  Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza  

Szymborska, Marta

W ostatnim czasie na rynku wydawniczym pojawiło się wiele publikacji 
dotyczących manipulacji i perswazji w różnych dziedzinach życia. W więk-
szości jednak są to opracowania poświęcone psychologicznym zagadnieniom 
i regułom, które pozwalają kształtować postawy i zachowania. Ważkim pro-
blemem wydaje się, we współczesnym społeczeństwie informacyjnym, wpływ, 
jaki wywierają media zazwyczaj za pomocą działań językowych. Aleksy Aw-
diejew na konferencji w Kazimierzu postawił pytanie, co jeszcze może zro-
bić lingwista dysponujący lepszą niż przeciętny użytkownik języka wiedzą na 
temat manipulacji i perswazji? Odpowiedziała mu Elżbieta Laskowska, pro-
ponując stworzenie Towarzystwa Etyki Słowa, którego celami mogłyby być: 
popularyzowanie wzorów etycznego wykorzystania języka oraz popularyzo-
wanie wiedzy możliwości manipulacyjnych działań językowych i na temat po-
wstałych już działań tego typu1. Zadanie to podjęła Jolanta Sławek w wydanej 
przez Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne” w 2007 roku publika-
cji Czytelnik uwolniony? Perswazja w informacji prasowej, będącej skróconą 
i nieco zmienioną wersją rozprawy doktorskiej. 
Problematyka badawcza została przez J. Sławek zarysowana bardzo sze-
roko. „Prezentowane w książce rozważania i ustalenia dotyczą wyróżnienia 
i opisu leksykalnych oraz stylistycznych wyznaczników perswazji występują-
cych we współczesnych tekstach informacyjnych” (s. 9). Wyczerpująca anali-
za tekstów, której dokonała autorka, wymagała odwołania się także do pojęć 
z zakresu semantyki stylistycznej i stylistyki, dzięki czemu praca zaowocowa-
ła wartościowymi wynikami. 
1 E. Laskowska, Lingwista wobec zjawiska manipulacji językowej, w: Mechanizmy per-
swazji i manipulacji. Zagadnienie ogólne, red. G. Habrajska, Łask 2007, s. 14.
Poznańskie Studia Polonistyczne 
Seria Językoznawcza 
XV (XXXV)
Jolanta Sławek, Czytelnik uwolniony? Perswazja w informacji 
prasowej,  
Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”, Poznań 2007, 
ss. 160
284 Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskich
 Bazę materiałową stanowi pięć gazet codziennych o zasięgu ogólnopol-
skim: „Nasz Dziennik”, „Trybuna”, „Rzeczpospolita”, „Gazeta Wyborcza” 
i „Życie”. Analizie zostało poddanych łącznie 4500 tekstów informacyjnych 
zróżnicowanych pod względem ideologiczno-politycznej orientacji, co pozwo-
liło ukazać różnorodność środków służących do kształtowania opinii i postaw 
odbiorców. Metoda ilościowa zastosowana w charakterystyce leksykalnych 
i semantycznych środków językowych, ze względu na obszerność materiału, 
okazała się niemożliwa. Jednakże wykorzystana metoda jakościowa daje rze-
telne wyniki. 
Badając i omawiając teksty informacyjne, autorka korzystała głównie z me-
todologii strukturalistycznej. Pracę wzbogacają jednak odwołania do kognity-
wizmu. Jolanta Sławek charakteryzuje metodę badawczą następująco: „W ni-
niejszej pracy staram się postępować według następującej metody badawczej: 
najpierw wychodzę od ustaleń natury formalnej i semantycznej, wskazując 
konkretne rodzaje leksemów w analizowanych tekstach (definicyjne i konota-
cyjnie wartościujące, nacechowane emocjonalnie, wywodzące się z potocznego 
rejestru języka, zawierające określone presupozycje znaczeniowe), następnie 
porównuję znaczenie badanego wyrazu z jego systemowym odpowiednikiem 
(zastosowanym tu narzędziem jest przede wszystkim analiza leksykalna i styli-
styczna), w dalszej kolejności zaś zwracam uwagę na kontekst użycia, tzn. czy 
może on w badanym tekście pełnić funkcję perswazyjną” (s. 13).
Omawiana praca jest dwuczęściowa, poprzedzona wstępem, wskazującym 
czytelnikowi cel, metodę oraz zakres badań. Początkowa część publikacji jest 
teoretyczna. Rozdział Współczesne gatunki prasowe opisuje rozstrzygnięcia 
dotyczące klasyfikacyjnych i typologicznych podziałów wypowiedzi praso-
wych. Na uznanie zasługuje zaprezentowane przez badaczkę własne stano-
wisko badawcze oraz obszerny i umiejętnie przedstawiony zakres literatury 
przedmiotu wykorzystany podczas omawiania podsystemu gatunków infor-
macyjnych. Rozdział Gatunki informacyjne – charakterystyka szczegółowo 
opisuje najbardziej typowe gatunki informacyjne, wskazuje ich cechy kon-
stytutywne. Badaczka, podobnie jak Zbigniew Bauer2 i Janina Fras3, traktuje 
prasowe gatunki dziennikarskie jako system. W jego obrębie wyróżniła trzy 
podsystemy: 1) gatunki informacyjne, 2) gatunki publicystyczne, 3) gatunki 
pograniczne (s. 22).
 Następna część publikacji dotyczy wartościowania, manipulacji i perswa-
zji. Autorka ukazuje wątpliwości i niejasności towarzyszące opisywaniu i de-
finiowaniu wspomnianych w tytule rozdziału wieloaspektowych zagadnień, 
2 Z. Bauer, Gatunki dziennikarskie, w: Dziennikarstwo i świat mediów, red. Z. Bauer, 
E. Chudziński, Kraków 2000, s. 143-173.
3 J. Fras, Dziennikarski warsztat językowy, Wrocław 1999.
285Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskich
omawia różne ich ujęcia i definicje, ujawniając swą doskonałą orientację. 
Ustalając definicję opisywanych pojęć, badaczka przywołuje wiele propozycji 
pochodzących z różnych kierunków badań, toteż zaproponowane rozstrzyg-
nięcia oraz definicje wartościowania i perswazji są przemyślane i komplet-
ne. Jolanta Sławek uważa, że „wartościowanie jest zarówno problemem se-
mantycznym, jak i pragmatycznym, zależnie od przyjętej pozycji badawczej. 
Wydaje się jednak, iż warto (a nawet trzeba) uwzględnić obie perspektywy, 
co z pewnością nie pozostanie bez korzyści dla całości analizy wypowiedzi, 
teks tu” (s. 53). Perswazję autorka rozumie „jako specyficzną odmianę funkcji 
impresywnej (wywierającej wpływ na odbiorcę). Odróżnia ją tutaj, odnosząc 
się do propozycji J. Bralczyka4 i R. Grzegorczykowej5, od funkcji nakłaniają-
cej typu dyrektywnego, ujawniającej się w wypowiedziach dążących do tego, 
żeby u odbiorców wywołać jakieś określone działanie, we wszelkich rozka-
zach, prośbach itp.”. Za komunikaty o charakterze perswazyjnym badaczka 
uznaje natomiast takie, „które mają oddziaływać na stan mentalny odbiorcy, 
kształtując odpowiednio jego poglądy (a w konsekwencji przyczyniać się do 
konkretnych działań” (s. 64). Jolanta Sławek, definiując manipulację, odwo-
łuje się do ustaleń J. Warchali6, który traktuje manipulację jako komunika-
cję strategiczną o niejawnych celach i intencjach nadawcy. „Tutaj, w prze-
ciwieństwie do wypowiedzi perswazyjnych, można mówić o komunikacji 
jednokierunkowej – nadawca przez tekst narzuca odbiorcy określony (z góry 
założony przez siebie) sposób interpretacji tekstu. Pojawia się jednocześnie 
konflikt interesów nadawcy i odbiorcy, ujawniający się w płaszczyźnie intencji 
wypowiedzi” (s. 65). Laskowska uważa jednak, że „ukryte nakłanianie może 
mieć na celu niekoniecznie korzyść nadawcy, osiągniętą kosztem odbiorcy, 
ale jakieś inne dobro. Na przykład chora unika lekarza, rodzina – udając inne 
cele swoich działań – doprowadza chorą do spotkania z lekarzem. I tu osoba 
chora albo uzna spotkanie za przypadek, albo odkryje działania rodziny; tak 
czy inaczej może wybierać: czy kontynuować kontakt z lekarzem, czy go prze-
rwać. W tym miejscu kończy się manipulacja, ponieważ osoba jej poddana 
może już wybierać i działać świadomie”7. Niestety autorka wspomina jedynie 
o rozróżnieniu na perswazję „czystą” i manipulację, pomijając podział na per-
swazję (manipulację) uczciwą i nieuczciwą. Oddziaływanie na odbiorcę bez 
4 J. Bralczyk, O języku polskiej propagandy politycznej lat siedemdziesiątych, Uppsala 
1987, s. 75.
5 R. Grzegorczykowa, Problem funkcji języka i tekstu w świetle teorii aktów mowy, 
w: Funkcje języka i wypowiedzi, red. R. Grzegorczykowa, J. Bartmiński, Wrocław 1991, Język 
a Kultura, t. 4.
6  J. Warchala, Horyzonty manipulacji: perswazja, manipulacja, interpretacja, w: Manipu-
lacja w języku, red. P. Krzyżanowski, P. Nowak, Lublin 2004, s. 51.
7  E. Laskowska, op.cit., s. 10.
286 Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskich
jego świadomości, że działaniom jest poddawany, nie musi prowadzić do nie-
korzystnych dla niego skutków, a więc nie zawsze w przypadku manipulacji 
możemy mówić o konflikcie interesów.
Również w tym rozdziale autorka scharakteryzowała język polityki oraz 
propagandę polityczną, wskazując, że nie są one tożsame. Doskonałym do-
pełnieniem tej części pracy byłoby wspomnienie o perswazyjności ocenzuro-
wanych komunikatów i informacji tajnych. M. Tokarz zauważa bowiem, że 
„informacja zakazana – czy to rzeczywiście, czy tylko w mniemaniu odbior-
cy – ma większą siłę oddziaływania niż prawnie dozwolona”8.
Druga część publikacji poświęcona jest analizie wybranych gazet codzien-
nych. Pierwszy z dwóch rozdziałów tej części stanowi omówienie leksykal-
nych i semantycznych środków perswazji, które badaczka podzieliła w zależ-
ności od stopnia jawności funkcji wypowiedzi na dwie podstawowe grupy: 
leksykalne i semantyczne środki perswazji bezpośredniej oraz leksykalne 
i semantyczne środki perswazji pośredniej. Autorka podaje, że „w pierwszej 
grupie wyodrębniła następujące wyróżniki nakłaniania: słownictwo prymarnie 
wartościujące, leksemy oceniająco-opisowe, wyrazy nacechowane emocjo-
nalnie oraz superlatywy. Natomiast do drugiej należą: wyrazy wartościujące 
konotacyjnie, wyrażenia wprowadzające powszechność oraz presupozycje 
semantyczne” (s. 15). Na uznanie zasługuje szczegółowa i rzetelna analiza 
tekstów, która zaowocowała ciekawymi spostrzeżeniami, jak choćby tym, 
że słownictwo prymarnie wartościujące pojawia się najczęściej w „Naszym 
Dzienniku” i „Trybunie”, a więc w dziennikach prezentujących radykalne 
poglądy. W rozdziale tym zabrakło jedynie nawiązania do teorii nieantagoni-
stycznej zaproponowanej przez A. Awdiejewa, która zdaje się mieć odniesie-
nie do części dzienników reprezentujących skrajne ugrupowania polityczne, 
takich jak „Nasz Dziennik” i „Trybuna”.
Przedmiotem ostatniego rozdziału części analitycznej są interesująco 
przedstawione stylistyczne środki perswazji, wśród których badaczka wymie-
nia i opisuje metaforę, porównanie oraz ironię. 
Podsumowanie publikacji stanowi wiedzę z zakresu perswazji i manipula-
cji w pigułce. Poczynione obserwacje pozwoliły autorce na postawienie wielu 
istotnych tez, jak choćby tej, że „ze słownictwa nacechowanego ekspresywnie 
najczęściej korzystają dziennikarze «Naszego Dziennika» i «Trybuny», przy 
czym należy zaznaczyć, iż dominuje tu wartościowanie negatywne, wywołują-
ce skrajne emocje” (s. 146). Wartościowe byłoby jeszcze ukazanie przyczyny 
tego zjawiska, którą wskazuje w jednej ze swoich publikacji Marek Tokarz, 
zauważając, że „u człowieka mającego skrajne poglądy, obszar odrzucenia jest 
8  M. Tokarz, Argumentacja. Perswazja. Manipulacja, Gdańsk 2006, s. 225.
287Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskich
zazwyczaj większy od obszaru akceptacji, jest on też większy niż u ludzi o po-
glądach umiarkowanych”9.
Doskonale scharakteryzowane wyznaczniki perswazji bezpośredniej i po-
średniej oraz umiejętnie wykorzystana bogata literatura przedmiotu stanowią 
niezaprzeczalny walor pracy. Recenzowana książka będzie ciekawą lekturą 
zarówno dla wszystkich osób, które interesują się językiem mediów, jak i dla 
tych, którzy chcą zabezpieczyć się przed ich niebezpiecznym wpływem, bo-
wiem, jak pisała Jadwiga Puzynina, „manipulacja bywa zazwyczaj ukrytą, nie-
jednokrotnie bardzo finezyjną, wyszukaną formą zniewalania. Często późno 
zauważamy jej istnienie, czasem w ogóle nie zdając sobie z niej sprawy. Dlate-
go jeśli chcemy się jej przeciwstawić, bardzo istotne jest dobre rozeznanie się 
w jej mechanizmach, zdanie sobie sprawy z typów sytuacji, w których mamy 
z nią do czynienia, możliwie jasne uświadomienie sobie, co to właściwie zna-
czy być manipulowanym”10. 
Marta Szymborska
9 M. Tokarz, Ocena społeczna – teoria i wnioski praktyczne, Lingwista wobec zjawiska ma-
nipulacji językowej, w: Mechanizmy perswazji i manipulacji. Zagadnienie ogólne, red. G. Ha-
brajska, Łask 2007, s. 81.
10 J. Puzynina, Język wartości, Warszawa 1992, s. 203



Jolanta Sławek, Czytelnik uwolniony? Perswazja w informacji prasowej, Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”, Poznań 2007, ss. 160

Walczak, Bogdan

Rozprawa Ewy Woźniak sytuuje się w obszarze semantyki tekstu. W ob-
szernym (s. 7-39) Wstępie o charakterze teoretyczno-metodologicznym au-
torka gruntownie i wielostronnie charakteryzuje jej źródła (narracje biblijno-
-apokryficzne, kazania, medytacje, pieśni i modlitwy), podkreślając – mimo 
niejednorodności gatunkowej, odzwierciedlającej wielość form pobożności – 
wszystko to, co je łączy (Jedność w wielości, czyli o źródłach, s. 7-21), a więc 
takie czynniki, jak temat (Męka Pańska), model nadawczo-odbiorczy (autorzy 
z kręgu wykształconego duchowieństwa, głównie zakonnego, przekaz skiero-
wany do ewangelizowanego ogółu wiernych, co przesądza o przynależności 
tekstów do sfery kultury popularnej) czy zakres chronologiczny (teksty „złotej 
jesieni polskiego średniowiecza”: od roku 1407 – pierwsza polska pieśń pasyj-
na – do 1577 – przyjęcie przez polski Kościół dekretów soboru trydenckiego na 
synodzie w Piotrkowie). Jak trafnie konkluduje aktorka: „O jedności podstawy 
materiałowej stanowi zatem temat pasyjny, przynależność do piśmiennictwa 
kościelnego (paraliturgicznego i pozaliturgicznego), typ założonego odbiorcy 
oraz zakres chronologiczny. Jest to jedność w wielości gatunków oraz form 
pobożności” (s. 21).
Cel rozprawy formułuje łódzka badaczka następująco: „W przedstawio-
nym opracowaniu [...] dokonuje się, poprzez analizę językoznawczą, rekon-
strukcji obrazu postaci w piśmiennictwie pasyjnym w określonym przedziale 
czasowym. Postaciami tymi są główni bohaterowie Męki Pańskiej. [...] Odtworze-
nie obrazu postaci nie stanowi jednak celu samego w sobie. Intencją autorki 
jest, by przedstawione studium bohaterów scen pasyjnych pogłębiało wiedzę 
o  mentalności człowieka średniowiecza, o jego postrzeganiu świata, o posta-
wie wobec podstawowych problemów egzystencji i transcendencji. Trzeba 
Poznańskie Studia Polonistyczne 
Seria Językoznawcza 
XV (XXXV)
Ewa Woźniak, Ofiary i krzywdziciele. Studium postaci w przed-
trydenckim piśmiennictwie pasyjnym. Analiza językoznawcza, 
Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2007, ss. 328
290 Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskich
przyznać, że temat Pasji stwarza wyjątkową okazję do przyjrzenia się tym pro-
blemom z bliska” (s. 21).
Do osiągnięcia tak sformułowanego celu posłużyła autorce adekwatna do 
założeń rozprawy, synkretyczna metodologia. Badaczka wychodzi ze słuszne-
go założenia, „że człowiek, ujmując rzeczywistość za pomocą języka, tworzy 
(modeluje) pewien jej obraz: wyróżnia niektóre aspekty tej rzeczywistości, 
usuwając na drugi plan lub zupełnie pomijając inne. Wydobywane na plan 
pierwszy jest to, co dla człowieka ważne – dlatego mówi się, że poprzez język 
można dotrzeć do sposobów postrzegania i wartościowania przez człowieka 
rzeczywistości. W niniejszym opracowaniu te założenia dotyczące roli języka 
w modelowaniu obrazu rzeczywistości przenosimy na modelowanie obrazu 
postaci w tekstach. Nazywając pewne cechy i relacje, dokonuje się ich wyróż-
nienia, wyeksponowania. Działania te i ich rezultaty dobrze oddaje stosowana 
w kognitywizmie metaforyka «podświetlania»: z bogatego repertuaru różnych 
cech, które można przypisać osobom, «podświetla się» tylko niektóre i spo-
śród różnych sfer aktywności osobowych bohaterów również «podświetla się» 
tylko niektóre – tak by uzyskać ich pożądany wizerunek” (s. 22). Zależy on 
od takich czynników, jak nadawca i jego punkt widzenia, tło podmiotowo-
kulturowe czy tło stylowo-gatunkowe (ten czynnik autorka, z przekonującym 
uzasadnieniem, pomija w rozprawie). Z danych językowo-tekstowych Ewa 
Woźniak uwzględnia: system referencjalny (sposoby identyfikowania postaci), 
atrybuty oraz role semantyczne postaci w strukturze predykatowo-argumen-
towej. Przez te dane realizuje się modelowanie lub profilowanie (w rozumie-
niu lubelskiej szkoły etnolingwistycznej) postaci. Dominujący profil stanowi 
teks tową rolę semiotyczną – w wypadku postaci piśmiennictwa pasyjnego jest 
to rola ofiary albo krzywdziciela. Dodajmy, że role semiotyczne wyznaczają 
nadrzędny układ rozprawy: składa się ona z trzech części, z których pierwsza 
(s. 41-160) traktuje o ofiarach (Jezusie i Maryi), druga (s. 161-266) o krzyw-
dzicielach (Judaszu, Żydach i poganach), a trzecia (s. 267-295) o „innych” 
(Piłacie), natomiast w obrębie rozdziałów dotyczących poszczególnych po-
staci trzyczęściowy układ (system referencjalny, atrybuty i role semantyczne) 
określają dane językowo-tekstowe.
Ujmując rzecz najzwięźlej i zgodnie z deklaracją samej autorki, można by 
powiedzieć, że z semantyki lingwistycznej zaczerpnęła ona pojęcia struktury 
znaczeniowej i składników semantycznych, referencji i roli semantycznej ar-
gumentu w strukturze predykatowo-argumentowej, z tzw. semantyki rozumie-
nia Jadwigi Puzyniny – koncepcję badań kontekstowych, a z językoznawstwa 
kognitywnego – pojęcia punktu widzenia, profilowania oraz metafory. Z przy-
jętej perspektywy badań i ze swoistości ich przedmiotu wynika, że analiza 
semantyczna ściśle się wiąże z analizą pragmalingwistyczną. Metodologiczny 
291Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskich
synkretyzm (czy, jak go określa autorka, pluralizm) traktuje Ewa Woźniak jako 
wymóg wynikający ze złożoności samego języka: bilateralnej natury znaku 
językowego i odzwierciedlających się w języku psychologicznych i społecz-
nych uwarunkowań jego rozwoju. Odwołuje się w tym względzie do opinii 
Ewy Jędrzejko: „Nie ma dotąd – i ze względu na skomplikowany, wielora-
ko uwarunkowany i ewolucyjny charakter języka naturalnego pewnie być nie 
może – jakiejś «jedynej» zasady wyjaśniania wszystkich jego aspektów w ra-
mach jednej uniwersalnej teorii. Tylko wieloaspektowa analiza wielu faktów 
językowych pozwala wydobyć «obraz pojęcia» i wskazać treści nie zawsze 
uświadamiane właśnie dlatego, że język jest konwencją, którą sami kształtu-
jemy, ale też poddani jesteśmy jej dyktatowi. Konieczne są więc różne lingwi-
styczne narzędzia” (s. 38).
Uzbrojona w scharakteryzowane wyżej instrumentarium badawcze, uzy-
skała łódzka lingwistka w swojej rozprawie ważne i interesujące wyniki na-
ukowe. Do najwartościowszych zaliczyłbym następujące:
1. Potwierdzenie funkcji ewangelizacyjnych piśmiennictwa pasyjnego. 
Jak trafnie konstatuje autorka: „Poprzez odpowiednie wymodelowanie ob-
razu postaci przekazywano i utrwalano ważne teologiczne treści: o bóstwie 
i człowieczeństwie Jezusa, o zbawczej roli jego męki i śmierci, o dziewictwie 
i współodkupicielstwie Maryi. Są to te same treści, które w formie łatwej do 
zapamiętania, ale trudnej do pojęcia, komunikowały zwięzłe formuły tzw. wy-
znań wiary; są to też te same treści, które z kolei w formie przeznaczonej dla 
wykształconego odbiorcy przekazywały teologiczne traktaty” (s. 298).
2. Wykazanie, że piśmiennictwo pasyjne kształtowało sądy i oceny od-
biorców nie tylko przez bezpośrednią perswazję, ale także nie wprost – dro-
gą manipulacyjnego (w ocenie autorki) modelowania obrazu postaci, co jest 
najlepiej widoczne w sposobie ujęcia osoby Piłata (mechanizmy ukrytego 
wpływania na odbiorców prowadzą do uniewinniającej interpretacji jego roli) 
z jednej, a Żydów (i pogan) z drugiej strony (tu z kolei mechanizmy te skutkują 
obciążeniem winą za mękę i śmierć Jezusa świadomie i celowo działających 
Żydów).
3. Ustalenie, że „w przedstawieniach sfery psychicznej postaci obowiązu-
je zasada eksponowania tego, co uwidacznia się na zewnątrz, jest konkretne 
i wyobrażalne” (s. 298), a także przekonujące wykazanie, że „oceny doko-
nywane ze względu na różne typy wartości są ze sobą powiązane – ujemne-
mu wartościowaniu w kategoriach moralnych towarzyszy negatywna ocena 
w kategoriach estetycznych, poznawczych, a nawet odczuciowych. Mówiąc 
wprost: ktoś moralnie naganny nie może być piękny ani mądry, ani miły. Wła-
śnie takiej jednoznaczności ocen wymagało ukształtowanie obrazu uwzględ-
niające perspektywę prostego odbiorcy” (s. 298).
292 Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskich
4. Trafne spostrzeżenie stanowiące ważny przyczynek do zagadnienia 
źródeł antysemityzmu: „Poszukując – zgodnie z przyjętą perspektywą badaw-
czą – «za słowami» i «za tekstami» obrazu przeszłości, znajdujemy tam, cha-
rakterystyczny dla epoki, obraz relacji wobec Żydów. Musiał to być stosunek 
bardzo niechętny, a nawet wrogi, skoro właśnie na tę zbiorowość przeniesiono 
całą odpowiedzialność za mękę i śmierć Jezusa. W przeprowadzonych ana-
lizach wykazano, że rolą krzywdzicieli obarczono w badanej grupie tekstów 
Judasza oraz Żydów. Takie wymodelowanie obrazu zbiorowości otwierało, jak 
sądzę, «furtkę» do usprawiedliwiania zachowań antyżydowskich” (s. 299).
5. Wykazanie zbieżności obrazu odtworzonego na podstawie danych ję-
zykowych z przedstawieniami ikonograficznymi. Na przykład wyodrębnienie 
Judasza ze zbiorowości apostołów na poziomie językowym wyrażające się ko-
niunkcją apostołowie i Judasz znajduje wyraziste „korelaty” ikonograficzne 
(autorka reprodukuje w książce miniatury ilustrujące izolację Judasza w czasie 
Ostatniej Wieczerzy). Podobnie językowemu obrazowi Judasza jako owład-
niętego przez szatana odpowiada fresk z Kaplicy Świętej Trójcy na zamku 
lubelskim, wyobrażający Judasza niosącego na plecach szatana. 
6. Wykazanie korelacji między językowymi wykładnikami atrybutów po-
staci a ich atrybutami (rekwizytami) ikonograficznymi oraz między cechami 
wyróżnionymi w językowym obrazie postaci a cechami przypisywanymi im 
w ujeciach ikonograficznych (na przykład złu, chciwości i fałszywości (zdrajca) 
w językowym obrazie Judasza odpowiadają w przedstawieniach plastycznych: 
sakiewka za pasem, żółty kolor szat, rude włosy, kot, kruk, smok czy pies).
Ewa Woźniak kończy rozprawę słowami: „Autorce, po zakończeniu pracy, 
pozostaje żywić nadzieje, że osiągnie ona zamierzony cel: przyczyni się do 
zrozumienia dawnych tekstów i do zrozumienia przeszłości. A być może także 
zainspiruje współpracę językoznawców i historyków sztuki, bo – jak się wy-
daje – to pogranicze otwiera szczególnie interesujące perspektywy badawcze” 
(s. 300).
Recenzentowi wypada się podpisać pod tymi słowami obiema rękami. 
Bogdan Walczak


Ewa Woźniak, Ofiary i krzywdziciele. Studium postaci w przedtrydenckim piśmiennictwie pasyjnym. Analiza językoznawcza, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2007, ss. 328

The subject matter of the studies presented in the article are the names of Poznań inhabitants from the beginning of the 17th century, excerpted from a manuscriptal source. The courtly records Akta sądu wójtowskiego present the official and formal variety of the language and consist of the records of court trials. The onyms confirmed in the source render the description of the then name system feasible. It was characterised by the choice of one name, the origin from the Christian antrophonomasticon, the attachment to the onomatologic tradition as well as great popularity of the most fashionable names

Banderowicz, Kinga

Imiona poznaniaków u progu XVII stulecia (na materiale Akt sądu wójtowskiego)

Sarnowska-Giefing, Irena

W książce Marii Czaplickiej-Jedlikowskiej scalają się dwa wcześniejsze 
nurty badań autorki: onomastyczno-literacki i dotyczący onomastyki w dy-
daktyce szkolnej. Jest to – co należy podkreślić – pierwsza, tak obszerna praca 
poświęcona onimii w utworach dla dzieci, a zarazem pierwsze opracowanie 
realizujące wysuwane już w latach osiemdziesiątych XX wieku postulaty łą-
czenia onomastyki uzualnej i literackiej z dydaktyką szkolną1. 
Książka składa się z dziesięciu rozdziałów, z których cztery (III, IV, V, 
VI) mają charakter autonomicznych (onomastyczno-literackich) opracowań 
nazewnictwa w utworach dla dzieci: Marii Konopnickiej, Marii Kownackiej, 
Ewy Szelburg-Zarembiny, Wandy Chotomskiej. W obszarze kontrastywnej 
(porównawczej) onomastyki literackiej sytuuje się rozdział VII poświęcony 
zagadnieniu onimizacji prezentowanemu na przykładzie tekstów Janiny Pora-
zińskiej i Danuty Wawiłow. Wskazaną część książki stanowią przeróbki arty-
kułów opublikowanych przez autorkę w latach 1998-20072. Rozdziały napisane 
1 Zob. artykuły zebrane w tomie: Onomastyka w dydaktyce szkolnej i społecznej. Materiały 
z VI Ogólnopolskiej Konferencji Onomastycznej, red. E. Homa, Szczecin 1988.
2 Zob. M. Czaplicka-Niedbalska, Nazwy własne w utworach Marii Kownackiej, w: Prze-
miany i przyszłość pedagogiki wczesnoszkolnej, red. E. Stucki, Bydgoszcz 1998, s. 151-161; 
eadem, Walory wychowawcze nazw własnych w wybranych utworach M. Kownackiej i E. Szel-
burg-Zarembiny, w: Literatura i sztuka a wychowanie, red. J. Kida, Rzeszów 2001, s. 199- 
-207; M. Czaplicka, Dydaktyczno-wychowawcza funkcja nazw własnych w literaturze dla dzieci 
na przykładzie twórczości Wandy Chotomskiej, w: Metodologia badań onomastycznych, red. 
M. Biolik, Olsztyn 2003, s. 473-484; por. też M. Czaplicka-Jedlikowska, Nazwy własne w lite-
raturze dziecięcej i ich percepcja w świetle badań empirycznych a kształtowanie językowe dzieci 
9-10-letnich, w: Kultura, literatura i sztuka w edukacji językowej w świetle badań empirycz-
nych, red. J. Kida, Rzeszów 2007, s. 234-252.
Maria Czaplicka-Jedlikowska, Edukacyjne aspekty nazw własnych 
w literaturze dla dzieci, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza 
Wielkiego, Bydgoszcz 2007, ss. 288
Poznańskie Studia Polonistyczne 
Seria Językoznawcza 
XV (XXXV)
264 Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskich
na potrzeby tej książki to: rozdział I: Wprowadzenie (obejmujące dwa podroz-
działy: Przedmiot analizy i zakres przeprowadzonych badań oraz Założenia 
teoretyczne i metodologiczne), rozdział II: Literatura dla dzieci, jej miejsce 
w kulturze i w badaniach onomastycznych; rozdział IX: Teoretyczne aspekty 
edukacji językowej – rola hermeneutyki filozoficznej oraz Zakończenie. Pracę 
zamykają: Literatura przedmiotowa i podmiotowa, Rozwiązania skrótów oraz 
aneksy obejmujące przygotowane przez autorkę testy (Test „A” na podstawie 
wybranych wierszy dla dzieci Juliana Tuwima i Test „B” według opowiadania 
Marii Kownackiej „Kajtkowe przygody”), przeznaczone do badania percepcji 
i świadomości onomastycznej dzieci. 
Artykułowa geneza znacznej części książki sprawia, że otrzymaliśmy ca-
łość sygnalizującą jedynie niektóre zagadnienia onimii w „literaturze osobnej”, 
za jaką uważa się do dziś literaturę dla dzieci. Wypada zgodzić się z autorką, 
że „jednolity charakter tak skonstruowanej rozprawie nadaje: przedmiot ba-
dawczy – nazwy własne i ich deskrypcje jednostkowe w literaturze dla dzieci 
(zwracam uwagę na błędne sformułowanie „nazwy własne i ich deskrypcje 
jednostkowe”, zamiast „nazwy własne i deskrypcje jednostkowe” s. 14). Moż-
na – choć z podanymi niżej zastrzeżeniami – uznać, że o „jednolitym cha-
rakterze” rozprawy decydują przyjęte założenia teoretyczno-metodologiczne 
oraz wytyczone cele badawcze. Przypomnę wstępne deklaracje autorki roz-
prawy: „Zakres pracy ma zasadniczo dwojaki wymiar: materiałowo-badawczy 
i teoretyczno-metodologiczny. Pierwszy z nich to opis językowo-kulturowy 
nazw z wybranych utworów dla dzieci. Drugi to rozważania teoretyczno-me-
todologiczne z dziedziny językoznawstwa i onomastyki w aspekcie edukacyj-
nym” (s. 14). Deklaracje te pozwalają rozumieć cele pracy jako: teoretyczne 
i stosowane.
Osobna uwaga należy się decyzjom autorki w kwestii doboru tekstów do 
części analitycznej pracy oraz przyjętej metodzie badawczej. Podjęcie badań 
onomastyczno-literackich przez onomastę (językoznawcę) wymaga przede 
wszystkim deklaracji w kwestii rozumienia terminów: literatura (tu: litera-
tura dla dzieci) i – ze względu na zakreślany w pracy horyzont odwołań her-
meneutycznych – literackość. Uzasadnienia wymaga również dobór tekstów 
stanowiących podstawę szczegółowych analiz, na których badacz zamierza 
wesprzeć konstrukcję teoretyczną. Kwestia pierwsza (rozumienie literatury 
dla dzieci) zostaje szczegółowo omówiona w pracy. Co do następnych – o ile 
jako przekonujące można potraktować uzasadnienie, że „Wybór autorek został 
podyktowany osadzeniem ich twórczości w różnych nurtach literackich i róż-
nych okresach historii literatury, odmiennością w posługiwaniu się materia-
łem językowym i różnicach w kreacji świata przedstawionego oraz w dialogu 
z podmiotem lirycznym” (s. 14), o tyle dziwić musi brak informacji o kryte-
265Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskich
riach selekcji tekstów wybranych autorek. Być może ów wybór tłumaczy ka-
non lektur szkolnych dzieci 9-, 10-letnich, ale wyjaśnień na ten temat brakuje 
w pracy. Wskazany przedział wiekowy autorka wyodrębnia jako samodzielną 
całość w procesie edukacyjnym, realizującą charakterystyczne cele i zadania 
(tego przedziału wiekowego uczniów dotyczą też formułowane w pracy wska-
zania metodyczne dla nauczycieli). 
Geneza artykułowa pierwszej części rozprawy (prace autorki drukowane 
w latach 1998-2007) – decyduje o wyraźnie zauważalnej w książce ewolucji 
metody badawczej: początkowo funkcjonalnej i odwołań głównie do monogra-
fii Aleksandra Wilkonia3, później do prac autorów korzystających w analizach 
onomastyczno-literackich z osiągnięć tekstologii i antropologii kulturowej. 
Analiza funkcjonalna pozwala autorce wskazać funkcje onimii w utworach dla 
dzieci: lokalizacyjną (w czasie i przestrzeni), socjologiczną, treściową, eks-
presywną i aluzyjną, a także dydaktyczną, wychowawczą, poetycką i warto-
ściującą (s. 17). O specyfice literatury dziecięcej decyduje hierarchizacja tych 
funkcji. Jako prymarne jawią się autorce dydaktyczna i wychowawcza. 
W ocenie sposobu interpretacji zjawisk onimicznych w literaturze dla 
dzieci proponowanego przez M. Czaplicką-Jedlikowską odnieść należy się 
do wskazywanej w książce expressis verbis perspektywy hermeneutycznej – 
co można uznać za interesującą propozycję badawczą. Tego rodzaju wstępne 
deklaracje autorki (s. 32) pozwalały spodziewać się przynajmniej wytłuma-
czenia różnic między strukturalizmem i hermeneutyką w podejściu do języka 
(przywołania choćby Heideggerowskiego „die Sprache spricht”) i znaczenia 
(dla hermeneutów znaczenie powstaje w drodze interpretacji przez odniesie-
nie go do własnej sytuacji egzystencjalnej interpretatora). Tymczasem, część 
pierwsza (analityczna) książki M. Czaplickiej-Jedlikowskiej nie wykazuje 
związku z pracami badawczymi podległymi zasadom hermeneutyki, zabrakło 
tu spodziewanej analizy stylistycznej typu hermeneutycznego. Nie spotykamy 
się w tej części pracy z konsekwentnym wykorzystaniem metodologii i teorii 
hermeneutycznej, lecz z postępowaniem interpretacyjnym noszącym jedynie 
pewne znamiona (cechy) hermeneutyki – autorka w trakcie analizy funkcjo-
nalnej wspomina o możliwych (indywidualnych), zależnych od „horyzontów 
wiedzy”, odczytaniach sensów nazw własnych przez dzieci. 
Zapleczem teoretycznym tłumaczącym tok postępowania badawczego 
w rozprawie miał być – w założeniu autorki – ostatni rozdział zatytułowa-
ny Teoretyczne aspekty edukacji językowej – rola hermeneutyki filozoficznej. 
Był on konieczny dla uzasadnienia dychotomii funkcjonalnej nazewnictwa 
w literaturze dla dzieci. Dodam, że wskazywana obecnie m.in. przez badaczy 
3 A. Wilkoń, Nazewnictwo w utworach Stefana Żeromskiego, Wrocław 1970.
266 Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskich
niemieckich4 (deklarujących orientację hermeneutyczną) dychotomia Bildung 
‘kształcenie’ i Formation ‘formacja’ może w aspekcie onimicznym przekładać 
się na funkcje: dydaktyczną i wychowawczą nazw własnych, której podpo-
rządkowana jest funkcja wartościująca nazw. Książka M. Czaplickiej-Jedli-
kowskiej pozwala niewątpliwie dostrzec wzajemną zależność tych funkcji. 
Odpowiada to rozumieniu wychowania jako nauczania i uczenia się, w sensie 
działań zmierzających nie tylko do pozyskania wiedzy i umiejętności, ale też 
celowego nabywania przez dziecko trwałych orientacji wartościujących. Po-
ruszając edukacyjne aspekty nazw własnych w literaturze dla dzieci, Autorka 
ujmuje edukację w sensie hermeneutycznym, jako „kształcenie wynoszące ku 
człowieczeństwu”, tj. ściśle związane z wartościami. 
Przyznać trzeba, że na tle ostatniego rozdziału, część pierwsza pracy (ana-
lityczna) budzi wyraźny niedosyt. Analiza polegająca na wydobyciu funkcji 
onimów w konkretnych (w założeniu przykładowych, reprezentatywnych) 
tekstach dla dzieci jest w zasadzie realizacją pewnego algorytmu stwarzane-
go przez wybraną metodę onomastyczno-literackich badań funkcjonalnych, 
uprawianych w latach siedemdziesiątych-dziewięćdziesiątych ubiegłego wie-
ku. Założona interpretacja hermeneutyczna onimii wiązać się powinna ściśle 
z przekonaniem, że podmiot interpretacji nie jest „stabilny” i ulega przemia-
nom zależnie od historycznie zmiennej sytuacji, w którą jest uwikłany wraz 
z interpretowanym przedmiotem (tekstem). Istotne w tym przypadku katego-
rie: odbiorcy oraz czytania („lektury rozumiejącej”) służącego rozszerzaniu 
horyzontów wiedzy dziecka, nie zostały w części analitycznej pracy należycie 
wykorzystane. 
Główny zrąb rozprawy stanowią rozdziały dotyczące kwestii edukacyj-
nych, to jest uwzględnienia w nauczaniu onomastyki uzualnej i literackiej. 
M. Czaplicka-Jedlikowska dowodzi, że treści edukacji w zakresie onomastyki 
(też onomastyki regionalnej) na poziomie wczesnoszkolnym komponują się 
z treściami kształcenia takich przedmiotów, jak: język polski, historia i społe-
czeństwo, przyroda (co znajduje odzwierciedlenie w Podstawach programo-
wych). Analizując układ treści kształcenia, autorka dostrzega w nich miejsce 
dla onomastyki (nazwy osób związanych z regionem, nazwy miejsc związa-
ne z historią regionu i tradycją lokalną, onimia miejska, mikrotoponimia). Do 
proponowanych przez M. Czaplicką-Jedlikowską konkretnych działań dydak-
tycznych związanych z nauczaniem onomastyki dodałabym techniki wsparte 
na procedurach pragmalingwistycznych i socjolingwistycznych. W odniesie-
niu do antroponimii istotne znaczenie ma bowiem konieczność odróżniania 
4 Zob. G. Koss, Namenforschung. Eine Einführung in die Onomastik 3., aktualisierte 
Auflage,Tübingen 2002.
267Recenzje i omówienia publikacji naukowych oraz wykaz prac magisterskich
takich poziomów, jak: oficjalność/nieoficjalność (prywatność, poufałość) czy 
zabarwienie uczuciowe nazw. Jeszcze inne obszary dydaktyki onomastycznej 
stanowią: etykieta językowa, onomastyka gwarowa, socjolektalna etc.5.
Książkę czyta się trudno ze względu na specyfikę pisarstwa Marii Czaplic-
kiej-Jedlikowskiej. Zawiły tok wykładu, liczne cytaty i parafrazy spostrzeżeń 
innych badaczy (onomastów, teoretyków i krytyków literatury, filozofów), nie-
stety, nie zawsze – co trzeba wyraźnie zasygnalizować – koherentne wzglę-
dem siebie, utrudniają śledzenie własnej myśli autorki bądź całkowicie ją 
eliminują. 
Podsumowując, pragnę podkreślić, że – mimo wskazanych niedociąg-
nięć – jako pokazująca rolę onimii w edukacji książka M. Czaplickiej-Jedli-
kowskiej ma charakter pionierski. Pozostaje mieć nadzieję, że sformułowane 
w rozprawie spostrzeżenia dotyczące miejsca nazw własnych w dziele literac-
kim i słowniku dziecka oraz propozycje kształcenia onomastycznego już na 
poziomie podstawowym zostaną w pełni wykorzystane w praktyce szkolnej.
Irena Sarnowska-Giefing
5 Zob. I. Sarnowska-Giefing, Głos onomasty w sprawie nauczania słownictwa, w: Naucza-
nie języka polskiego jako obcego i polskiej kultury w nowej rzeczywistości europejskiej. Mate-
riały z VI Międzynarodowej Konferencji Glottodydaktycznej, red. P. Garncarek, Warszawa 2005, 
s. 183-192.



Maria Czaplicka-Jedlikowska, Edukacyjne aspekty nazw własnych w literaturze dla dzieci, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2007, ss. 288

Not a member yet

Jolanta Sławek, Czytelnik uwolniony? Perswazja w informacji prasowej, Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”, Poznań 2007, ss. 160

Ewa Woźniak, Ofiary i krzywdziciele. Studium postaci w przedtrydenckim piśmiennictwie pasyjnym. Analiza językoznawcza, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2007, ss. 328

Imiona poznaniaków u progu XVII stulecia (na materiale Akt sądu wójtowskiego)

Maria Czaplicka-Jedlikowska, Edukacyjne aspekty nazw własnych w literaturze dla dzieci, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2007, ss. 288

536

584