Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach
Not a member yet
15345 research outputs found
Sort by
Этический надзор за исследованиями насекомых
No full textIn this article, we present a high-level argument for ethical oversight for insect research. There is a realistic possibility that insects are sentient, and when there is a realistic possibility that an animal is sentient, we have a responsibility to consider welfare risks for them when making decisions that affect them. We also present high-level recommendations for how to achieve this goal. In addition to taking the issue seriously in general, researchers can develop methods for assessing welfare risks for insects, and we can also develop policies and procedures for making ethical decisions about insect research; these methods, policies, and procedures can be adapted from other kinds of animal research without being identical to them.W tej perspektywie przedstawiamy argument wysokiego szczebla przemawiający za etycznym nadzorem nad badaniami nad owadami. Istnieje realne prawdopodobieństwo, że owady są zdolne do odczuwania, a gdy istnieje realna możliwość, że zwierzę jest zdolne do odczuwania, przy podejmowaniu decyzji, które ich dotyczą, mamy obowiązek wziąć pod uwagę ryzyko dla ich dobrostanu. Przedstawiamy także rekomendacje wysokiego szczebla, jak osiągnąć ten cel. Oprócz ogólnego poważnego podejścia do tej kwestii badacze mogą opracować metody oceny ryzyka dla dobrostanu owadów, a także opracować zasady i procedury podejmowania etycznych decyzji dotyczących badań nad owadami; te metody, zasady i procedury można zaadaptować z innych rodzajów badań na zwierzętach, nie będąc z nimi identycznymi.
В данной статье обосновывается необходимость этического надзора за исследованиями насекомых. Поскольку насекомые, вероятно, являются чувствующими существами, мы, как в случае с другими чувствующими животными, обязаны рассмотреть риски для их благополучия при принятии решений, которые могут на них повлиять. В статье также представлены высокоуровневые рекомендации по достижению этой цели. Помимо серьезного отношения к этому вопросу, исследователи могут разрабатывать методы оценки рисков для благополучия насекомых. Кроме того, возможно формирование правил и процедур принятия этически обоснованных решений, касающихся исследований насекомых. При этом, методы, правила и процедуры, применяемые в других видах исследований животных, могут быть адаптированы без необходимости их полного воспроизведения
Walenty Fojkis: działalność publiczna w czasach międzywojnia (część II – poseł do Sejmu Śląskiego)
No full textThis article examines the activities of Walenty Fojkis (1895–1950) in the first term of the Silesian Parliament. Drawing on an analysis of parliamentary transcripts, archival documents, and supplementary press research, it identifies the main areas of Fojkis’s parliamentary engagement and situates him within the broader political landscape of the assembly. The article also attempts to reconstruct his views on various aspects of public life. It is part of a series presenting the entirety of Fojkis’s public activity during the interwar period.Celem artykułu jest analiza działalności publicznej Walentego Fojkisa na forum Sejmu Śląskiego, w tym próba określenia jego ambicji, priorytetów i celów w całej działalności publicznej (obejmującej także aktywność w organizacjach kombatanckich i przewodzenie gminie Michałkowice), oraz środków, jakimi dążył do ich realizacji. Niniejsze opracowanie stanowi rozwinięcie artykułu Walenty Fojkis: działalność publiczna w czasach międzywojnia (część I – działacz związków kombatanckich)1, w którym Czytelnik znajdzie notę biograficzną W. Fojkisa oraz zreferowanie stanu badań na temat tej postaci
Registrum hominum ius civile suscipientium. Rejestr przyjęć do prawa miejskiego Proszowic: Uzupełnienie
No full textThe article constitutes a supplement to the critical edition of entries documenting admissions to the urban law of Proszowice (Karol Nabiałek, Registrum hominum ius civile susceptorum. Rejestr przyjęć do prawa miejskiego Proszowic z XV wieku, „Średniowiecze Polskie i Powszechne”, 2018, 10(14), pp. 144–191). In Proszowice, no separate book was maintained exclusively for recording admissions to urban law. Instead, entries confirming the acceptance of new freemen (citizens) were incorporated into the town books among notes on various municipal matters. Initially, these were recorded in the council book and, from the latter half of the fifteenth century onward, in the bench court books. This dispersed method of registration resulted in a fragmented archival record. Consequently, the edition of these entries required their systematic identification within the municipal registers. It has since become evident that previous research was incomplete in scope. Further examination of the Proszowice town books has revealed 31 additional entries documenting admissions to municipal law, dated 1435, 1436, 1444, 1488, 1489, 1490, 1491, 1495, 1497, 1502, 1505, 1506, and 1507. Until now, all known attestations of the conferment of municipal law in Proszowice were confined to the fifteenth century. This supplement, however, includes eight newly identified entries from the early sixteenth century. The entries are presented in accordance with the editorial principles set forth and applied in the original edition to which this supplement relates.Przedmiotem artykułu jest uzupełnienie wydania krytycznego wpisów przyjęć do prawa miejskiego Proszowic (Karol Nabiałek, Registrum hominum ius civile susceptorum. Rejestr przyjęć do prawa miejskiego Proszowic z XV wieku, „Średniowiecze Polskie i Powszechne” 2018, 10 (14), s. 144–191). W Proszowicach nie prowadzono osobnej księgi dla wpisów dotyczących przyjęć do prawa miejskiego. Wpisy poświadczające przyjęcie nowych obywateli umieszczano w księgach miejskich pomiędzy zapiskami związanymi z innymi sprawami – początkowo (co najmniej do 1456 roku) w księdze radzieckiej, a w drugiej połowie XV wieku w księgach ławniczych. Jest to rejestracja rozproszona. Wydanie wpisów wymagało wyszukania ich w treści księgi. Okazało się, że dotychczasowa kwerenda nie była kompletna. Późniejsze badania nad księgami miejskimi Proszowic pozwoliły odnaleźć 31 dalszych wpisów przyjęć do prawa miejskiego z lat: 1435, 1436, 1444, 1488, 1489, 1490, 1491, 1495, 1497, 1502, 1505, 1506, 1507. Dotąd znane poświadczenia nadania prawa miejskiego w Proszowicach pochodziły z XV wieku. W uzupełnieniu znalazło się 8 wpisów już z pierwszych lat XVI stulecia. Wpisy zostały wydane zgodnie z zasadami zaprezentowanymi i zastosowanymi w edycji, do której stanowią uzupełnienie
Arces biblicae – środkowoeuropejskie zamki nowych Dawidów i Salomonów: Szansa dla kastelologii?
No full textThe article explores the potential for studying castles of Central Europe in the context of their display of biblical, Jerusalem-related motifs. These motifs served various purposes, but above all they legitimized the users of the castles – rulers of various ranks (kings, princes, church dignitaries) or members of the noble elites. The common reference to the authority of David, Solomon, Judah, and other biblical rulers invite us to recognise in the castle architecture not only Christological themes – evident mainly through the resemblance of the castle chapels to Anastasis – but also allusions to the topoi of Templum Salomonis, Turris Davidi or Aurera Porta. Such associations were sometimes conveyed indirectly, e.g. through the reception of the Paris Sainte-Chapelle as an interpretation of the Temple of Solomon, or through similarly “programmed” constructions of the Templars known from Western Europe (Paris, Tomar). Such references have already been identified in some cases (e.g. Prague Castle, Wawel, Malbork, Budziszyn, Blatná, Ząbkowice Śląskie, Legnica), while others still await deeper analysis and interpretation aimed at materializing sighs for the biblical personal models of David and Solomon (e.g. Buda, Wrocław, Siedlęcin, Rožmitál). Many studies on buildings in Outremer and in Western and Southern Europe are developing in this direction. The research potential of the topic seems to be enormous and the role of this article is also to indicate alternative research perspectives within castellology that move beyond the still dominant focus on chronology, typology or social context.W artykule przedstawiono możliwości badań nad zamkami Środkowej Europy w kontekście eksponowania przez nie motywów biblijnych, jerozolimskich. Służyły one różnym celom, ale przede wszystkim legitymizowały użytkowników zamków – władców różnych szczebli (królów, książąt, dostojników kościelnych) czy przedstawicieli elit szlacheckich. Powszechne odwoływanie się do autorytetu Dawida, Salomona, Judy lub innych władców biblijnych winno prowokować nie tylko do wskazywania w kreacjach zamkowych wątków chrystologicznych, czytelnych głównie przez upodabnianie zamkowych kaplic do Anastazis, ale poszukiwania w rezydencjach odniesień do toposu Templum Salomonis, Turris Davidi czy Aurera Porta. Czasem dokonywało się to z drugiej ręki, np. poprzez recepcję paryskiej Sainte-Chapelle jako interpretacji Świątyni Salomona czy podobnie „programowanych” kreacji templariuszy znanych z Europy Zachodniej (Paryż, Tomar). Odniesienia te w niektórych przypadkach już dostrzeżono (np. Zamek Praski, Wawel, Malbork, Budziszyn, Blatná, Ząbkowice Śląskie, Legnica). Inne czekają na głębszą analizę i interpretację ukierunkowaną na materializację westchnień do biblijnych wzorów osobowych Dawida i Salomona (np. Buda, Wrocław, Siedlęcin, Rožmitál). W tym kierunku zmierza wiele prac dotyczących budowli w Outremer oraz w Europie Zachodniej i Południowej. Potencjał badawczy zagadnienia jawi się jako ogromny i rolą tego artykułu jest także wskazanie innych perspektyw badawczych kastelologii niż dominujące wciąż chronologia, typologia czy kontekst społeczny
Pomiędzy strukturą a sekularyzacją: Kościół katolicki na polskiej scenie politycznej
No full textThis article analyzes the institutional and political influence of the Roman Catholic Church in Poland. The author examines how the hierarchical structures of the Church – parishes, dioceses, and the Polish Bishops’ Conference – seek to maintain the moral authority and social significance of the institution despite advancing secularization. Based on historical analysis and secondary data, the article places the Church in Poland in the context of global Catholicism, highlighting its dual religious and political role. The conclusions indicate that although the Church maintains a dense organizational network and the ability to exert political pressure, its credibility and recruitment capabilities are weakening under the pressure of secularization, mediatization, and generational changes.Niniejszy artykuł analizuje wpływ instytucjonalny i polityczny Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce. Autor bada, w jaki sposób hierarchiczne struktury Kościoła – parafie, diecezje i Konferencja Episkopatu Polski – starają się podtrzymywać autorytet moralny i znaczenie społeczne instytucji, mimo postępującej sekularyzacji. Na podstawie analizy historycznej i danych wtórnych artykuł umieszcza Kościół w Polsce w kontekście globalnego katolicyzmu, ukazując jego podwójną rolę religijną i polityczną. Wnioski wskazują, że choć Kościół zachowuje gęstą sieć organizacyjną i zdolność wywierania nacisków politycznych, jego wiarygodność i możliwości rekrutacyjne słabną pod presją sekularyzacji, mediatyzacji i zmian pokoleniowych
Potencjał sztucznej inteligencji (AI) w budowaniu skutecznych narracji politycznych
No full textThe development of artificial intelligence tools is revolutionizing the design of election campaigns, giving politicians and their teams unlimited possibilities to generate micro-targeted narratives that build a positive political image. The aim of this article is to determine whether messages created using large language models (LLMs) are as effective in building a political image as narratives prepared by a political communication expert. To this end, we designed a study comparing the emotional reception of narratives written by a human and by GPT-4. The results confirm that the content created by the language model is rated more positively than that created by the expert, and this effect is stronger among male respondents.Rozwój narzędzi sztucznej inteligencji wprowadza rewolucję do projektowania kampanii wyborczych, daje bowiem politykom i ich sztabom w zasadzie nieograniczoną możliwość generowania mikrotargetowanych narracji budujących pozytywny wizerunek polityczny. Artykuł ma na celu sprawdzenie, czy przekazy tworzone z użyciem dużych modeli językowych (LLM) są równie skuteczne w budowaniu wizerunku politycznego jak narracje przygotowane przez eksperta z zakresu komunikacji politycznej. Aby to zweryfikować, przeprowadziliśmy badanie, w którym porównujemy emocjonalny odbiór narracji napisanych przez człowieka i przez GPT-4. Potwierdza ono, że treści, które zaprojektował model językowy, są lepiej oceniane niż te, które stworzył ekspert, a uzyskany efekt jest silniejszy wśród badanych mężczyzn
Moje ucznie jest niebinarne. Język neutralny płciowo w nauczaniu języka polskiego jako obcego
No full textThe concept of gender-neutral language is developing rapidly in contemporary Polish, with elements of gender neutrality becoming increasingly present in general usage. This trend necessitates a response from those who develop materials for teaching Polish as a foreign language. The aim of the article is to analyse selected proposals featured on the website zaimki.pl, the primary source of information on this topic, and to attempt to systematize the word formation rules that underlie them. The discussion covers the (neo)pronouns and neuter grammatical gender, neuter personal nouns and constructions that use the epicene osoba (person). The grammatical mechanisms involved in forming these elements are described, and their potential for inclusion in Polish as a foreign language curriculum is assessed. The findings indicate that while some aspects can already be successfully integrated into teaching, others present challenges that currently hinder their implementation.Koncepcja języka neutralnego dynamicznie rozwija się na gruncie współczesnej polszczyzny. Elementy tej koncepcji coraz częściej przenikają do języka ogólnego, co niewątpliwie będzie wymagało reakcji osób tworzących materiały dydaktyczne do nauczania języka polskiego jako obcego. W artykule poddano analizie wybrane propozycje zaczerpnięte ze strony internetowej zaimki.pl, stanowiącejgłówne źródło informacji o omawianym zagadnieniu, i podjęto próbę usystematyzowania reguł słowotwórczych rządzących formami języka neutralnego. W tekście przyjrzano się m.in.: (neo)zaimkom i rodzajowi neutralnemu, neutralnym nazwom osobowym (neutratywom) oraz konstrukcjom z wykorzystaniem epicenu osoba (osobatywom). W toku analizy wyodrębniono i opisano mechanizmy gramatyczne rządzące procesem tworzenia wymienionych form oraz oceniono szanse i możliwości włączenia każdej z nich do treści nauczania języka polskiego jako obcego. Jak wykazano, część zagadnień już dziś mogłaby zostać z powodzeniem umieszczona w programie nauczania; w odniesieniu do pozostałych wskazano przeszkody takiego działania
Formy zapisu i odstępku wiana w XVI-wiecznym tekście Bartłomieja Groickiego Tytuły prawa majdeburskiego jako skonwencjonalizowane zachowania językowe
No full textThe subject of the study was the forms of bride price recording and renouncing presented by Bartłomiej Groicki in Tytuły prawa majdeburskiego from 1567. The aim was, first of all, to identify the non-linguistic factors that stimulated the emergence of genre models of granting and renouncing a bride price, and secondly, to determine the degree of conventionalization of language behaviours as illocutionary acts resulting from the deliberate action of the sender on the receiver in a specific communication situation. The direct factor determining the emergence of bride price recording was a desire to prevent unfair practices that took place during the division of property after the husband’s death, while drawing up the renunciation was to protect the rights and interests of the party to whom the widow transferred the bride price. The study proved that Groicki used vocabulary and language structures that had been previously known and used in legal and official communication. The legal formulas used by the pioneer of the genre models contain illocutionary verbs, and are relatively permanent and repeatable in nature.Przedmiotem badania w artykule były formy zapisu i odstępku wiana zawarte w pracy Bartłomieja Groickiego z 1567 r. pt. Tytuły prawa majdeburskiego. Celem było, po pierwsze, określenie czynników pozajęzykowych, które stymulowały powstanie wzorców gatunkowych nadania i odstąpienia wiana, a po drugie, ustalenie stopnia skonwencjonalizowania zachowań językowych. Obserwacji poddano zachowania językowe rozumiane jako akty illokucyjne, będące rezultatem celowego działania nadawcy na odbiorcę w określonej sytuacji komunikacyjnej. Bezpośrednim czynnikiem warunkującym powstanie formy zapisania wiana była chęć zapobieżenia nieuczciwym praktykom, do których dochodziło przy podziale majątku po śmierci męża, natomiast spisanie aktu odstąpienia wiana miało zabezpieczać prawa i interesy strony, której wdowa przekazywała wiano. Badanie dowiodło, że Groicki sięgnął po słownictwo i struktury językowe znane i stosowane wcześniej w komunikacji prawno-urzędowej. Formuły prawne użyte przez twórcę wzorca, zawierające czasowniki illokucyjne, mają względnie trwały i powtarzalny charakter
Définir pour apprendre et apprendre à définir : repenser la lexicographie pour l’enseignement des langues
No full textThis article examines the pedagogical potential of the Active Dictionary of the Russian Language, edited by Ju. D. Apresjan and developed within Mel’čuk’s framework of Explanatory and Combinatorial Lexicography (ECL) and Apresjan’s Active Lexicography (AL). Rather than treating the Active Dictionary solely as a reference work, the article approaches it as a methodological tool for integrating lexis and grammar in the teaching of Russian as a foreign language. Following a concise overview of the theoretical principles underpinning ECL–AL, it shows how dictionary definitions can be adapted for pedagogical purposes. Each example highlights the controlled simplification of definitions and demonstrates how they can foster paraphrastic competence and support learners in justifying lexical choices in the target language. The approach proposed here argues for a more systematic incorporation of lexicographic methodology into language instruction.Cet article explore le potentiel pédagogique du Dictionnaire actif de la langue russe dirigé par Ju.D. Apresjan, conçu dans le cadre de la lexicographie explicative et combinatoire (LEC) de Mel’čuk et de la Lexicographie active (LA) d\u27Apresjan. Au-delà de son usage comme ouvrage de référence, le Dictionnaire actif est envisagé comme une méthode permettant d’articuler lexique et grammaire dans l’enseignement du russe langue étrangère. Après un rappel des principes théoriques de la LEC–LA, l’article montre comment les définitions peuvent être adaptées à un usage pédagogique. Chaque cas illustre la simplification contrôlée des définitions, leur exploitation pour développer la compétence paraphrastique et la capacité à justifier les choix lexicaux en langue cible. L’approche proposée ouvre la voie à une intégration plus systématique de la méthodologie lexicographique dans la formation linguistique
Un demi-siècle d’absence. La Disparition de Georges Perec en polonais
No full textThe article discusses Polish translation of Georges Perec’s La Disparition. In 2022, this famous lipogrammatic novel was translated in Poland under the title Zniknięcia by René Koelblen and Stanisław Waszak. By analyzing the translation of the organization of the novel and of surnames, the article aims to show the choices made by the translators.L’article s’intéresse à la traduction en polonais de La Disparition de Georges Perec. Cinquante-trois ans après la publication, soit en 2022, ce fameux roman lipogrammatique a été traduit en Pologne sous le titre Zniknięcia par René Koelblen et Stanisław Waszak. En analysant la traduction de l’organisation du roman et des patronymes, l’article vise à montrer les décisions prises par les traducteurs polonais.L’article s’intéresse à la traduction en polonais de La Disparition de Georges Perec. Cinquante-trois ans après la publication, soit en 2022, ce fameux roman lipogrammatique a été traduit en Pologne sous le titre Zniknięcia par René Koelblen et Stanisław Waszak. En analysant la traduction de l’organisation du roman et des patronymes, l’article vise à montrer les décisions prises par les traducteurs polonais