komunikacji elektronicznej wykorzystuje się na etapie informowania o zarządzonych konsultacjach niż przy ogłaszaniu ich wyników
Liber Amicorum – Wprowadzenie
No full textKolejny zeszyt czasopisma Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna ma specyficzny, konkretnie okolicznościowy, a właściwie jubileuszowy, charakter. Jest bowiem zbiorem prac dedykowanych prof. dr. hab. Benicjuszowi Głębockiemu z okazji 90 rocznicy urodzin, publikacją, którą niegdyś w języku łacińskim nazywano Liber Amicorum, co jest szczególnie uzasadnione w odniesieniu do osoby i zasłużonej i noszącej także łacińsko brzmiące imię Benicjusz
Ochrona i promocja krajobrazu kulturowego poprzez usieciowienie założeń rezydencjonalnych
Get PDFThe aim of this article is to identify and assess the residential facilities of the Greater Poland Voivodeship in terms of networking these facilities, which would contribute to strengthening their presence and protection in the region’s cultural landscape. As part of implementing the adapted goal, research was undertaken focused on determining the condition of this resource understood as cultural heritage and identifying public opinion regarding its future fate. Based on the analysis of these studies, recommendations regarding networking were formulated, assuming voluntary association of residential complexes in the form of the Cluster of Residential Complexes in Greater Poland. The work contains guidelines for shaping cooperation between these entities. Analyses of the state of residential developments in Greater Poland have shown that a relatively large part of them have been adapted to contemporary needs and are thriving in the current reality. It was also noticed that many historically and culturally valuable sites are declining and beginning to disappear in the Polish landscape. Some facilities, although developed today, do not use their full potential. Residential complexes often constitute an individual entity, making it more difficult for them to exist in the market and, therefore, lose their competitiveness. It was found that there are grounds for taking actions aimed at networking residential complexes and associating them as a cluster. Taking action to protect and promote Greater Poland’s residential complexes may also contribute to local development.Celem artykułu jest identyfikacja i waloryzacja założeń rezydencjonalnych województwa wielkopolskiego pod kątem usieciowienia tych obiektów, co miałoby przyczynić się do wzmocnienia ich obecności i ochrony w krajobrazie kulturowym regionu. W ramach realizacji przyjętego celu podjęto badania skoncentrowane na określeniu stanu tego zasobu, rozumianego jako dziedzictwo kulturowe, oraz na rozpoznaniu opinii publicznej co do dalszego jego losu. W oparciu o wyniki analiz tych badań sformułowano rekomendacje dotyczące usieciowienia, zakładając dobrowolne zrzeszanie się założeń rezydencjonalnych w postaci Klastra Założeń Rezydencjonalnych Wielkopolski. Praca zawiera wytyczne do kształtowania współpracy między tymi podmiotami. Podjęcie działań na rzecz ochrony i promocji wielkopolskich założeń rezydencjonalnych może przyczynić się także do rozwoju lokalnego
Różnice w dotychczasowych badaniach nad przestrzenią miejską i wiejską – tematyka, skala opracowań, udział społeczeństwa
Get PDFThe aim of the article is to demonstrate the differences in the themes and scale of research on urban and rural areas from the mid-20th century to the present. The apparent variations in analytical approaches stemmed from the available research tools, scientists’ interests, the needs of the socio-economic sphere, as well as attainable statistical data or even knowledge about the needs of local communities. In the development of cities and villages, the organization and management of these units have changed, with significant involvement of society. Nowadays, the society, once less aware, desires to participate in spatial and strategic planning processes. The article places particular emphasis on contemporary changes in researchers’ perspectives on the development of these units, illustrated through examples of studies conducted in urban and rural areas. The article includes a summary in the form of a tabulated compilation presenting the scope of research in a historical context.Celem artykułu jest wykazanie różnic pomiędzy tematyką i skalą badań nad obszarami miejskimi i wiejskimi od połowy XX w. do czasów współczesnych. Widoczne odmienne podejścia analityczne wynikały z dostępnych narzędzi badawczych, zainteresowań naukowców, potrzeb sfery społeczno-gospodarczej, a także możliwych do pozyskania danych statystycznych czy nawet wiedzy o potrzebach społeczności lokalnych. W rozwoju miast i wsi zmieniła się organizacja i zarządzanie tymi jednostkami, nastąpiło znaczące zaangażowanie społeczeństwa, które (kiedyś mniej świadome) obecnie chce brać udział w procesie planowania przestrzennego i strategicznego. Szczególny nacisk w artykule położono na współczesne różnice w spojrzeniu badaczy na rozwój przedmiotowych jednostek, które ukazano za pomocą opracowań realizowanych na terenach miejskich i wiejskich
Koncepcja inteligentnego wskaźnika dla powojennego odpornego rozwoju ukraińskich miast
No full textIn recent decades, cities in Ukraine have undergone market-driven transformations, each following unique paths of development influenced by geographic, geopolitical, and regional factors. National and local policies have shaped these trajectories, with a growing emphasis on Smart City (SC) strategies. However, the onset of Russia’s war against Ukraine in February 2022 disrupted the development of such strategies, introducing new challenges and uncertainties for Ukraine’s cities. In the post war period they will face multiple challenges, including damaged infrastructure, decreased quality of life, and hindered economic development. Facing these pre-conditions for urban development, this paper addresses the necessity of a place-based SC indicator concept, which follows the intrinsic logic of the disaster cycle for resilient urban development and integrative policies. Hence, the theoretical and methodological basis of the study is made up of the fundamental provisions of urbanism supported and triggered by the concept of smart and resilient cities. Based on the disaster cycle the meaning of a place-based understanding of SC development is introduced which strongly impacts the type and quality of indicators. The empirical part briefly introduces into the differentiated urban development of Ukraine cities and experiences with SC activities. A SC indicator concept, unlike the existing conceptions, is adapted to the Ukrainian statistical base, supplemented with indicators that take into account the specifics of post-war urban development at the stages of recovery, adaptation and transformation.W obliczu tych warunków w niniejszym artykule poruszono kwestię konieczności opracowania koncepcji wskaźników SC (smart cities) ukierunkowanej terytorialnie, która jest zgodna z wewnętrzną logiką cyklu katastrof na rzecz odpornego rozwoju obszarów miejskich i polityk integracyjnych. Stąd teoretyczną i metodologiczną podstawę badania stanowią główne założenia urbanistyki wspieranej i uruchamianej przez koncepcję inteligentnych i odpornych miast. W oparciu o cykl katastrofy przedstawia się znaczenie terytorialnego rozumienia rozwoju SC, co silnie wpływa na rodzaj i jakość wskaźników. Część empiryczna krótko wprowadza w temat zróżnicowanego rozwoju urbanistycznego miast Ukrainy i doświadczeń z działalności SC. Koncepcja wskaźnika SC, w odróżnieniu od dotychczasowych koncepcji, dostosowana jest do ukraińskiej bazy statystycznej, uzupełnionej o wskaźniki uwzględniające specyfikę powojennego rozwoju miast na etapach odbudowy, adaptacji i transformacji
Impact of the financial crisis on revenues of urban municipalities in Poland – experiences the COVID-19 pandemic
Get PDFPandemia COVID-19 wywołała poważne konsekwencje dla gospodarki, a w szczególności dla sektora finansów publicznych zarówno na poziomie rządowym, jak i samorządowym. Skutki kryzysu spowodowanego pandemią były odczuwalne zwłaszcza przez jednostki samorządu terytorialnego (JST), które odpowiedzialne są za realizację większości zadań publicznych na poziomie lokalnym. W konsekwencji zwiększa się rola planowania budżetowego i szczególnego znaczenia nabiera racjonalizacja wydatków publicznych w odpowiedzi na zmniejszające się dochody. Artykuł wpisuje się w dyskusję na temat konsekwencji kryzysu wywołanego przez COVID-19. Sformułowano w nim dwa cele badawcze. Pierwszym była ocena skutków kryzysu wywołanego pandemią COVID-19 dla dochodów budżetowych i kondycji finansowej polskich gmin miejskich. Drugim była identyfikacja zmian w strukturze dochodów budżetów gmin miejskich w Polsce, będących konsekwencją pandemii. Na potrzeby badania wykorzystano analizę wskaźnikową budżetów gmin miejskich, która pozwala na syntetyczne określenie kondycji finansowej oraz weryfikację decyzji rozwojowych. Cel badania zrealizowano, analizując dynamikę wskaźników charakteryzujących dochody budżetów gmin miejskich w Polsce. Zakres badań obejmował lata 2010–2022. Wyniki i sformułowane praktyczne rekomendacje stanowią uzupełnienie badań nad skutkami pandemii COVID-19 dla finansów publicznych, a w szczególności JST. Analizy wskazują na zmianę struktury dochodów gmin miejskich w Polsce, co jest efektem zmniejszenia udziału dochodów własnych, zwłaszcza podatkowych, oraz wzrostu udziału dochodów transferowych. Wynikało to z trzech czynników. Dwa z nich były bezpośrednio związane z pandemią, tj.: 1) zmniejszenie dochodów podatkowych (przede wszystkim z udziałów w PIT) w wyniku lockdownu i kryzysu gospodarczego; 2) formy wsparcia dla samorządów w postaci zwiększenia dochodów transferowych. Trzeci czynnik, który wpłynął na spadek dochodów własnych, to zmiany przepisów prawnych pozostające bez związku z pandemią (np. zmiany w PIT czy w programie „Rodzina 500+”).The COVID-19 pandemic has given rise to grave economic consequences, especially for the public finance sector, both at the central and local government level. The aftermath of the pandemic-induced crisis began to be felt particularly by local government units (LGUs), which are responsible for the implementation of most public tasks at local level. As a consequence, the role of budget planning increases and the rationalization of public expenditure in response to declining revenues becomes important. This paper is in line with the ongoing discussion on the implications of the COVID-19-induced crisis. Two research goals were formulated. The former was to assess the effects of the crisis caused by the COVID-19 pandemic on budget revenues and indirectly on the financial standing of Polish urban municipalities, and the latter was to identify changes in the structure of urban municipalities budgets in Poland as a consequence of the pandemic. For the needs of the study, we used an indicator analysis of urban municipalities budgets, which allows for a synthetic determination of the financial condition and verification of development decisions. The aim of the research was achieved by analyzing the dynamics of indicators that characterize urban municipalities budget revenue in Poland. The scope of research covered the years 2010–2022. The results and the formulated practical recommendations constitute a complementation of the research on the effects of the COVID-19 pandemic for public finance, in particular the finances of local government units. The analyses demonstrate a shift in the urban municipalities revenue structure in Poland, which is the effect of a decreased share of own revenue, especially tax revenue, and an increase in the share of transfer revenue. This was due to three factors. Two of them were directly related to the COVID-19 pandemic, i.e 1) reduction in tax revenue (mainly from shares in PIT) as a result of the lockdown and the economic crisis; 2) options of support for local governments in the form of increasing transfer revenue. The third factor that contributed to the decline in own revenue are changes unrelated to the pandemic. These include, for example, changes in personal income tax or changes in the “Family 500+” programme
Wdrażanie koncepcji miast krótkich odległości jako element budowy odporności współczesnych ośrodków osadniczych
Get PDFThe concept of short distance cities is implemented in centers of various sizes and economic status. Cities operate in a turbulent environment, which determines the need to shape their multifaceted resilience. Rapid changes taking place in the economy determine the need for cities to quick respond, adapt and counteract the negative effects of these changes. The aim of the study is to identify the possibilities offered by the implementation of the idea of short distance cities in the city’s resilience to contemporary challenges and to indicate the priorities determining the construction of multi-aspect resilience of Vienna and Wrocław contained in their strategic documents. Achieving this goal required answers to basic research questions:
What are the characteristics of a short distance city and how does it function in contemporary conditions?
What is the resilience of short distance cities?
What are the basis for building the resilience of a short distance city on the example of Vienna and Wrocław?
The implementation of the short distance city concept was analyzed in two cities, Vienna and Wrocław. The research objects were selected on the basis of similarities: cities in the EU (legal basis, city construction concepts), relatively large cities, green, the presence of a significant river resource. The research methods used in the study are: studies of literature and strategic documents, case study and the observation method. The study found that implementing the concept of short distance cities in an urban center is a process and supports the multifaceted resilience of the city, as is the case in Vienna and Wrocław.Koncepcja miast krótkich odległości jest wdrażana w ośrodkach różnych pod względem wielkości i statusu ekonomicznego. Szybkie zmiany zachodzące w gospodarce determinują potrzebę szybkiego reagowania na to przez miasta, przystosowania się i przeciwdziałania negatywnym skutkom tych zmian. Celem opracowania jest identyfikacja możliwości, jakie daje wdrażanie idei miast krótkich odległości, w kreowanie odporności miasta na współczesne wyzwania oraz wskazanie priorytetów determinujących budowę wieloaspektowej odporności Wiednia i Wrocławia zawartych w ich dokumentach strategicznych. Zastosowane metody badawcze to: studia literatury i dokumentów strategicznych, studium przypadku i metoda obserwacji. W badaniu ustalono, że wdrażanie koncepcji miast krótkich odległości w ośrodku miejskim wspiera wieloaspektową odporność miasta, co ma miejsce w Wiedniu i we Wrocławiu
Społeczna perspektywa zrównoważonego rozwoju Wielkopolski Wschodniej – w kierunku ekologizacji regionu i sprawiedliwej transformacji
Get PDFSocial-economic transformations have been observed in Poland since 1989, with substantial intensity after joining European Union. There are regions, however, with particular development potential not used to its full. The Eastern Greater Poland is an example which as a mining and energy resources area only recently has started its activities towards sustainable development. Recent years have brought a number of strategic documents pointing at the necessity of changes directed towards climate neutrality and just transformation of that region. Taking the above into account, the article objective is to make analyses and evaluation of social perspective of sustainable development of the Eastern Greater Poland. A number of strategic documents were analyzed and the region inhabitants presented their opinions on present and future direction of the area development. The survey indicated a great potential for sustainable development transformation, which is in the inhabitants’ opinions not used properly. They expect social-economic changes in the region, but refuse direct bearing the costs of that transformation. Moreover, just transformation raises their concern and fear of losing. Therefore, the most demanding challenge for the future is to undertake proper informative-promoting actions and ecological education of the inhabitants.Przemiany społeczno-gospodarcze w wielu regionach Polski są obserwowane od 1989 r., a zintensyfikowane po wstąpieniu do Unii Europejskiej. Istnieją jednak regiony o szczególnym potencjale rozwojowym, choć nie w pełni wykorzystanym. Przykładem jest Wielkopolska Wschodnia, która jako obszar górniczy dopiero teraz intensyfikuje swoje działania w kierunku zrównoważonego rozwoju. W ostatnich latach powstało szereg dokumentów strategicznych, które wskazują konieczność przemian ukierunkowanych na zrównoważony rozwój, a w szczególności na neutralność klimatyczną oraz sprawiedliwą transformację tego regionu. Wobec powyższego celem artykułu jest analiza i ocena społecznej perspektywy zrównoważonego rozwoju Wielkopolski Wschodniej. Przeanalizowano zatem zarówno dokumenty strategiczne, jak i zapytano mieszkańców, co sądzą o obecnym i przyszłym kierunku rozwoju Wielkopolski Wschodniej. W świetle badań wykazano, że Wielkopolska Wschodnia ma ogromny potencjał do przemian w kierunku zrównoważonego rozwoju, jednak zdaniem jej mieszkańców nie jest on w pełni wykorzystany. Mieszkańcy oczekują zmian społeczno-gospodarczych w regionie, lecz nie chcą ponosić bezpośrednich kosztów transformacji. Ponadto sprawiedliwa transformacja wzbudza wśród mieszkańców więcej obaw i niepewności. Dlatego w przyszłości największym wyzwaniem będzie prowadzenie odpowiednich działań informacyjno-promujących oraz z zakresu edukacji ekologicznej mieszkańców
Efekty grawitacyjne i zróżnicowanie poziomu rozwoju gospodarczego powiatów w województwie wielkopolskim w latach 2010–2022
Get PDFThe aim of this study is to analyze the variation in the level of economic development among the poviats of the wielkopolskie voivodeship and to assess the significance of gravitation effects and other factors for the development of local units. The analyses cover the years 2010–2022 and include 35 poviats within the wielkopolskie voivodeship. The level of economic development was determined using a synthetic development index, assessed through a taxonomic method. To capture the role of gravitation effects and other factors influencing economic development, the econometric methods of panel analysis were employed. The data for this study were sourced from the Local Data Bank of the Central Statistical Office in Poland (GUS), with an annual frequency.
The study was conducted in three stages. In the first stage, synthetic development indices were calculated using taxonomic methods. In the second stage, gravitation effects were determined. The third stage involved econometric analysis, wherein panel data methods were used to estimate coefficients that describe the relationship between the dependent variable (synthetic development index) and selected determining factors. The estimated coefficients are interpreted as elasticities.
The analysis reveals that the poviats with the highest development indices include: the city of Poznań, the town of Kalisz, the town of Leszno, the town of Konin, and the poviats of poznański, szamotulski, pilski, obornicki, and gostyniński. On the other hand, poviats with relatively low development levels include: koniński, kaliski, słupecki, pleszewski, złotowski, turecki, rawicki, krotoszyński, and międzychodzki. The econometric modeling indicates that gravitation effects, along with investments and unemployment rates are related to the levels of economic development of the poviats.Celem artykułu jest analiza zróżnicowania poziomu rozwoju gospodarczego powiatów województwa wielkopolskiego oraz ukazanie roli wybranych czynników, w tym efektów grawitacyjnych, w kształtowaniu tego rozwoju. Analizy obejmują 35 powiatów województwa wielkopolskiego w latach 2010–2022. Poziom rozwoju gospodarczego ustalono na podstawie syntetycznego wskaźnika rozwoju. Ażeby uchwycić rolę efektów grawitacyjnych i innych czynników determinujących rozwój gospodarczy powiatów, wykorzystano ekonometryczne metody analizy panelowej. Wyniki wskazują, że powiaty o najwyższych wskaźnikach rozwoju to m.in. miasta: Poznań, Kalisz, Leszno, Konin oraz powiaty: poznański, szamotulski, pilski, zaś o relatywnie niskim poziomie rozwoju – to np.: koniński, kaliski, słupecki, złotowski. Rezultaty badania pozwalają zauważyć związek poziomu rozwoju gospodarczego powiatów z efektami grawitacyjnymi, rozmiarami inwestycji i stopą bezrobocia