Folia Praehistorica Posnaniensia

Rola, Jarosław

Późnoneolityczny węzeł komunikacyjny w strefie środkowej Noteci (Żuławka Mała, gm. Wyrzysk)

Michalik, Tomasz

FOLIA PRAEHISTORICA POSNANIENSIA  T. XVI – 2011 
INSTYTUT PRAHISTORII, UAM POZNAŃ – ISBN 978-83-232-2435-8 ISSN 0239-8524 
 
IX MIĘDZYNARODOWA INTERDYSCYPLINARNA SESJA  
STUDENTÓW ARCHEOLOGII „OBLICZA ŚMIERCI.  
PERSPEKTYWY BADAWCZE” – PUSZCZYKOWO,  
3–5 GRUDNIA 2007 R.
W dniach 3–5 grudnia 2007 r. odbyła się dziewiąta już z kolei międzynarodowa in-
terdyscyplinarna sesja studentów archeologii. Miejscem spotkania było Puszczykowo. 
Jego główny temat stanowiły rozważania dotyczące kulturowych wymiarów zjawiska 
śmierci – jego funkcjonowania w przeszłości, jak i teraźniejszości. Zagadnienie to jest 
do pewnego stopnia swoistym tabu we współczesnej kulturze, ale dotyczy każdego  
z nas. Fenomen śmierci był przez wieki przedmiotem rozważań filozoficznych i religij-
nych. Świadomość końca tworzyła osobowości, przekonania i postawy względem rzeczy 
ostatecznych, wpływała na kształt kultury i wyznaczane przez nią cele. Czy możemy 
zatem mówić o pewnym spektrum zachowań związanych z umieraniem, „łączących” 
przeszłość z teraźniejszością? Podczas sesji staraliśmy się odpowiedzieć również na 
pytanie: czy nauka w ogóle jest w stanie badać tak specyficzne zjawisko, jakim jest 
śmierć? Była to zarazem reakcja na różne trendy pojawiające się w nowoczesnej huma-
nistyce. Śmierć ma często skrajnie różną wartość i odbiór, nie należy zamykać jej  
w schemacie standardowego postępowania badawczego. Ideą spotkania było wielo-
aspektowe spojrzenie na ten problem, wykraczające poza archeologiczną analizę mate-
riału grobowego. W szczególny sposób służył temu celowi interdyscyplinarny charakter 
konferencji. Zwrócono zatem uwagę nie tylko na elementy materialne znajdowane przy 
zmarłym, ale również na szerszy kontekst odnoszący się do rytuałów i obrzędów oraz 
sfery społecznej i etycznej. 
Wybór takiej tematyki wywołał ogromne zainteresowanie. Studenci archeologii, 
kulturoznawstwa, psychologii, etnologii i antropologii kulturowej, filozofii, teologii, 
filologii klasycznej i historii z różnych ośrodków uniwersyteckich zgłosili na konferen-
cję 30 referatów. Przedstawione one zostały w ramach trzech sesji tematycznych: „Ob-
rzędy i rytuały dotyczące śmierci jako komunikat społeczny”, „Materialne i ikonogra-
ficzne pozostałości po zjawisku śmierci” oraz „Etyka i śmierć”. Oprócz tego uczestnicy 
konferencji wzięli udział w serii trzech warsztatów symultanicznych: „Rytuał pogrze-
bowy na przełomie wieków”, „Dary grobowe – funkcja, przeznaczenie, rodzaj”, „Żyjący 
o zmarłych. Śmierć oczami etnologa” oraz w warsztatach wprowadzających „Portret 
pośmiertny”. 
Podczas pierwszej sesji „Obrzędy i rytuały dotyczące śmierci jako komunikat spo-
łeczny” zostało zaprezentowanych 10 referatów. Śmierć ujmowano w dużej mierze  
KRONIKA 466 
w sensie metaforycznym. Referenci skupili się nie tylko na samej osobie umierającego, 
ale nade wszystko na pozostających przy życiu świadkach tego zjawiska. W wystąpie-
niach poruszano problematykę ludzkiego ciała i roli rytuałów przejścia w procesie tzw. 
śmierci symbolicznej, umożliwiającej zmianę dawnej tożsamości. W rozważaniach od-
noszono się nie tylko do wybranych rytuałów, ale także współczesnej sztuki body art. 
Zwrócono uwagę również na dzieła filmowe (serial Babylon 5), ukazując sposób, w jaki 
tam prezentowana jest śmierć. Zastanawiano się nad znaczeniem śmierci Jana Pawła II 
dla jego rodaków oraz funkcją, jaką mogła spełniać ogólnonarodowa żałoba. Autorka 
tego wystąpienia prezentowała i analizowała fenomen „wysp kultu” powstających na 
ulicach Warszawy po śmierci papieża w kwietniu 2005 r. Nie zabrakło też dyskusji nad 
tematami budzącymi spore emocje wśród całego społeczeństwa. Jednym z nich była rola 
kary śmierci w procesie funkcjonowania państwa. Analizowano literaturę, jak i muzykę 
klasyczną, eksponując występujące tam motywy śmierci, zwracając uwagę na uczucia 
artystów, którzy jako ludzie nadzwyczaj wrażliwi potrafią w sposób jakże prosty, a zara-
zem trafny wniknąć w naturę tego zjawiska. W końcu poruszone zostały zagadnienia 
związane z początkami intencjonalnego chowania zmarłych, bóstwami „śmierci” na 
Bliskim Wschodzie czy sposobu, w jaki patrzyli na proces umierania Spartanie. 
W czasie drugiej sesji „Materialne i ikonograficzne pozostałości po zjawisku śmier-
ci” referenci podjęli tematykę możliwości patrzenia na śmierć poprzez pryzmat odnajdy-
wanych przez archeologów „rzeczy”. Temu zagadnieniu poświęconych zostało 11 wy-
stąpień. Z dużym zainteresowaniem spotkała się problematyka (a zarazem możliwość) 
interpretacji urn twarzowych pochodzących z kultury pomorskiej. Dyskusji podlegały 
nie tylko przedstawienia widniejące na tych naczyniach i ich korelacja z wynikami ba-
dań antropologicznych zawartości urn, ale również rola samych popielnic jako ciała.  
W czasie sesji swoje wystąpienia mieli również przedstawiciele antropologii kulturowej. 
W jednym z referatów zwrócili oni uwagę na wykorzystywanie destrukcji miejsc kultu 
(również grobowego) w taktyce wojennej. Tak było w sudańskiej prowincji Bahr el- 
-Ghazal, gdzie w czasie rebelii lokalnej ludności w 1927 r. przeciwko władzom kolo-
nialnym zniszczony został ich ośrodek kultu nazywany przez Anglików „Piramida 
Dengkur”. Wystąpienie to było również zaproszeniem do współpracy w ramach interdy-
scyplinarnego projektu mającego na celu odkrycie zagadki „Piramidy Dengkur”. Anali-
zie podlegał też obrządek pogrzebowy w starożytnym Rzymie (katakumbowe grobowce 
pierwszych chrześcijan) czy śmierć przez ukrzyżowanie (zastosowana po klęsce powsta-
nia Spartakusa), pojmowana nie tylko jako kara za przestępstwa, ale również jako  
przekaz kulturowy służący rozpowszechnianiu przez władzę szerszych i głębszych idei 
dotyczących społeczeństwa. Ukazano również szczególny rodzaj śmierci – śmierci po-
niesionej na morzu, a rozpatrywanej na tle rozwoju piractwa. Poruszono także zagadnie-
nia związane z rolą elementów materialnych towarzyszących zmarłym w XXI w. czy 
możliwości wykorzystania w archeologii najnowszej technologii w dokumentacji i inter-
pretacji sfery funeralnej. 
KRONIKA 
 
467 
Trzecia sesja zatytułowana „Etyka i śmierć” była swoistego rodzaju refleksją nad 
możliwościami i ograniczeniami badań ludzkich zwłok. Próbą odnalezienia granicy 
pomiędzy potrzebami nauki a indywidualnym prawem do dysponowania jednostki włas- 
nym lub cudzym ciałem. W referatach zostały przedstawione różne postawy społeczne, 
filozoficzne, naukowe i religijne względem szczątków ludzkich oraz dylematy moralne, 
jakie się z tym wiążą. Zastanawiano się nad relacjami ciało a osobowość, szkielet  
a przedmiot archeologiczny (czy wciąż człowiek)? 
Po raz pierwszy w historii naszych konferencji referaty wygłaszane były w dwóch 
trwających równolegle sesjach. Wystąpienia prezentowano zarówno w języku polskim, 
jak i angielskim. Dzięki wykorzystaniu Internetu możliwe było przeprowadzenie prelek-
cji przez osoby znajdujące się poza granicami kraju. Konferencja skupiła studentów  
z wszystkich ważniejszych ośrodków uniwersyteckich w kraju, a wzięło w niej udział  
98 osób. Szczególne emocje wywołały dyskusje nad problematyką etyczną związaną  
z traktowaniem szczątków ludzkich, jak i inspirowane myślą postmodernistyczną podej-
ście do materialnych pozostałości z przeszłości. 
Tradycyjnie już ważnym elementem naszych sesji są warsztaty symultaniczne mają-
ce na celu ułatwienie wymiany myśli między uczestnikami sesji, sprowokowanie do 
dyskusji, stworzenie twórczej płaszczyzny pozwalającej spojrzeć na przeszłość w nowy 
sposób, czy wreszcie integrację studentów. Tegoroczne warsztaty wprowadzające  
(w których oprócz studentów brali udział również zaproszeni goście) „Portret pośmiert-
ny” miały za zadanie sprowokować do dyskursu o wizerunku zmarłego i przeszłej spo-
łeczności, jaki tworzy badacz na podstawie pochówku i odpowiedzieć na pytanie: kogo  
i co bada archeolog odkrywający i interpretujący zwyczaje pogrzebowe? Uczestnicy 
konferencji biorący udział w zajęciach dotyczących „Rytuału pogrzebowego na przeło-
mie wieków” zastanawiali się, jak zmieniał się obrządek pogrzebowy w czasie i prze-
strzeni. Warsztaty miały na celu przybliżyć rytuały pogrzebowe z trzech różnych epok, 
u trzech różnych społeczności. Na podstawie tego pokazano różnice w ich przeprowa-
dzaniu, w bogactwie obrzędu, wierzeniach i wyobrażeniach z nimi związanymi, co stało 
się również podstawą rozważań o możliwościach interpretacyjnych archeologa, etnologa 
czy socjologa dysponującego niepełnymi danymi. 
Druga część warsztatów („Dary grobowe – funkcja, przeznaczenie, rodzaj”) była 
próbą odpowiedzi na pytania. Co może być darem? Gdzie i w jaki sposób go składano? 
Dla kogo go składano? Ważną płaszczyzną rozważań stała się relacja dar grobowy – 
zmarły, na ile to pierwsze odzwierciedla tak często stosowane w archeologii stwierdze-
nie „pozycja społeczna zmarłego”, a zatem w jaki sposób dary grobowe kształtują nasze 
wyobrażenie o osobie pochowanej w danym grobie. Trzecia część warsztatów („Żyjący 
o zmarłych. Śmierć oczami etnologa”) prowadzona przez studentki z Instytutu Etnologii 
i Antropologii Kulturowej UAM poświęcone były wpływowi śmierci na członków spo-
łeczności, w której żył zmarły. Analizie podlegały różnorakie zachowania pojawiające 
się w czasie obcowania żywych ze zwłokami, sposoby radzenia sobie z nieczystym cia-
łem, łączenia odrazy wynikającej z jego rozkładu z wiarą w życie wieczne. 
KRONIKA 468 
Tradycyjnie podczas konferencji odbyła się dyskusja panelowa pomiędzy zaproszo-
nymi na sesję gośćmi, którymi byli ks. prof. dr hab. Paweł Bortkiewicz – Dziekan Wy-
działu Teologicznego UAM, prof. dr hab. Janusz Piontek – dyrektor Instytutu Antropo-
logii UAM oraz prof. dr hab. Włodzimierz Rączkowski z Instytutu Prahistorii UAM. 
Dyskusja ta była nie tylko zwieńczeniem trzydniowych obrad, ale również próbą ukaza-
nia złożonych relacji pomiędzy kwestiami związanymi ze śmiercią w sensie biologicz-
nym i kulturowym. Przeprowadzony dyskurs był inspiracją do rozmowy o kwestiach 
dotyczących końca ludzkiej egzystencji nie poruszanych w czasie referatów czy war-
sztatów. 
Tegoroczne spotkanie odbyło się pod patronatem honorowym Jego Magnificencji 
prof. dr. hab. Stanisława Lorenca – Rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza  
w Poznaniu, Marszałka Województwa Wielkopolskiego Marka Woźniaka, Wojewody 
Wielkopolskiego Tadeusza Dziuby oraz Prezydenta Miasta Poznania Ryszarda Gro-
belnego. Sesję otworzyła Dziekan Wydziału Historycznego UAM prof. dr hab. Danuta 
Minta-Tworzowska, referat wprowadzający „Kłopoty ze śmiercią” wygłosiła studentka 
archeologii Maria Grafowska (IP UAM). Podczas tej sesji oficjalnie zakończono obcho-
dy 80-lecia Koła Naukowego Studentów Archeologii UAM. Konferencja mogła być 
zrealizowana dzięki finansowemu wsparciu Rektora Uniwersytetu im. Adama Mickie-
wicza w Poznaniu, Dziekana Wydziału Historycznego UAM, Dyrekcji Instytutu Prahi-
storii UAM, Fundacji UAM oraz wielkiemu zaangażowaniu studentów związanych  
z KNSA. 
Tomasz Michalik 
Instytut Prahistorii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza 
ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań, Poland
 


Polish

IX Międzynarodowa Interdyscyplinarna Sesja Studentów Archeologii „Oblicza śmierci. Perspektywy badawcze”, Puszczykowo, 3-5 grudnia 2007 r.

Małecka-Kukawka, Jolanta

FOLIA PRAEHISTORICA POSNANIENSIA T. XIIKXIV -  2005 
INSTYTUT PRAHISTORII, U AM POZNAŃ -  ISBN 83-7177-388-9 ISSN 0239-8524
DLACZEGO?
WHY?
Jolanta Malecka-Kukawka
Instytut Archeologii, Uniwersytet M ikołaja Kopernika 
ul. Szosa Bydgoska 44/48, 87-100 Toruń, Poland
W jedno z ciepłych, wiosennych przedpołudni, jedenastego, może dwunastego 
czerwca 1981 r., w drzwiach naszego pokoju w hotelu asystenckim UMK w Toruniu 
stanął kolega ze studiów. Rysio Kirkowski. Ucieszyliśmy się, bo była to bratnia dusza 
z czasów naszych poznańskich studiów, jedna z niewielu znajomych osób w zupełnie ob­
cym nam środowisku toruńskim, w którym znaleźliśmy się z mężem po ukończeniu stu­
diów. Rysiek pracował wówczas w Muzeum w Grudziądzu, mój mąż, Stach, był młodym 
asystentem w Instytucie Archeologii i Etnografii (niedawno wrócił ze służby wojsko­
wej), a ja  -  matkowałam sześcioletniej Małgosi i trzymiesięcznej Ani. Naszą radość 
z tych nieoczekiwanych odwiedzin zmroziła twarz Ryśka i jego słowa, które usłyszeliś­
my na powitanie i które po niemal ćwierćwieczu wciąż słyszę:
-  Ludzie, świat się zawalił!
-  Rysio, co się stało? choroba? coś z tobą, rodziną?
-  Świat się zawalił, Kaziu nie żyje!
-  Rychu, co ty mówisz?! jaki Kaziu?
-  No, jak to jaki Kaziu? Siuchniński!
Dalej już nie pamiętam, dziesiątków pytań, na które Rysiek nie potrafił odpowie­
dzieć, pytań, które zadawaliśmy, nie mogąc uwierzyć w to, co się stało.
Od tego dnia minęło ćwierć wieku, czas wydawałoby się wystarczająco długi, by na 
rzeczywistość i wydarzenia, które dzieli dystans pokolenia spojrzeć bez emocji. Czy jest 
to jednak możliwe?
Mam przed sobą Wspomnienie o Kazimierzu Siuchnińskim, pióra Dobrochny Jan­
kowskiej*, opublikowane wkrótce po Jego śmierci. Zawarte w nim treści są tak trafne
* D. Jankowska, Wspomnienie o Kazimierzu Siuchnińskim , „Koszalińskie Zeszyty M uzealne” t. 11, 1981, 
s. 129-131.
24 JOLANTA MAŁECKA-KUKAWKA
i głębokie i tak zgodne z moimi odczuciami, że wręcz uniemożliwiają napisanie czego­
kolwiek, co mogłoby jeszcze pełniej ukazać postać Kazimierza Siuchnińskiego. Odnoszę 
bowiem wrażenie, że każde napisane o Nim zdanie będzie i tak wtórne wobec tego tekstu.
A jednak postanowiłam napisać. Dlaczego?
Kiedy wyjeżdżają, zostają 
ich uczniowie. Bardziej zdolni 
i mniej. Potem się okazuje 
że wiele od tego zależy.
Ale nie chodzi o potem 
tylko o to przedtem 
nim do potem dojdzie.
[Piotr Sommer, Tułacze, z tomiku Pamiątki po nas, 1980]
Jestem uczennicą Kazimierza Siuchnińskiego, byłam wraz z kolegami współuczest­
nikiem tego przedtem. Jeśli nawet -  o czym jestem przekonana -  nie stać mnie na na­
pisanie o Mistrzu niczego więcej ponad to, co już zostało napisane, przechowuję w pa­
mięci wiele obrazów i zdarzeń, związanych z mym Nauczycielem. O kilku, tych sprzed 
lat, chciałabym napisać z nadzieją, że złożą się na obraz przedtem  z udziałem Kazimierza 
Siuchnińskiego, tej wyjątkowej postaci poznańskiej archeologii.
Pisząc te słowa uświadomiłam sobie, że upływ czasu wcale nie zniwelował mego 
emocjonalnego stosunku do Kazimierza Siuchnińskiego. Nadal nurtuje mnie wiele py­
tań, z których większość zaczyna się od słowa „dlaczego”? Pytanie, które zadawaliśmy 
sobie tuż po Jego śmierci, rozgoryczeni niesprawiedliwością losu i w gruncie rzeczy ego­
istyczne: dlaczego umarł i nas zostawili należy do kategorii pytań emocjonalnych, które 
wraz z upływem lat znajdują swe wyciszenie. Właśnie wyciszenie, a nie pogodzenie się 
z faktem. Bo przez te wszystkie lata, jakie upłynęły od Jego śmierci po wielekroć to pyta­
nie sobie zadawaliśmy w skrytości, z pretensjami i rozżaleniem. Dlaczego? dlaczego 
właśnie On?, przecież jest nam potrzebny! ! ! Był nam potrzebny w czasie, kiedy dopiero 
wchodziliśmy w dorosłe „archeologiczne” życie, ale -  i piszę to z głębi serca -  dzisiaj 
brakuje Go nam równie dotkliwie.
Co sprawiło, że ten Człowiek, którego przecież poznaliśmy dopiero na studiach, 
w ciągu kilku zaledwie lat tak bardzo zaistniał w naszym życiu? Dlaczego właśnie On? 
Skąd taka nasza reakcja na wiadomość o Jego śmierci? Świat się zawalił! Jak to się stało, 
że nasza, całkiem spora grupa studentów, zaczynających studia w roku akademickim 
1974/75 wiadomość o śmierci Kazimierza Siuchnińskiego przyjęła tak, jakby odszedł 
ktoś najbliższy?
W końcu był tylko naszym wykładowcą, jednym z wielu wspaniałych nauczycieli 
akademickich poznańskiej uczelni, którzy podjęli się edukacji kolejnych roczników 
młodych entuzjastów archeologii. Był także opiekunem naszego rocznika, co akurat, 
zwłaszcza w trakcie pierwszego roku studiów, było przez nas odbierane w rozmaity,
DLACZEGO? 25
wcale nie najlepszy sposób. Jego opiekuństwo przejawiało się między innymi tym, że 
wypytywał o szczegóły z naszego prywatnego życia, o sytuację rodzinną, problemy 
mieszkaniowe itp. Gdy wydobywam z pamięci te szczegóły, muszę stwierdzić, że na 
początku studiów tego naszego Opiekuna nie bardzo lubiliśmy: wtrąca się, co Go to 
właściwie obchodzi? przecież jesteśmy dorośli, to nasze prywatne sprawy, mamy tu stu­
diować, a nie żeby nas ktoś niańczył. Podobnych komentarzy było wiele. Więc dlaczego 
Jego śmierć tak bardzo dotknęła niektórych z nas?
Z albumu wspomnień z mych poznańskich lat 1974-1980 mogłabym wyjąć wiele 
kart z opowieściami i anegdotami. Z wykładów, na których pociliśmy się bardziej, niż 
na niejednych ćwiczeniach, bo zmuszał nas do myślenia zadając w nieoczekiwanych 
momentach trudne pytania. Z wykopalisk, z wycieczek dydaktycznych, z rozmów „na 
papierosie” (niestety! ) w naszym archeologicznym klubie przy kaloryferze w holu Colle­
gium Novum i z wielu innych sytuacji. Ale podobne opowieści, dykteryjki, barwne aneg­
doty snuć może zapewne każdy absolwent wyższej uczelni. Próbując więc odpowiedzieć 
na nurtujące mnie pytanie, na czym polegała wyjątkowość Kazimierza Siuchnińskiego, 
znajduję tylko jedno rozwiązanie. Był szczególnym Człowiekiem, który potrafił stwo­
rzyć niepowtarzalną atmosferę serdeczności. W jakiś niezwykły sposób, mimo ewident­
nego dystansu pomiędzy nami, studentami a Nim, Panem doktorem, a później docentem, 
udawało Mu się tak postępować, że tego dystansu nie odczuwaliśmy. W rozmowach 
często czuliśmy się młodszymi kolegami, a nie uczniami, aczkolwiek czynił to w sposób 
specyficzny. W bezpośrednich kontaktach daleki był od tego, co można by nazwać 
subtelnością. Był raczej szorstki, czasem bezpośredni do tego stopnia, że Jego słowa 
potrafiły zaboleć. Jednak po czasie zwykle okazywało się, że jakaś uwaga, po której 
można było czuć się urażonym czy wręcz niezrozumianym, ułatwiała radzić sobie 
ze sprawami, które my -  młodzi -  odbieraliśmy jako największe klęski życiowe. 
Potrafił nam uświadomić, że wokół nas istnieje jeszcze skomplikowany świat i dzieją 
się takie rzeczy, wobec których nasze wielkie tragedie, problemy i stresy są błahe i że 
łatwo je  sami możemy przezwyciężyć. Zdarzało się jednak, że nie zawsze mogliśmy 
sobie poradzić, w takich sytuacjach we właściwym momencie pojawiał się Kaziu. Nie 
pamiętam, by nie miał czasu bądź by zbagatelizował coś, co było ważne dla któregokol­
wiek z nas.
Dla ilustracji obrazek z mej pamięci.
Dwa tygodnie przed rozpoczęciem roku akademickiego 1976 r., po ciężkiej chorobie 
zmarł mój ukochany Ojciec. Niełatwo wracało mi się do Poznania. Obawiałam się spo­
tkania z kolegami, znajomymi, nie miałam ochoty na rozmowy, nie życzyłam sobie prze­
jawów współczucia, które, choćby najszczersze, zwykle mają skutek odwrotny, niż za­
mierzony. W Katedrze, tuż po moim przyjeździe, spotkałam Kazimierza Siuchnińskiego. 
Gestem zaprosił mnie do swego pokoju. Weszłam ze ściśniętym gardłem, nie mogąc wy­
dobyć z siebie ani słowa. Usłyszałam wówczas charakterystyczne: -  „Paaani Jolu”. 
Tylko dwa słowa; po czym rozłożył ramiona i po prostu mnie przytulił. Zmoczywszy tro­
chę klapy Jego marynarki ani się spostrzegłam, że rozmawiamy o jakichś normalnych 
sprawach, o tematach archeologicznych, o wykopaliskach, o kolegach, o tym, kto już
26 JOLANTA MAŁECKA-KUKAWKA
pojawił się w Katedrze, a kto i dlaczego się spóźnia. Ot, samo życie. W sobie tylko 
właściwy sposób potrafił pokazać nam codzienność w odpowiednich proporcjach i po­
móc odnaleźć w niej nasze miejsce.
Z tych w istocie niewielu chwil spotkań, jakie uzbierałyby się w ciągu pięciu lat stu­
diów, bez trudu można było zauważyć, że swoją osobą raczej nie zaprzątał sobie głowy. 
Miał za to zawsze czas dla swych uczniów. Przywołam kolejny, trochę żartobliwy obra­
zek z mej pamięci, który chyba dobrze to ilustruje.
Na starszych latach studiów seminarium odbywało się w pokoju K. Siuchnińskiego. 
Ponieważ opracowywałam materiały z naszych wcześniejszych wykopalisk, miałam 
uprawnienia do pobierania klucza od Jego pokoju. Na seminarium, odbywającym się 
w późnych godzinach popołudniowych czy wręcz wieczorami, nasz Promotor zwykle 
przybiegał (to jest właściwe słowo) po intensywnym dniu pracy. Szklanka gorącej herba­
ty na rozpoczęcie była przez Niego przyjmowana z wdzięcznością, herbatę robiliśmy 
także i dla siebie z zapasów herbacianych z szafki przy drzwiach. Herbata (mocna, parzo­
na z fusami) miała dla nas -  seminarzystów -  jakiś dziwny posmak i raczej jej nic wy­
pijaliśmy. Nasz Mistrz wysączał ją  do ostatniej kropli i czasami można było w Jego spoj­
rzeniu ujrzeć oznaki zdziwienia, że nam nie smakuje. Szybko wykryłam przyczyny 
dziwnego aromatu herbaty. Otóż, o ile dobrze pamiętam, pracownicy Uniwersytetu do­
stawali przydziały herbaty liściastej i mydła. K. Siuchniński taki przydział pakował do 
szafki przy drzwiach, a ponieważ nie był w stanie tych dóbr zużyć, sporo paczek herbaty 
zalegało obok kostek mydła, zdaje się marki „eos” o intensywnym zapachu. Zrobiłam 
porządki w tych zapasach, znajdując dla mydła właściwe miejsce, z dala od herbaty. Cóż 
z tego! Każdy kolejny przydział lądował w szafce, a herbata do końca naszych semina­
ryjnych spotkań miała ten dziwny posmak. Ten szczególny gatunek herbaty nazwaliśmy 
„kaziówką”.
Nie sądzę, by Kazimierz Siuchniński nie rozróżniał smaków herbaty. Być może smak 
wypijanej cieczy po prostu nie miał znaczenia. Z perspektywy lat wydaje mi się, że rozpo­
czynanie seminarium od herbaty miało w sobie coś z rytuału, który nasz Mistrz świadomie 
wprowadził. Znalezienie szklanek, łyżeczek, gotowanie wody grzałką w blaszanym, dość 
sfatygowanym kubku, niekiedy „odkuwanie” resztek cukru zajmowało trochę czasu i od­
bywało się równolegle -  jak nam się wydawało -  ze swobodną rozmową towarzyską. 
W pewnym sensie taka ona była, ale nasz Promotor, przechodząc płynnie do spraw nauko­
wych, już znakomicie wiedział, jaki będzie przebieg seminarium, kto jest przygotowany, 
a komu należy wypomnieć „niewłaściwe proporcje między pracą a rozrywką”, i to w taki 
szczególny sposób, który często „szedł w pięty”. Nie były to zwykłe zajęcia. Po latach 
stwierdzam, że miały one jednocześnie charakter lekcji wychowawczych. Przepisowe 
dwie godziny lekcyjne seminarium często bardzo się wydłużały. Zdarzyło się kiedyś, że 
koło północy nocny portier z Collegium Novum przyszedł sprawdzić, dlaczego w pokoju 
pali się światło, a gdy z ulgą stwierdził, że nie wydarzyło się żadne nieszczęście, Panu Do­
centowi, i wówczas Prodziekanowi, dał do zrozumienia, że nocą powinno się spać. Krótko 
mówiąc, wyrzucił nas. Kazimierz Siuchniński miał dla innych wiele czasu i cierpliwości, 
obdzielał nimi szczodrze wszystkich, którzy tego potrzebowali.
DLACZEGO? 27
*
Mam za sobą blisko ćwierć wieku bycia nauczycielem akademickim, byłam opieku­
nem kilku roczników studentów. Przez cały ten czas postać Kazimierza Siuchnińskiego 
jako dydaktyka i człowieka była dla mnie wzorem postępowania w wielu trudnych sytu­
acjach, w jakich znaleźli się moi studenci. Mając w pamięci Jego zachowanie wobec nas
-  młodych -  usiłowałam i usiłuję w podobny sposób traktować mych studentów. 
Życzyłabym każdemu młodemu człowiekowi, który postanowi podjąć studia, by trafił na 
takiego wspaniałego wykładowcę, jakim był dla mnie Kazimierz Siuchniński.
*
Dlaczego powstał ten tekst? Jak to pięknie ujęła Dobrochna Jankowska -  Kazimierz 
Siuchniński był Bardzo Dobrym Człowiekiem. O takich ludziach należy pamiętać.


Dlaczego?

Gil, Łukasz

Fajki oraz sposoby używania tytoniu na obszarze obecnych zachodnich ziem polskich od XVII do początku XX wieku

The present project has taken two spatial dimensions: regional and pan-regional. As far the regional dimension is concerned, I focused on the region of the lower Oder river. The main objective of this project was to create the fundamentals of taxonomic-chronological systematics of Corded Ware Culture materials for this region as well as summarise and verify previous achievements of studies on the aforementioned issue. However, as regards the pan-regional dimension, I attempted at discussing this region against the background of a wider communicative community– the circum-Baltic circle of Corded Ware Culture

Matuszewska, Agnieszka

Dolnoodrzańska enklawa kultury ceramiki sznurowej w ramach circumbałtyckiego kręgu KCSZ

Suchowska-Ducke, Paulina

Ignaczak, Marcin

FOLIA PRAEHISTORICA POSNANIENSIA  T. XVI – 2011 
INSTYTUT PRAHISTORII, UAM POZNAŃ – ISBN 978-83-232-2435-8 ISSN 0239-8524 
 
MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA  
PT. „SZLAKI MIĘDZYMORZA: BAŁTYK-BUG-BOH-PONT  
(OD III DO POŁOWY I TYSIĄCLECIA PRZED CHR.)”, 
OBRZYCKO, 13–16 PAŹDZIERNIKA 2008 R.
W ramach cyklu spotkań dotyczących problematyki pogranicza biokulturowego wscho-
du i zachodu Europy, organizowanych przez Instytut Prahistorii, Instytut Wschodni oraz 
Fundację Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, odbyła się w dniach 13–16 
października 2008 r. w Domu Pracy Twórczej w Obrzycku, międzynarodowa konferencja 
„Szlaki Międzymorza: Bałtyk-Bug-Boh-Pont (od III do połowy I tysiąclecia przed Chr.)”. 
W Komitecie Honorowym zasiedli: Jego Magnificencja prof. dr hab. Bronisław 
Marciniak – rektor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, prof. dr hab. Hanna Kóčka- 
-Krenz – dziekan Wydziału Historycznego UAM, prof. dr hab. Danuta Minta-Two-
rzowska – dyrektor Instytutu Prahistorii UAM, prof. dr hab. Krzysztof Pietkiewicz – 
dyrektor Instytutu Wschodniego UAM oraz mgr Hanna Szafrańska – dyrektor Fundacji 
UAM w Poznaniu. W skład Komitetu Organizacyjnego weszli: prof. dr hab. Aleksander 
Kośko, prof. dr hab. Marzena Szmyt, dr Marcin Ignaczak i mgr Paulina Suchowska. 
Problematyka konferencji dotycząca szlaków tranzytowych (dalekosiężnych i inter-
regionalnych) jest pokłosiem dyskusji podejmowanej w ostatnich latach w kręgu środo-
wisk identyfikowanych z inicjatywami edytorskimi „Baltic-Pontic Studies” i „Archae-
ologia Bimaris”, dotyczącej mechanizmów obiegu wzorców kulturowych w strefie 
pogranicza wschodu i zachodu Europy. 
Do uczestnictwa w konferencji zaproszeni zostali naukowcy z Białorusi, Polski  
i Ukrainy, którzy zaprezentowali swoje referaty w ramach pięciu sesji, każdorazowo zamy-
kanych dyskusją. Łącznie przez trzy dni trwania obrad uczestnicy i goście (blisko 50 osób) 
wysłuchali 24 referatów. Odbyła się też sesja posterowa. 
Konferencję rozpoczęło przemówienie prof. dr hab. Danuty Minty-Tworzowskiej, 
podkreślające ważność problematyki będącej wątkiem przewodnim wzmiankowanego 
„obrzyckiego spotkania” badaczy i naukowców. Głos zabrała również mgr Hanna Sza-
frańska, akcentując rolę archeologii w wyznaczaniu nowych pól dyskusji nad kontaktami 
interegionalnymi i zwracając uwagę na jej ponadczasowy wymiar. Ponadto tytułem 
wstępu, zarys problematyki badawczej konferencji („Szlaki tranzytowe bałtycko-pon-
tyjskiego Międzymorza, wczesne etapy rozwoju: III – połowa I tysiąclecia BC”), przed-
stawili: prof. dr hab. W. Kloczko oraz prof. dr hab. A. Kośko. W tej części odbyła się 
również sesja posterowa dr. J. Roli, który zaprezentował późnoneolityczne drogi prze-
praw przez dolinę Noteci, na przykładzie Żuławki Małej. 
KRONIKA 470 
W pierwszej części obrad, zatytułowanej „Kontekst środowiskowy (»szlaki natural-
ne«): dane paleobotaniczne”, dotyczącej aspektów środowiskowych i możliwości identy-
fikacji szlaków (szlakowości) w pradziejach na podstawie badań paleogeograficznych 
oraz metodami teledetekcyjnymi referaty wygłosili dr M. Makohonienko oraz prof.  
dr hab. W. Rączkowski. 
Druga część spotkania dotyczyła kontekstu historycznego oraz doświadczenia tech-
niczno-organizacyjnego szlaków śródlądowych doby starożytności i średniowiecza (po-
świadczenia źródłowe, interpretacje: modele funkcjonowania). Tu swoje referaty zapre-
zentowali: dr W. Tyborowski, mgr J. Cieszewska oraz prof. dr hab. K. Pietkiewicz. 
W części trzeciej, zatytułowanej: „Generatory bałtycko-pontyjskich szlaków: surowce – 
zakres przestrzenny, etapy aplikacji w kulturach międzymorza (III – połowa I tysiąclecia 
przed Chr.)” znalazło się miejsce na empiryczne poświadczenia kontaktów, poprzez wymiar 
surowcowy. W tym segmencie konferencji referaty przedstawili: dr P. Chachlikowski, który 
podjął tematykę identyfikacji i recepcji bazaltu wołyńskiego; prof. dr hab. J. Czebreszuk, 
koncentrujący się na wschodnioeuropejskich drogach rozprzestrzeniania bursztynu, oraz  
dr J. M. Brovender, interpretujący kwestię metalurgii miedzi na Ukrainie. 
W czwartej sesji podniesiono tematykę materialno-przedmiotowych dowodów szla-
ku bądź szlaków „Bałtyk-Bug-Boh-Pont” z punktu widzenia interpretacji kulturoznaw-
czo-historycznej. Referaty w tej części zaprezentowali: prof. dr hab. M. Szmyt; prof.  
dr hab. J. Machnik; dr K. P. Bunjatian; prof. dr hab. J. Libera wraz z mgr. J. Sobierajem  
i dr. V. Konoplą. W dalszej części sesji referaty przedstawili: prof. dr hab. W. Kloczko 
wraz z prof. dr. hab. A. Kośko, na zakończenie zaś dr dr P. Makarowicz, K. Ślusarska,  
S. D. Lysenko, S. S. Lysenko oraz M. Ignaczak. 
Sesja piąta, niejako podsumowująca konferencję, dotyczyła perspektywy szlaków 
Międzymorza jako długofalowego programu badawczego. W tej części referaty zapre-
zentowali: prof. W. W. Otroszczenko, który podjął tematykę szlaków i połączeń na tere-
nach Ukrainy w epoce brązu; dr M. Krywalcewicz koncentrujący się na systemie szla-
ków komunikacyjnych w Białorusi w III i początkach II tysiąclecia BC. Inspirujące było 
także wystąpienie prof. dr hab. S. Czopka, traktujący o roli szlaku Dniestr-San w epoce 
brązu i wczesnej epoce żelaza (z powodu nieobecności autora referat został odczytany). 
Całości konferencji dopełniła dyskusja generalna nad najbardziej inspirującymi po-
znawczo zagadnieniami poruszanymi w poszczególnych referatach. Podjęto w niej próbę 
zarysowania najważniejszych potrzeb i postulatów badawczych, wskazujących na ko-
nieczność kontynuacji badań, również interdyscyplinarnych, nad tematyką szlakowości 
w pradziejach. Podkreślono konieczność dalszych studiów, także na podstawie nowych 
danych, głównie lingwistycznych i hydrologicznych, których z przyczyn niezależnych 
od organizatorów nie udało się umieścić w programie konferencji. 
Paulina Suchowska-Ducke, Marcin Ignaczak 
Instytut Prahistorii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza 
ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań, Poland 
 


Międzynarodowa konferencja pt. „Szlaki Międzymorza: Bałtyk – Bug – Boh – Pont (od III do połowy I tysiąclecia przed Chr.), Obrzycko, 13-16 października 2008 r.

Fogel, Jerzy

KRONIKA 401
wystąpień na sesji były zasadniczo dwie kwestie, pierwsza z nich dotyczyła uregulowań 
prawnych związanych z ochroną dziedzictwa kulturowego w odniesieniu do archeologii. 
Tem atyka drugiej części referatów obejm owała dokonania ostatnich lat w zakresie badań 
terenowych na obszarze W ielkopolski. Obrady zamknęło niezw ykle interesujące wystąpienie 
Jubilatki, podsum owujące badania nad początkami państw a piastow skiego. M ateriały z tej 
sesji ukażą się drukiem dzięki wsparciu finansowemu generalnego konserw atora zabytków.
D rugą część dnia wypełniły uroczystości jubileuszow e. R ozpoczęła je  laudacja w ygło­
szona przez niżej podpisaną, która przypom niała zebranym  liczne, nie tylko czysto naukowe 
dokonania Pani Profesor na niwie archeologii, i w imieniu zespołu redakcyjnego w ręczyła 
Jubilatce księgę pam iątkow ą pt. Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum  i sacrum. 
Na tę im ponujących rozm iarów pracę złożyło się 68 artykułów autorów z Czech, Niemiec, 
Polski, Rosji, Rumunii, Słowenii i Ukrainy, nie tylko archeologów, ale też historyków  i przy­
rodników. Pochwałę Jubilatki w serdecznych słowach wygłosiła prof, dr hab. Teresa Jaki­
m owicz i prof, dr hab. Lech Leciejewicz; odczytano też nadesłane życzenia. Część oficjalną 
zakończyło wystąpienie Profesor Zofii Kurnatowskiej, z pełną ciepła i przew rotnego humoru 
refleksją nad przebytą drogą zawodową. Piękna pogoda i m iejsce obchodów  -  w yspa na 
Jeziorze Lednickim  -  było znakom itą opraw ą dla tego koleżeńskiego spotkania, zakończone­
go w ieczorem  wspólnym i śpiewami przy ognisku.
Hanna Kóćka-Krenz
ARCHIWUM PRYWATNE 
PROFESORA JÓZEFA KOSTRZEWSKIEGO
W czerwcu 2000 roku Instytut Prahistorii UAM  w Poznaniu nabył d rogą kupna, od 
spadkobierczyni Profesora, resztkę Jego archiwum  prywatnego.
Zbiór ten składa się z rękopisów  i druków (ponad 100 pozycji tw orzących 13 grup te­
matycznych). Na szczególną uw agę zasługują:
-  korespondencja Profesora z Żoną, z okresu okupacji hitlerowskiej,
-  korespondencja ośw ięcim ska Przem ysława Kostrzewskiego -  syna Profesora, z Matką,
-  dokumenty dotyczące budow y dom u w Strzeszynku,
-  ekslibrisy,
-  korespondencja abpa Antoniego Baraniaka, metropolity poznańskiego,
-  dyplom Komandorii Orderu Sw. Grzegorza W ielkiego,
-  dyplomy doktoratów honoris causa,
-  korespondencja z prof. Konradem  Jażdżew skim  i innymi archeologami łódzkimi.
W celu zapewnienia archiwaliom  należytego bezpieczeństwa, a także w intencji scalenia 
materiałów po śp. Profesorze i tym  sam ym lepszego w łączenia ich do obiegu naukowego, 
Instytut Prahistorii UAM przekazał sw ą w łasność -  w formie długoterm inow ego depozytu -  
do Archiwum PAN w Poznaniu (sygnatura P. III -  51).
Jerzy Fogel


Archiwum prywatne Profesora Józefa Kostrzewskiego

Makiewicz, Tadeusz

394 KRONIKA
Sesja upamiętniająca osiągnięcia naukowe Profesora Jana Żaka pozwoliła nie tylko na 
przypomnienie Jego osiągnięć w zakresie badań mediewistycznych czy metodologicznych, 
ukazanie inspiracji płynących z Jego dzieł, ale również przypomniała Jego sylwetkę jako 
Człowieka, Mistrza i Przyjaciela.
Danuta Minta-Tworzowska
Uwaga: pełną bibliografię prac Profesora Jana Żaka podaje tom VII „Folia Praehistorica 
Posnaniensia” (1995).
MIECZYSŁAW DOMARADZKI 
(1949- 1998)
Nieoczekiwanie i w młodym wieku zmarł doc. dr hab. Mieczysław Domaradzki, pra­
cownik naukowy Instytutu Archeologicznego i Muzeum Bułgarskiej Akademii Nauk oraz 
profesor i kierownik Katedry Archeologii Uniwersytetu Opolskiego.
Mieczysław Domaradzki urodził się 
3 października 1949 r. w Brzegu nad Odrą. 
Do szkoły podstawowej uczęszczał w Lewi­
nie Brzeskim, który był jego miastem ro­
dzinnym, a następnie kontynuował naukę 
w Liceum Ogólnokształcącym w Brzegu. Po 
zdaniu matury w 1967 r. podjął studia w Ka­
tedrze Archeologii Polski Uniwersytetu Ja­
giellońskiego w Krakowie. W trakcie stu­
diów zainteresował się szczególnie proble­
matyką celtycką. Zainteresowania swe roz­
wijał pod kompetentną opieką profesorów 
Zbigniewa Woźniaka i Kazimierza Godłow- 
skiego. Ich efektem była praca magisterska 
zatytułowana Tarcze celtyckie w Europie Środ­
kowej, która została opublikowana w 1977 r. 
(Tarcza z okuciami metalowymi na terenie 
Celtyki Wschodniej, „Przegląd Archeologicz­
ny”, t. 25, s. 53-95).
W 1973 r. Mieczysław Domaradzki 
otrzymał stypendium doktoranckie Bułgar­
skiej Akademii Nauk, w rezultacie czego na 
stałe związał swe losy z tym krajem, kontynuując studia w zakresie problematyki celtyckiej 
na terenie bałkańskim oraz podejmując twórczo badania nad kulturą Traków. Tutaj założył 
także rodzinę.
W 1976 r. powstaje praca doktorska poświęcona najazdom celtyckim na Trację, wykonana 
pod kierunkiem prof. Iwana Wenedikowa. Jako etatowy pracownik naukowy Instytutu Archeo­
KRONIKA 395
logicznego Bułgarskiej Akademii Nauk kontynuuje swe studia nad Celtami i ich kulturą, czego 
efektem jest monografia poświęcona obecności Celtów na Półwyspie Bałkańskim (Keltite na 
Balkanskija poluostrov), którą opublikował w 1984 r. M. Domaradzki habilitował się w 1989 r. 
na podstawie opracowania osadnictwa i kultury górnego dorzecza rzeki Mesty (Pametnici na 
trakijskata kultura po tećenie na r. Mesta, „Razkopki i proucvanija”, t. XXVI, Sofia).
W toku swej całej pracy zawodowej rozwijał bardzo ożywioną działalność organizacyjną 
i naukową, obejmującą zarówno systematyczne prace terenowe, jak też -  co było nowością w 
archeologii bułgarskiej -  programowe badania rozpoznawcze. Starał się przenieść doświad­
czenia merytoryczne i terenowe oraz wzory wypracowane w archeologii polskiej w środowi­
sko archeologów bułgarskich, w którym zarówno ze względów historycznych, jak i z powodu 
ówczesnego systemu kształcenia (brak odrębnych studiów archeologicznych) metodyka 
badań archeologicznych nie zawsze stała na odpowiednim poziomie. Elementem tych starań 
była m.in. organizacja wspólnej ekspedycji bułgarsko-polskiej dla badań w dorzeczu rzeki 
Strumy (Bułgaria południowo-zachodnia). Miałem przyjemność brać udział w tych badaniach 
przez dwa sezony, poznając zarówno wspaniałe krajobrazy tej części Bułgarii, niezwykłą 
gościnność tutejszych mieszkańców, jak i imponujące stanowiska archeologiczne z różnych 
epok. Działalność tej ekspedycji została niestety gwałtownie przerwana ze względów poli­
tycznych i nie mogła być dalej kontynuowana, gdyż po powstaniu w Polsce ruchu „Solidar­
ność” polscy uczestnicy ekspedycji, o jednoznacznym zaangażowaniu politycznym, stali się 
w Bułgarii non grata. Efektem tych badań była wspólna publikacja przygotowana pod redak­
cją M. Domaradzkiego i J. Śliwy pod tytułem The Lower Strumesnica Valley in Prehistorie, 
Ancient and Early Maedieval Times (Kraków 1983).
W końcu lat osiemdziesiątych Mieczysław Domaradzki, wraz ze stworzonym przez Nie­
go zespołem młodych archeologów bułgarskich, zapoczątkował systematyczną prospekcję 
terenową, wzorowaną na polskich badaniach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP), który 
to projekt badawczy otrzymał nazwę Archeologiczna Mapa Bułgarii, a realizowany jest 
systematycznie od 1992 roku.
Mieczysław Domaradzki prowadził liczne badania wykopaliskowe, lecz niewątpliwie 
Jego największym dokonaniem naukowym jest odkrycie i podjęcie, w ramach międzynaro­
dowej ekspedycji bułgarsko-czesko-angielskiej i francuskiej, systematycznych badań wyko­
paliskowych emporium greckiego Pistiros, położonego nad górną Maricą, koło miasta Sep- 
temvri. Jest to pierwsza odkryta grecka kolonia „wewnątrzlądowa” -  położona w głębi lądu, 
nie zaś na wybrzeżu morskim.
Badania w Pistiros zaowocowały już ważnymi publikacjami. Ukazał się pierwszy tom 
serii przedstawiającej usystematyzowane rezultaty tych ważnych badań (Pistrios, Prague 
1999) pod redakcją J. Bouzka, M. Domaradzkiego i Z. Archibald. Pośmiertnie ukazało się 
jeszcze inne dzieło, a mianowicie opracowany wraz z V. Tanewą tom poświęcony kulturze 
trackiej u progu okresu hellenistycznego (Trakijskata kultura v prechode k ’m elenistićeskata 
epocha, Emporio Pistiros. II, Septemvri 1998).
M. Domaradzki wykładał na Uniwersytecie w Wielkim Tymowie archeologię Europy 
środkowej i wschodniej oraz dzieje ziem bułgarskich w I tysiącleciu p.n.e. Wykładał także na 
niepaństwowym Nowym Uniwersytecie Bułgarskim, na nowo otwartym tamże studium ar­
cheologicznym oraz na Uniwersytecie Karola w Pradze i w ośrodkach uniwersyteckich 
w Polsce. Nigdy nie zerwał kontaktów i współpracy ze swą Ojczyzną. Także Jego syn i córka 
wychowani zostali zarówno w tradycji bułgarskiej, jak i polskiej.
396 KRONIKA
Mieczysław Domaradzki związany był również z naszym Instytutem. W zorganizowa­
nych przez Niego badaniach nad Strumą brała udział duża grupa studentów poznańskich, pod 
kierunkiem piszącego te słowa. Badania prowadziliśmy w okolicach całkowicie niedostęp­
nych wtedy dla cudzoziemców, z czym łączyło się wiele dodatkowych przeżyć dostarczanych 
przez służby bezpieczeństwa. Mieczysław Domaradzki wykładał również w naszym Instytu­
cie Prahistorii UAM, przedstawiając rezultaty swych znakomitych badań w Pistiros.
Mietek był wybitnym „ambasadorem” Polski i polskiej archeologii w Bułgarii, ale także 
archeologii bułgarskiej w Polsce. Cześć Jego pamięci.
Tadeusz Makiewicz
WSPOMNIENIE O PROFESORZE MICHALE IWASZKIEWICZU
Dnia 2 lutego 2000 roku zmarł prof, dr hab. Michał Iwaszkiewicz, emerytowany kierow­
nik Katedry Rybactwa Śródlądowego w poznańskiej Akademii Rolniczej.
Większości archeologów i prahistoryków w Polsce, a także i poza jej granicami, był znany 
przede wszystkim z prac badawczych nad pozostałościami szczątków ryb. Jako jeden z nie­
wielu w kraju, a jedyny w Poznaniu, od początku lat 60., zajmował się między innymi bada­
niami archeoichtiologicznymi, zapoczątkowanymi w latach międzywojennych XX wieku przez 
prof. Edwarda Lubicza-Niezabitowskiego i dalej prowadzonymi przez Jego mistrza prof. Józefa 
Kaja. W ten sposób stał się Tym, który nie tylko kontynuował tradycję wspomnianych badań, 
ale również przyczynił się do ich rozwoju w poznańskim środowisku naukowym.
Należał do tego grona naukowców, któ­
rzy poza szeroko rozwiniętą współpracą 
z przedstawicielami nauk przyrodniczych, 
umiejętnie nawiązywali kontakty naukowe 
i koleżeńskie między innymi z archeologami. 
Dowodem uznania dla Niego, ze strony 
środowiska archeologicznego, a szczególnie 
Muzeum Archeologicznego w Poznaniu, było 
przyznanie w 1977 roku, z okazji 120-lecia 
tegoż Muzeum, medalu pamiątkowego za 
zasługi dla rozwoju tej placówki.
W kontaktach z młodszym od siebie po­
koleniem był jednym z tych mistrzów, którzy 
potrafili przekazywać swoją wiedzę i inspi­
rowali do samodzielnej działalności. We 
współpracy z nimi prezentował umiejętność 
kreowania nastroju bliskiego koleżeństwa, 
podziwu oraz respektu dla Niego.
Profesor Michał Iwaszkiewicz urodził 
się 6 sierpnia 1922 roku w Wysławicach, 
w woj. poznańskim. Po uzyskaniu świadec-


Mieczysław Domaradzki (1949-1998)

Skowron, Justyn

Kultura przeworska w rejonie środkowej i dolnej Bzury. Studium z dziejów osadnictwa

Czebreszuk, Janusz

348 KRONIKA
BIBLIOGRAFIA
D ą b r o w s k a  T.
1988 Wczesne fazy kultury przeworskiej. Chronologia -  zasięg -  powiązania [Zus.: Frühstufen der 
Przeworsk-Kultur. Chronologie-Gebiet-Verbindungen], Warszawa.
1994 Wpływyjastorfskie na kulturą przeworską w młodszym okresie przedrzymskim [Zus. : Jastorf-Ein- 
fliisse auf die Przeworsk-Kultur in der jiingeren vorromischen Eisenzeit], „Kultura Przeworska” 
t. I, s. 71-87.
J a ż d ż e w s k i  K.
1948 Kujawskie przyczynki do zagadnienia tubylczości Słowian na ziemiach polskich, „Wiadomości 
Archeologiczne” t. 16, s. 106-162.
W o ź n i a k  Z.
1977 Kulturelle Beziehungen zwischen den Gebieten Polens und der DDR wahrend der Laténe- und 
der friihen rómischen Kaiserzeit, „Arbeits- und Forschungsberichte zur sachsichen Bodendenk- 
malpflege” Bd. 22, s. 269-287.
Henryk Machajewski 
Instytut Prahistorii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza 
ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań, Poland
MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM 
„PÓŁNOCNO-WSCHODNIE POGRANICZE PUCHARÓW DZWONOWATYCH” 
Poznań, 26-29 maja 2002 r.
Przełom epok neolitu i brązu w Europie jest naznaczony fenomenem kulturowym zwanym od charaktery­
stycznej formy naczyń: Pucharami Dzwonowatymi (kulturą pucharów dzwonowatych). Rozwija się on od ok. 
2800 r. p.n.e. praktycznie w całej zachodniej i centralnej Europie i obok bogato zdobionych pucharów dzwono­
watych charakteryzuje się zróżnicowanym zestawem przedmiotów, takich jak: sztylety miedziane i krzemien­
ne, ozdoby ze złotej blachy, zestawy łucznicze (krzemienne grociki strzał, kamienne płytki ochronne na przed­
ramię) czy aplikacje stroju w postaci guzków z v-kształtnym otworem, wykonywane między innymi 
z bursztynu.
Zjawisko Pucharów Dzwonowatych ma kluczowe znaczenie dla wyjaśnienia procesu wdrażania społe­
czeństw naszego kontynentu w kulturę pierwszego metalu, a mianowicie w kulturę brązu. Jest ono jednocześnie 
zagadnieniem najbardziej dyskutowanym wśród archeologów. O stopniu kontrowersji z nim związanych 
świadczy chociażby problem nomenklaturowy: czy jest to kultura pucharów dzwonowatych (jej podmiot wo­
jowniczy i rozwinięty cywilizacyjnie lud przemieszczający się po Europie), czy też Puchary Dzwonowate (zja­
wisko natury społeczno-religijnej); pojawiające się wśród mieszkańców różnych regionów i przekształcające 
ich kulturę w stronę społeczeństw bardziej ustratyfikowanych)?
Rozwojowi tak zarysowanej dyskusji służyło sympozjum pt. „Północno-wschodnie pogranicze Pucharów 
Dzwonowatych”, które odbyło się w dniach 26-29 maja 2002 r. w Poznaniu pod patronatem Przewodniczącego 
Rady Miasta Poznania -  dr. Dariusza Lipińskiego, JM Rektora UAM -  prof. dr. hab. Stefana Jurgi, Dyrekto­
ra Muzeum Archeologicznego w Poznaniu -  prof. dr. hab. Lecha Krzyżaniaka, Dyrektora Instytutu Prahistorii 
UAM -  prof, dr hab. Hanny Kócki-Krenz i Kierownika Zakładu Prahistorii Polski IP UAM -  prof. dr. hab. 
Aleksandra Kośko. Głównym organizatorem sympozjum był Instytut Prahistorii UAM. Ponadto współorgani­
zatorami były następujące instytucje: Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, Instytut Wschodni UAM, Poznań­
skie Towarzystwo Prehistoryczne i Fundacja UAM. Komitet Organizacyny składał się z następujących osób: 
dr Jacek Kabaciński (PTP), mgr Andrzej Krzyszowski (MAP), dr Przemysław Makarewicz (IP UAM), mgr Pa­
trycja Silska (MAP), dr hab. Marzena Szmyt (IW UAM), na czele z Przewodniczącym -  autorem niniejszej 
informacji.
KRONIKA 349
Uczestnicy sympozjum (fot. P. Silska)
Sympozjum w Poznaniu wpisuje się w cykl spotkań towarzystwa „Archeologie et Gobelets”, z siedzibą 
w Genewie, które skupia około 100 archeologów z kilkunastu krajów Europy zajmujących się Pucharami 
Dzwonowatymi i od 1996 r. organizuje coroczne spotkania swoich członków, każdorazowo w innym kraju Eu­
ropy. I tak -  po Francji, Niemczech, Włoszech, Portugalii, Wielkiej Brytanii i Szwajcarii -  w 2002 r. przy­
szedł czas na Polskę, a konkretnie na Poznań.
W sympozjum brało udział około 70 archeologów z: Austrii, Belgii, Białorusi, Czech, Danii, Francji, 
Łotwy, Niemiec, Polski, Rosji, Słowacji, Szwajcarii, Węgier, Wielkiej Brytanii i Włoch. Wygłoszono 31 refe­
ratów, z których zdecydowana większość przedstawiona została przez archeologów z zagranicy. Tylko 3 refe­
raty przygotowali badacze polscy. Oficjalnymi językami obrad były: angielski, francuski i niemiecki.
Prace sympozjum toczyły się w ramach dwóch sesji. Pierwsza, obejmująca większość referatów (20), do­
tyczyła charakteru kulturowego północno-wschodniego pogranicza Pucharów Dzwonowatych, pojmowanego 
w bardzo szerokich ramach: od obszarów nizinnych Niemiec i Jutlandii, poprzez Polskę, Czechy i Słowację, aż 
po Węgry. Druga sesja ( 11 referatów) dotyczyła aktualnych problemów badawczych związanych z Pucharami 
Dzwonowatymi w ramach całej ich ekumeny lub też w regionach spoza strefy północno-wschodniej.
Obrady rozpoczął referat prof. Johannesa Miillera z Bambergu pt. „Kontynuatywność i dyskontynuacja 
w schyłkowym neolicie Europy Centralnej”, który ukazał szeroki kontekst kulturowy występowania Pucharów 
Dzwonowatych w badanej części Europy. Podobnie „wprowadzający” charakter, choć dotyczący zagadnień 
z nieco węższego zakresu, miał referat dr. Marca Vander Lindena z Brukseli pt. „Świat współzawodniczący. 
Kwestia wzajemnych zależności obrządków pogrzebowych kultury ceramiki sznurowej i Pucharów Dzwono­
watych”. Pierwszy referat o zasięgu regionalnym dotyczył Jutlandii i został zaprezentowany przez dr. Davida 
Liversage z Kopenhagi („Ceramika Pucharów Dzwonowatych na Jutlandii -  typologia i chronologia”). Autor 
pokazał wewnętrzną dynamikę tamtejszych Pucharów Dzwonowatych, opartą na długich seriach materiałów 
ceramicznych z osad. Następnie przyszedł czas na serię referatów dotyczących północnych Niemiec. Najpierw 
mgr Kathrin Mertens z Kilonii przedstawiła referat „Wpływy kultury pucharów dzwonowatych w Niemczech 
północnych”, skupiając się w nim na przedstawieniu stanu i charakteru źródeł. Natomiast dr Knut Rassmann 
z Frankfurtu nad Menem podjął problematykę miejsca oddziaływań pucharów dzwonowatych w procesie prze­
mian kulturowym toczących się w Niemczech północno-wschodnich („Oddziaływania Pucharów Dzwonowa­
tych i regionalne zróżnicowanie w Niemczech północno-wschodnich w neolicie schyłkowym”). Bardzo intere­
sujący był dwugłos na temat roli Pucharów Dzwonowatych w regionie środkowej Łaby-Solawy, na który 
składała się prezentacja mgr. Andreasa Hille z Halle („Kultura pucharów dzwonowatych w Niemczech Środko­
wych”) i dr. Alexandra von Burga z Neuchàtel w Szwajcarii („Kultura pucharów dzwonowatych w regionie
350 KRONIKA
środkowej Łaby i Solawy: tendencje rozwojowe i zróżnicowanie taksonomiczne”). Pierwszy z referentów 
przedstawił aktualny stan badań, kładąc nacisk na nowe, nieznane jeszcze źródła, podczas gdy A. von Burg za­
prezentował obraz typologiczno-analityczny „środkowoniemieckich” Pucharów Dzwonowatych. Wypowiedzi 
te uzupełniały się więc wzajemnie.
Referatem „Północno-wschodni zasięg oddziaływań idei pucharów dzwonowatych” autorstwa dr. 
Mikołaja Krywalcewicza z Mińska na Białorusi i piszącego te słowa, uwaga uczestników sympozjum przenie­
siona została na obszary zlewni południowo-wschodniego Bałtyku. Problematyka ta kontynuowana była 
w trzech następnych wystąpieniach: dr. Przemysława Makarowicza z Poznania („Puchary Dzwonowate w ba­
senach Odry i Wisły”), mgr. Jarosława Sobieraja z Olsztyna („Przyjęcie niektórych wzorców kultury pucharów 
dzwonowatych przez społeczności z ceramiką sznurową nad Bałtykiem południowo-wschodnim”) i dr Ilze 
Loże z Rygi („Kultura Lubana-Śagara jako wschodni fenomen eneolitu środkowoeuropejskiego”).
Referat dr. Janusza Budziszewskiego z Warszawy i dr. Piotra Włodarczaka z Krakowa („Kultura pucharów 
dzwonowatych w Malopolsce”) otwierał cykl wystąpień dotyczących południowego odcinka badanego pogra­
nicza. Poznańska konferencja ujawniła bowiem wyraźną odrębność genetyczną Pucharów Dzwonowatych 
„niżowych” (Niż Polski i Niemiecki z Jutlandią; związki z terenami u ujścia Renu i Wyspami Brytyjskimi) 
i „wyżynnych” (południowa Polska, Czechy, Morawy, Słowacja,Węgry; powiązania z obszarami nad górnym 
Renem). W ramach wzmiankowanego cyklu umieścić można wystąpienia mgr Magdaleny Krutovej z Pragi 
(„Zwyczaje grzebalne Pucharów Dzwonowatych i kultury unietyckiej. Kontynuacja i zmiana w praktykach fu- 
neralnych w początkach epoki brązu”), doc. Lubomira Śebeli, prof. Petra Skradła, prof. Antonina Prichystala 
(wszyscy z Brna) i dr. Jerzego Kopacza z Krakowa („Przyczynek do badań nad wytwórczością krzemieniarską 
morawskiej kultury pucharów dzwonowatych”), osobny referat doc. Lubomira Śebeli z Brna („Z badań nad 
krzemiennymi sztyletami segmentowanymi na Morawach”), dr. Petra Dvoraka z Breclava w Czechach, dr. Ja­
roslava Peśki z Ołomuńca i mgr. Jana Turka z Pilzna („Archeologia pucharowych osiedli w Czechach, na Mo­
rawach i regionach sąsiednich”), doc. Jozefa Batory, dr Klary Markovej i prof. Jozefa Vladara, wszyscy z Nitry 
na Słowacji („Kultura pucharów dzwonowatych w kontekście rozwoju kulturowego i historycznego południo­
wo-zachodniej Słowacji”), dr Anny Endrodi z Budapesztu („Aktualny stan badań nad kulturą pucharów dzwo­
nowatych na Węgrzech (charakter struktur osadniczych)”) i dr. Ferenca Gyulai z Budapesztu („Pozostałości 
archeobotaniczne a środowisko grupy Csepel Pucharów Dzwonowatych”). Na zakończenie pierwszej sesji 
mgr Kathrin Mertens z Kilonii przedstawiła monografię osady kultury pucharów dzwonowatych z Hambur- 
ga-Boberg -  obiektu kluczowego dla interesującej nas problematyki w północnych Niemczech.
Sesja o pograniczu północno-wschodnim Pucharów Dzwonowatych zakończona została dyskusją gene­
ralną. Obok faktu podziału północno-wschodniego pogranicza PDZ na część niżową (północną) i wyżynną 
(południową), w dyskusji podkreślono znaczenie obserwacji o nadspodziewanie dalekiej pod względem geo­
graficznym penetracji idei PDZ w strefie leśnej Europy Wschodniej (aż po górne dorzecze Dźwiny). Badacze 
z zachodniej Europy (Wielka Brytania, Francja) podkreślali ważność wygłoszonych referatów dla ich własnej 
wiedzy o pradziejach Europy Środkowej. Sesja spełniła więc swoje zadanie jako forum wymiany informacji 
między badaczami Pucharów Dzwonowatych z całej Europy.
Drugą sesję, dotyczącą aktualnych problemów badań nad Pucharami Dzwonowatymi poza strefą ich 
północno-wschodniego pogranicza, rozpoczęła grupa referatów dotycząca tzw. ceramiki komplementarnej (zna­
nej dotychczas pod niemieckim terminem Begleitkeramik). Były to referaty: prof. Christiana Strahma z Freibur- 
ga: „Fenomen Pucharów Dzwonowatych a kultura pucharów dzwonowatych: kompleks pucharów dzwonowa­
tych widziany od strony ceramiki komplementarnej”, dr Marie Bessę z Genewy („Bezzdobna ceramika 
Pucharów Dzwonowatych w Europie kontynentalnej: stan badań") i dr Valentiny Leonini ze Sieny („Ceramika 
domowa Pucharów Dzwonowatych we Włoszech centralnych i północnych”). Problem ten, od wielu już lat 
obecny w dyskusjach o Pucharach Dzwonowatych, jak się wydaje, zmierza do rozwiązania, co w dużym stopniu 
dokonało się w trakcie spotkania poznańskiego. Stara hipoteza (Begleitkeramik to ceramika codziennego użytku) 
została zastąpiona przez pogląd, iż mamy tu do czynienia z ceramiką współwystępującą z PDZ o regionalnej ge­
nezie. Można więc w uproszczeniu powiedzieć, że w całym zestawie stosowanej przez daną wspólnotę zastawy 
ceramicznej jest część o „ponadregionalnym” charakterze (puchary' dzwonowate) i część „regionalna” (ceramika 
komplementarna). Następnie dr Marc Vander Linden z Brukseli przedstawił własną hipotezę wyjaśnienia Pucha­
rów Dzwonowatych w referacie pt. „Politetyczna sieć powiązań kulturowych, koherentne społeczności: nowa 
hipoteza historyczna dla wyjaśnienia fenomenu Pucharów Dzwonowatych”. Autor widzi PDZ jako kilka wza­
jemnie ze sobą powiązanych, ale odrębnych geograficznie sieci kontaktów międzyregionalnych, co wcale nie
KRONIKA 351
musi implikować tworzenia się społecznych układów hierarchicznych. Dwa referaty dotyczyły Pucharów 
Dzwonowatych na Wyspach Brytyjskich. W pierwszym, pt. „Puchary i kultura pucharowa”, prof. Humphrey 
Case z Oxfordu przedstawił szeroki, europejski kontekst pucharów „brytyjskich”, podczas gdy dr Alex Gibson 
z Bradford w wystąpieniu o metaforycznym tytule: „Pochówki i puchary: patrząc pod nawierzchniowy polor 
brytyjskiego późnego neolitu” ukazał, jak jednostronny jest nasz dotychczasowy obraz Pucharów Dzwonowa­
tych w Wielkiej Brytanii. Ówczesny obrządek pogrzebowy był bowiem niezmiernie zróżnicowany, a konkretne 
pochówki były efektem skomplikowanego ciągu zabiegów rytualnych. Dr Laura Salanova z Paryża w referacie 
pt. „Granice w ramach zachodniej części Pucharów Dzwonowatych”, na przykładzie północnej Francji 
i południowej Portugalii pokazała podobieństwa i różnice w procesie rozprzestrzeniania się w tamtych rejonach 
badanego fenomenu. Z kolei Olivier Lemercier z Aix-en-Provance ukazał w swoim wystąpieniu („Historyczny 
model powstania i rozwoju kultury pucharów dzwonowatych we Francji śródziemnomorskiej”) oryginalnąi nie­
zwykle inspirującą własną koncepcję rozwoju Pucharów Dzwonowatych w południowej Francji. Schyłek tego 
ugrupowania był z kolei tematem referatu prof. Lucii Sarti ze Sieny („Epipuchary w centralnych Włoszech: stra­
tygrafia, datowania radiowęglowe, produkcja krzemienna i ceramiczna”). Dr Robin Furestier z Aix-en-Provance 
skupił się na problematyce krzemieniarskiej („Krzemieniarstwo Pucharów Dzwonowatych: raj na nowo odkry­
ty?”). Ostatni referat wygłosił dr Alexander von Burg z Neuchàtel („Cortaillod/Sur Les Rochettes-Est, wieś kul­
tury pucharów dzwonowatych na wyżynie Bevaix (Kanton Neuchàtel, Szwajcaria)”).
Sympozjum zakończyła generalna dyskusja, podsumowana przez prof. Humphreya Casa z Oxfordu. Pod 
względem merytorycznym podkreślone zostały dwa osiągnięcia związane z drugą sesją. Pierwszym jest wspo­
minane już pełniejsze sprecyzowanie znaczenia kulturowego w Pucharach Dzwonowatych ceramiki komple­
mentarnej. Drugie dotyczyło krzemieniarstwa. Uczestnicy sympozjum doszli do wspólnego wniosku, na pod­
stawie informacji z różnych regionów „pucharowej” ekumeny, że podobnie jak w ceramice, dwupoziomowy 
układ istniał też w wytwórczości narzędzi krzemiennych. Można bowiem wyodrębnić określoną grupę wytwo­
rów: przede wszystkim duże narzędzia o powierzchniowym retuszu (np. sztylety) i grociki sercowate, które wy­
kazują wiele podobieństw ponadregionalnych. Jest też druga grupa wytworów, zapewne związanych z co­
dzienną działalnością, która z kolei wykazuje wyraźnie regionalny charakter.
Podsumowujący sympozjum prof. H. Case, a także i inni uczestnicy mówili o bardzo dobrej organizacji 
konferencji, podkreślali zarówno bezkolizyjny przebieg obrad obu sesji, jak i dbałość organizatorów o warunki 
zamieszkania wszystkich uczestników spotkania.
W trakcie sympozjum odbyło się także doroczne posiedzenie stowarzyszenia „Archeologie et Gobelets”, na 
którym zarysowano plany działań na najbliższe lata. Przyszłoroczne spotkanie stowarzyszenia odbędzie się 
w Czechach.
Ważnym punktem poznańskiego sympozjum było zwiedzanie Poznańskiego Laboratorium Radiowęglo­
wego, jedynego ośrodka badawczego w Europie Środkowowschodniej wykonującego analizy metodą akcelera­
torową, pozwalającąna oznaczenie wieku bardzo małych próbek materiału zabytkowego. Wizyta była połączo­
na z pokazem komputerowym możliwości, jakie daje badaczom pradziejów nasze laboratorium. Wielu 
uczestników wyraziło chęć datowania własnych znalezisk w Poznaniu.
Uczestnicy sympozjum mieli też możliwość zwiedzenia wystaw w Muzeum Archeologicznym (zarówno 
stałej ekspozycji dotyczącej pradziejów regionu, jak i zbiorów ze starożytnego Egiptu) oraz odbyli spacer po 
Starym Mieście.
Sympozjum poznańskie było pierwszym w dziejach archeologii polskiej spotkaniem badaczy fenomenu 
Pucharów Dzwonowatych z całej niemal Europy. Można powiedzieć więcej: było też największym w naszym 
kraju (szczególnie biorąc pod uwagę liczbę uczestników z zagranicy) spotkaniem badaczy zajmujących się 
przełomem epok neolitu i brązu. Jego znaczenie merytoryczne w opinii uczestników już dziś uznane zostało za 
bardzo duże, choć w pełni będzie ono widoczne po publikacji materiałów konferencyjnych (zamiarem organi­
zatorów jest publikacja wszystkich referatów); mamy nadzieję, że stanie się to w trakcie 2003 r.
Na zakończenie chciałem wyrazić głęboką wdzięczność wszystkim Instytucjom i Ludziom, którzy w tak 
licznej grupie przyczynili się do tego, że sympozjum w ogóle doszło do skutku. Trudności w jego organizacji, 
spotęgowane zwłaszcza ogólną mizerią finansową bieżącego roku, mogły być pokonane tylko dzięki Nim.
Janusz Czebreszuk 
Instytut Prahistorii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza 
ul. Św. Marcin, 61-809 Poznań, Poland


Not a member yet