Journals of Rzeszow University - Open Journal System
Not a member yet
8594 research outputs found
Sort by
From Epaminondas to Stanisław Konarski. Ancient Greek Heritage and Aspirations for Independence in the Polish-Lithuanian Commonwealth in the mid-18th century
No full textEpaminondas, written by Konarski in 1756, is a five-act tragedy set in ancient Thebes in the 4th century BC. The play centers on the historical Theban military leader Epaminondas and his internal dilemma concerning the balance between fighting enemies, acquiring power, patriotism, and the conflict between the good of the homeland and adherence to strict laws. Such dilemmas remain valid today, as numerous voices argue that adequate and balanced politics require reference to Greek tragedy. In one of his new books, American political writer Robert Kaplan claims that ‘as the Greeks defined it, tragedy is not the triumph of evil over good but the triumph of one good over another good that causes suffering.’ For Konarski, the tragic dilemma was crowned by Epaminondas’s willingness to sacrifice himself for the good of his homeland. The new edition of the tragedy Epaminondas has initiated discussions about Konarski’s role in Polish history and literature, the vibrant presence of ancient Greek cultural heritage in Poland, and the character of Epaminondas. Konarski brilliantly captures the events in Thebes as an allegory of the situation in Poland around the 1750s. The indication of politicians being corrupted by foreign ambassadors is unusually evident, a problem that was particularly pronounced in 18th-century Poland: many dignitaries were corrupt traitors serving the interests of powerful neighbors, including Prussia, Russia, and Austria. Konarski longed for a strong ruler or commander who could liberate Poland from the corrupting influence of foreign powers
Proces edukacyjny i wychowawczy szlachty i chłopów oczyma Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej
Get PDFThe 18th century in Poland was a period during which the flaws of the educational system began to show, and the discourse on reform became increasingly prominent—particularly the need for changes in the upbringing of girls and the education of the peasantry. Czartoryska's residence in Puławy became an important center of education for noble boys, as well as for girls from both noble and peasant backgrounds. The princess undertook a range of actions to popularise lower-class education.
The princess became a pioneer of new pedagogical ideas she encountered during her travels abroad. She popularised new educational models and emphasized the need to educate the entire nation.
Izabela Czartoryska was actively involved in the education of her own children. It is emphasized that her stance at the time was neither popular nor conventional.
Based on preserved correspondence, Czartoryska's views on the upbringing of boys from noble families are presented. Next, the initiatives undertaken by the princess to improve the quality of girls' education are discussed. Subsequently, attention is drawn to the social work carried out by Czartoryska, a key element of which was support for rural education. Education was to become a tool for building national identity and the first step toward improving the fate of the Polish RepublicXVIII wiek w Polsce to okres, w którym zaczęto dostrzegać wadliwość dotychczasowego systemu edukacji, coraz częściej podnosząc kwestie reform, w tym konieczności wprowadzenia zmian w zakresie wychowania dziewcząt i nauczania ludności wiejskiej. Rezydencja Izabeli Czartoryskiej w Puławach stała się ważnym ośrodkiem kształcenia chłopców pochodzenia szlacheckiego oraz dziewcząt, również tych wywodzących się ze zubożałych rodzin. Księżna prowadziła też szereg działań mających na celu popularyzację edukacji wśród przedstawicieli najniższych klas społecznych.
Przedmiotem rozważań stały się poglądy Izabeli Czartoryskiej na wychowanie i edukację dzieci. Księżna stała się prekursorką nowych idei pedagogicznych, z którymi zetknęła się podczas podróży zagranicznych. Popularyzowała nowe modele wychowawcze i zwracała uwagę na konieczność kształcenia całego narodu, bez względu na pochodzenie i płeć.
Izabela Czartoryska była żywo zaangażowana w wychowanie własnych dzieci. W toku rozważań zaakcentowano, że postawa księżnej nie była wówczas ani popularna, ani oczywista.
Na podstawie zachowanej korespondencji przedstawiono poglądy Izabeli Czartoryskiej na wychowanie chłopców pochodzenia szlacheckiego. Następnie omówiono podejmowane przez księżną inicjatywy na rzecz upowszechnienia, uporządkowania i podniesienia jakości kształcenia dziewcząt. W dalszej części artykułu zwrócono uwagę na prowadzoną przez Czartoryską działalność społeczną, której istotnym elementem było wspieranie nauczania wiejskiego. Omówiono szereg inicjatyw podejmowanych przez księżną, zwracając uwagę na przyświecające jej cele. Edukacja miała stać się narzędziem do budowania tożsamości narodowej i pierwszym krokiem do poprawy losów Rzeczypospolitej
Represyjność systemu opodatkowania dochodów osobistych w okresie Polski Ludowej
Get PDFThe analysis presented in this article examines the repressive nature of the system of personal income taxation in the Polish People’s Republic and seeks to link the perspective of the economic history of the PRL with research on extraordinary wealth taxes and the conceptual framework of optimal taxation theory. The point of departure is the findings concerning the post-war tax on war-time enrichment which – despite its limited fiscal importance – revealed the potential of taxes as an instrument for selectively restricting property rights. Against this background, the paper investigates the design of taxes on wages and personal incomes, in particular the mechanisms of additional levies on above-norm increases in the wage fund (including the equalisation tax, payments to the State Fund for Occupational Activation and the so-called popiwek), whose progressive schedule ranging from 40 to 500 per cent in practice led to multiple taxation of the same base. From the perspective of concepts of freedom and the principle of tax fairness, it is shown that the combined effect of these instruments went beyond classical fiscalism and in practice served to discipline wage policy and shape the structure of ownership in the socialist economy. The research hypothesis advanced in the article is that the system of personal income taxation in the period of the Polish People’s Republic was, in essence, repressive, which is confirmed by an analysis of the legal provisions, their practical operation and the relationship between the level of tax burdens and the scope of the individual’s real freedom to dispose of income. The study applies the doctrinal legal method, historical reconstruction, comparative analysis and the examination of primary documentary sources.Przedstawiona w opracowaniu analiza wskazuje, że system podatkowy dochodów osobistych w okresie Polski Ludowej odzwierciedlał nie tylko silne tendencje fiskalne, lecz także autorytarne podejście do przejmowania własności prywatnej. Rekonstrukcja historyczna dowodzi, że stosowana wówczas progresja podatkowa miała na celu ograniczenie, a nawet eliminację części sektorów gospodarki nieuspołecznionej. Z perspektywy koncepcji wolności można zauważyć, że konstrukcja podatku od dochodów w sektorze prywatnym była narzędziem przejmowania i kontrolowania własności jednostek. Świadczą o tym nie tylko same rozwiązania fiskalne, lecz także arbitralnie przyznawane ulgi i zwolnienia oraz wyraźnie łagodniejsze zasady dotyczące dochodów jednostek z sektora uspołecznionego. Z tego względu system podatkowy obowiązujący w okresie Polski Ludowej należy uznać za represyjny. Celem artykułu jest charakterystyka represyjności opodatkowania dochodów osobistych w tamtym czasie. W opracowaniu wykorzystano takie metody jak: analiza opisowa, rekonstrukcja historyczna, wnioskowanie przez analogię, analiza porównawcza oraz badanie dokumentów źródłowych
Academic Background and Moral Decision-Making: Insights from the Trolley Problem
Get PDFThis article presents the results of a study on the relationship between academic education and students’ ethical decisions. To determine whether field of study correlates with choices in moral dilemmas, we conduct a survey confronting respondents with the Trolley Problem—a famous thought experiment that requires reference to fundamental moral norms, in which the respondent must decide whether to sacrifice the life of one person in order to save five others. Analysis of the empirical data gathered from students across a wide range of academic disciplines—including humanities, medicine, social sciences, natural sciences, and fine arts (N = 1084)—revealed differences in the response distributions among the studied groups. Students in medical and health sciences, as well as those studying national security and military studies, were more likely to express a willingness to sacrifice one life in order to save five compared to students from other fields. Contrary to our expectations, it turned out that despite the importance of the utility maximisation concept in economic theory and teaching, economic education is not correlated with a greater tendency to make active (“utilitarian”) choices. Our findings suggest that academic education may shape students ’moral decisions, but this influence is most evident in professional contexts and ethical challenges specific to their field of study.Artykuł przedstawia wyniki badania zależności pomiędzy edukacją akademicką a decyzjami etycznymi studentów. W celu ustalenia, czy kierunek studiów koreluje z podejmowaniem określonych wyborów w dylematach moralnych, przeprowadzono badanie ankietowe, w którym respondenci zostali postawieni przed tzw. problemem wagonika (the Trolley Problem) – eksperymentem myślowym wymagającym odwołania się do fundamentalnych norm moralnych, w którym respondent musi podjąć decyzję, czy poświęcić życie jednej osoby, by uratować pięć innych. Analiza materiału empirycznego uzyskanego od studentów reprezentujących szerokie spektrum dyscyplin, obejmujące nauki humanistycznych, medyczne, społeczne, ścisłe oraz sztuki plastyczne (N = 1084), ujawniła istnienie różnic między rozkładami odpowiedzi badanych grup. Studenci kierunków medycznych i nauk o zdrowiu oraz osoby studiujące bezpieczeństwo narodowe i wojskoznawstwo częściej niż studenci innych dyscyplin deklarowali gotowość poświęcenia życia jednej osoby w celu uratowania pięciu. Wbrew naszym oczekiwaniom okazało się, że wykształcenie ekonomiczne nie koreluje z większą skłonnością do podejmowania aktywnych („utylitarnych”) decyzji, mimo kluczowej roli koncepcji maksymalizacji użyteczności w teorii ekonomii i edukacji ekonomicznej. Uzyskane wyniki sugerują, że edukacja akademicka może wpływać na decyzje moralne studentów, jednak oddziaływanie to jest widoczne głównie w kontekście zawodowym oraz w obliczu etycznych wyzwań specyficznych dla danej dziedziny
Starzenie się populacji wyzwaniem dla polskiego systemu ochrony zdrowia i pomocy społecznej
Get PDFThe article attempts to identify the effects of population aging on the Polish health care and social welfare system. Possible directions of actions that can improve the efficiency and availability of these services in the coming years are indicated.
Population aging has numerous consequences, especially important for the social security system, including health care and social assistance. As the number of elderly people increases, expenditures on medical and social benefits and long-term care are rising. Already today there are difficulties in accessing health services - long queues to specialists and limited availability of services are a daily reality for many patients. These problems are likely to intensify in the future, especially in the context of increased demand for geriatricians, rehabilitation specialists and nursing staff. For this reason, it is worth considering the introduction of mandatory nursing insurance, which could support the financing of long-term care for seniors. At the same time, it should be borne in mind that projections for future retirement benefits indicate their low level, which could limit the financial capacity of the elderly. Therefore, it becomes crucial to promote healthy lifestyles and preventive health care earlier in life in order to reduce the risk of chronic diseases and reduce the burden on health care and social assistance systems in the future.W artykule podjęto próbę wskazania skutków starzenia się populacji dla polskiego systemu ochrony zdrowia i pomocy społecznej. Wskazano możliwe kierunki działań, które mogą poprawić efektywność i dostępność tych usług w najbliższych latach.
Starzenie się społeczeństwa niesie ze sobą liczne konsekwencje, szczególnie istotne dla systemu zabezpieczenia społecznego, w tym ochrony zdrowia i pomocy społecznej. Wraz ze wzrostem liczby osób starszych rosną wydatki na świadczenia medyczne, socjalne oraz opiekę długoterminową. Już dziś obserwuje się trudności w dostępie do świadczeń zdrowotnych – długie kolejki do specjalistów i ograniczona dostępność usług są codziennością wielu pacjentów. W przyszłości te problemy mogą się nasilić, zwłaszcza w kontekście zwiększonego zapotrzebowania na lekarzy geriatrów, rehabilitantów i personel pielęgniarski. Z tego względu warto rozważyć wprowadzenie obowiązkowych ubezpieczeń pielęgnacyjnych, które mogłyby wspierać finansowanie długoterminowej opieki nad seniorami. Równolegle należy pamiętać, że prognozy dotyczące przyszłych świadczeń emerytalnych wskazują na ich niski poziom, co może ograniczyć możliwości finansowe osób starszych. Dlatego kluczowe staje się promowanie zdrowego stylu życia i profilaktyki zdrowotnej już na wcześniejszych etapach życia, aby ograniczyć ryzyko chorób przewlekłych i zmniejszyć obciążenie systemów opieki zdrowotnej i pomocy społecznej w przyszłości
Ocena skuteczności prognozowania rozwoju sieci rozdzielczej na obszarach wpływu portów lotniczych w Polsce
Get PDFOne of the factors of regional competitiveness is technical infrastructure. Its basic element is the distribution network. The analyses carried out concerned the verification of the infrastructure diversity of counties located in the area of influence of airports in Gdańsk, Szczecin and Warsaw. The aim of the study was to conduct a prognostic and dynamic analysis of the level of development of technical infrastructure of counties located in the zones of influence of Polish airports in Poland. The time scope of the research material covered the period 2012-2022. Forecasts were prepared for the years 2022-2023 and 2025. The aim of the article is to attempt to answer the question whether, based on publicly available data from the Central Statistical Office, we can effectively predict the development of the values of features characterizing the length of the distribution network of the surveyed units. The aim was achieved in two stages. In the first one, forecasts of selected features characterizing infrastructure development were made, and in the second one, the effectiveness of forecasting was assessed. The obtained results were compared. During the study, two research hypotheses were positively verified: districts located in the areas of influence of the studied airports are not characterized by dynamic changes, so the effectiveness of forecasting the development of the distribution network for them is high. Dynamic changes in the diversity of distribution networks (sewage, water and gas) affect the significant variability of positions occupied in the rankings, depending on the analyzed variables characterizing these networks. Moreover, counties located in the areas of influence of overlapping isochrones occupy similar places in the rankings prepared for each of the features. The obtained results allowed us to assess the quality and effectiveness of the forecasts.Jednym z czynników konkurencyjności regionów jest infrastruktura techniczna. Podstawowym jej elementem jest sieć rozdzielcza. Przeprowadzone analizy dotyczyły weryfikacji zróżnicowania infrastrukturalnego powiatów położonych na obszarze wpływu portów lotniczych w Gdańsku, Szczecinie oraz Warszawie. Celem opracowania była analiza prognostyczno-dynamiczna poziomu rozwoju infrastruktury technicznej powiatów znajdujących się w strefach oddziaływania polskich portów lotniczych w Polsce. Narzędziem badawczo-prognostycznym były metody średniookresowego tempa zmian oraz trendu pełzającego wag harmonicznych. Zakres czasowy materiału badawczego objął lata 2012–2022. Prognozy sporządzono dla lat 2022–2023 oraz 2025. Celem artykułu jest podjęcie próby odpowiedzi na pytanie, czy na podstawie ogólnodostępnych danych GUS możemy skutecznie przewidywać kształtowanie się wartości zmiennych charakteryzujących długość sieci rozdzielczej badanych jednostek. Realizacja celu dokonana została dwuetapowo. W pierwszym sporządzono prognozy wybranych zmiennych charakteryzujących zagospodarowanie infrastrukturalne, a w drugim dokonano oceny skuteczności prognozowania. Otrzymane wyniki porównano. W toku badania pozytywnie zweryfikowane zostały dwie postawione hipotezy badawcze. Powiaty znajdujące się na obszarach wpływu badanych portów lotniczych nie charakteryzują się dynamicznymi zmianami, a zatem skuteczność prognozowania rozwoju sieci rozdzielczej dla nich jest wysoka. Dynamiczne zmiany w zróżnicowaniu sieci rozdzielczych (kanalizacyjnej, wodociągowej i gazowej) wpływają na znaczną zmienność pozycji zajmowanych w rankingach, zależnie od analizowanych zmiennych charakteryzujących te sieci. Ponadto powiaty znajdujące się na obszarach wpływu nakładających się izochron zajmują podobne miejsca w sporządzonych rankingach dla każdej ze zmiennych. Otrzymane wyniki pozwoliły ocenić jakość i skuteczność prognoz
Ocena kondycji finansowej wybranych przedsiębiorstw z województwa podkarpackiego w warunkach niepewności za pomocą branżowych modeli dyskryminacyjnych
Get PDFThe volatility of the environment and the prevailing uncertainty in the economy caused by the Covid-19 pandemic and the Russian-Ukrainian conflict translate into the bankruptcies of enterprises, in which the largest number of bankrupt companies are recorded every year by the industrial processing, wholesale and retail trade and construction sectors. The article attempts to explain the difference between uncertainty and risk and also determines the positive and negative effects of individual economic disturbances that occurred in the years 2019-2023. The article also mentions the financial crisis of 2008-2009. The main objective of the research is to assess the financial condition of selected enterprises from the Podkarpackie Voivodeship, whose business includes industries with the highest risk of bankruptcy. In estimating the risk of bankruptcy, the E. Altman model is a very popular method. However, the application of foreign models to Polish economic conditions is questioned in the domestic literature on the subject due to the different macroeconomic conditions. For this reason, S. Herman’s industry models were chosen as the research method. When selecting companies for the study, it was ensured that the main subject of activity of individual business entities was consistent with the research sample, based on which bankruptcy prediction models for individual industries were constructed. In addition, entities were selected whose organizational and legal form is a joint-stock company. The paper assumes that the crisis caused by the Covid-19 pandemic and Russia’s aggression against Ukraine will significantly affect the financial condition of companies headquartered in the Podkarpackie Voivodeship. On the other hand, the results of the conducted research indicate that the selected companies from the industrial processing industry have a very good financial condition. In turn, out of the five construction companies studied, two were at risk of insolvency, and all commercial entities were at risk of bankruptcy in the years 2019-2023. Therefore, it can be concluded that not all enterprises are affected by economic disruptions to the same extent. The article also attempts to formulate guidelines for companies from the construction, industrial and commercial sectors in conditions of uncertainty in order to implement actions that could improve the financial condition of the companies studied.Zmienność otoczenia oraz panująca niepewność w gospodarce spowodowana pandemią Covid-19 oraz konfliktem rosyjsko-ukraińskim przekłada się na skalę bankructwa przedsiębiorstw, gdzie rokrocznie największą liczbę upadłych firm odnotowują następujące branże: przetwórstwo przemysłowe, handel hurtowy i detaliczny oraz budownictwo. W artykule podjęto próbę wyjaśnienia różnicy pomiędzy niepewnością a ryzykiem, a także określono pozytywne i negatywne skutki poszczególnych zaburzeń gospodarczych, które pojawiły się w latach 2019–2023. Wspomniano również o kryzysie finansowym z lat 2008–2009. Głównym celem pracy jest ocena kondycji finansowej wybranych przedsiębiorstw z województwa podkarpackiego, których przedmiot działalności obejmuje branże o największym ryzyku bankructwa. W szacowaniu ryzyka zagrożenia upadłością bardzo popularną metodą jest model E. Altmana. Natomiast stosowanie modeli zagranicznych do polskich warunków gospodarczych jest kwestionowane w krajowej literaturze przedmiotu ze względu na odmienność warunków makroekonomicznych. Z tego powodu jako metodę badawczą wybrano modele branżowe S. Hermana. Przy wyborze przedsiębiorstw do badania kierowano się tym, aby główny przedmiot działalności poszczególnych podmiotów gospodarczych był zbieżny z próbą badawczą, na której podstawie były skonstruowane modele predykcji bankructwa dla poszczególnych branż. Ponadto wybrano podmioty, których formą organizacyjno-prawną jest spółka akcyjna. W pracy założono, że kryzys wywołany pandemią Covid-19 oraz agresją Rosji na Ukrainę znacząco przełoży się na kondycję finansową firm, których siedziba znajduje się na terenie województwa podkarpackiego. Natomiast wyniki przeprowadzonych badań wskazują, że wybrane przedsiębiorstwa z branży przetwórstwa przemysłowego mają bardzo dobrą kondycję finansową. Z kolei spośród pięciu badanych firm budowlanych u dwóch pojawiło się ryzyko zagrożenia upadłością, a we wszystkich jednostkach handlowych odnotowano niebezpieczeństwo bankructwem w latach 2019–2023. Zatem można wysnuć wniosek, że nie na wszystkie przedsiębiorstwa zaburzenia w gospodarce oddziałują w takim samym stopniu. W artykule podjęta została również próba sformułowania wytycznych dla podmiotów z branży budowlanej, przemysłowej i handlowej w warunkach niepewności w celu implementacji działań, które mogłyby wpłynąć na poprawę kondycji finansowej badanych firm
Transgresyjność poezji Leśmiana
Get PDFThe text is an attempt to describe the transgressive nature of Leśmian’s poetry. Not only basic imaginations of the boundary crossing were examined, but also more complex phenomena - the metaphysical journey (Elijah), revealing further and further layers of the otherness of the cosmos, as well as the ontological transformation of the “I”. However, what turns out to be most interesting is transgressiveness as an intrinsic property of Being itself, its “happening”. A synthetic summary shows the textual mechanisms of transgressionTekst jest próbą opisania transgresyjnej natury poezji Leśmiana. Zbadano nie tylko proste wyobrażenia przekraczania granicy, lecz także zjawiska bardziej złożone – podróży metafizycznej (Eliasz), odkrywającej coraz dalsze warstwy inności kosmosu, a także ontologicznej przemiany „ja”. Najciekawsza okazuje się jednak transgresyjność jako wewnętrzna właściwość samego Bytu, jego „dziania się”. W syntetycznym podsumowaniu ukazano tekstowe mechanizmy transgresji i transgresyjność jako fundamentalną właściwość poezji Leśmiana
Dwoistość świata. O "Mer de Glace" Małgorzaty Lebdy
Get PDFThe aim of this article is to analyze and interpretate selected poems from Małgorzata Lebda's book of poetry entitled Mer de Glace and to show the duality of the world in which the subject created by the poet is entangled. The first one is the overwhelming world of the climate catastrophe, and the second is individual, peaceful world of oikos, based on the bond with home-place and home-nature, which allows to find space for experiencing their own emotions.Celem niniejszego artykułu jest analiza i interpretacja wybranych utworów z książki poetyckiej Małgorzaty Lebdy zatytułowanej Mer de Glace oraz ukazanie tytułowej dwoistości świata, w który uwikłany jest podmiot wykreowany przez poetkę. Pierwszy z nich to krzyczący, jaskrawy, przytłaczający świat katastrofy klimatycznej, drugi – indywidualny, spokojny świat oikosu, oparty na więzi z domem-miejscem i domem-naturą, który pozwala wygospodarować przestrzeń na przeżywanie własnych emocji
Różewicz rok po roku. W dziesięciolecie śmierci wielkiego poety i dramatopisarza
Get PDFThe article presents chronologically the dramatic works of Tadeusz Różewicz directed by Kazimierz Braun, performed on the stages of Polish and world theatres. Fifteen works have been discussed. The chosen temporal compositional arrangement allows us to follow the development of the playwright and poet’s output on various levels as well as in the relations: director - playwright, director - poet. The considerations are supported by citations of reviews of plays and Kazimierz Braun’s memories regarding the way of working on Tadeusz Różewicz’s stage text.Artykuł przedstawia w sposób chronologiczny dramatyczne Tadeusza Różewicza wyreżyserowane przez Kazimierza Brauna, wystawiane na scenach polskich i zagranicznych teatrów. W tekście omówiono piętnaście dzieł. Wybór układu czasowego pozwala prześledzić rozwój twórczości dramaturga i poety na różnych poziomach, a także w relacjach: reżyser–dramaturg oraz reżyser–poeta. Rozważania zostały wsparte cytatami z recenzji spektakli oraz wspomnieniami Kazimierza Brauna dotyczącymi pracy nad scenicznym tekstem Tadeusza Różewicza