REPONIVS - Repository of Scientific Institute for Veterinary Medicine of Serbia
Not a member yet
1296 research outputs found
Sort by
Značaj kliničke procene patoloških promena na koži svinja
No full textKoža svinja je vitalni organ koji predstavlja fizičku barijeru između unutrašnje i
spoljašnje sredine. Osim ove osnovne uloge, koža svinja obavlja i niz drugih važnih
fizioloških funkcija. Ključna je uloga kože u termoregulaciji, održavanju balansa
elektrolita, sintezi vitamina D, imunoregulaciji, antibakterijskoj zaštiti, sekreciji i
ekskreciji, te je organ čula dodira (Zimmerman i sar., 2019).
U anatomskom smislu, koža svinja vrlo je slična ljudskoj koži, sastoji se od
epidermisa, dermisa i hipodermisa (subkutisa). Epidermis, spoljašnji sloj kože,
sastoji se od keratinocita organizovanih u nekoliko slojeva, koji je relativno izražene
debljine. Dermis se sastoji se od dva sloja: stratum papillare i stratum reticulare, u
kojima se nalazi vezivno tkivo, krvni i limfni sudovi, nervi, holokrine lojne žlezde i
apokrine znojne žlezde. U subkutisu svinja, nalazi se vrlo zastupljeno masno tkivo.
Koža se smatra najvećim organom u telu svinje. Kod novorođene prasadi, koža čini
između 10 do 12% ukupne telesne mase, dok kod odraslih svinja taj procenat iznosi
oko 7%. Ova kompleksna struktura kože omogućava svinjama da efikasno regulišu
svoje fiziološke procese i da se prilagode različitim uslovima okoline (Zimmerman i
sar., 2019).
Promene na koži svinja javljaju se relativno često, i najčešće su sekunardnog
karaktera, i prate neke infektivne bolesti, ali mogu biti i posledica nekih nutritivnih
deficita. Morfološki je vrlo teško razlikovati etiopatogenezu ovih promena, jer su
često vrlo slične. Pored toga, njihov značaj je i u tome, što se javljaju uobičajeno pre
drugih simptoma bolesti, pa tako mogu imati značaj u ranoj dijagnozi bolesti.
Promene na koži svinja posebno se lako mogu uočiti kod belih rasa svinja, što kod
pigmentiranih rasa nije slučaj. Imajući u vidu da je koža svinja dobro prokrvljena,
boja kože svinja će zavisiti od količine krvi u vaskularnom koritu. Kod stresa, dolazi
do povišenja krvnog pritiska i pojave hiperemičnih polja na predilekcionim mestima
na koži – pre svega na abdomenu i unutrašnjoj strani zadnjih ekstremiteta. Sa druge
strane, bledilo kože može biti znak anemije usled različitih drugih patoloških stanja:
hemolitična bolest prasadi, enterohemoragični sindrom, ezofagogastrični ulkus ili
hemoragična proliferativna enteropatija (Šamanc, 2009).
Patološka stanja na koži svinja zauzimaju posebno mesto u zdravstvenoj zaštiti
svinja, pre svega iz razloga, što je za njihovu kliničku procenu dovoljna najčešće
samo adspekcija kao metoda kliničkog pregleda. Vrlo često, moguće je samo na
osnovu bazičnog kliničkog pregleda postaviti dijagnozu bolesti. Međutim, ponekad
jednostavnim kliničkim pregledom ipak nije moguće doći do odgovarajuće dijagnoze.
Vrlo često, različite bolesti kože imaju vrlo slične kliničke manifestacije, pa se iste
lezije mogu javiti kod različitih bolesti. Najčešće promene na koži uključuju pojavu
makula, papula, vezikula, pustula, bula, urtika, krusta, erozija, ulkusa, ekskorijacija i
nekroze. Prilikom kliničke opservacije, ukoliko postoje lezije na koži, neophodno je
utvrditi sledeće činjenice: kada su uočene prve promene na koži i koliko dugo traju;
koliki procenat svinja ima promene na koži; da li postoje sistemski znaci infekcije
(febra, dijareja, kašalj); koje su glavne karakteristike lezija: izgled, oblik, boja,
veličina, distribucija. Ukoliko se posumnja na primarno oboljenje kože potrebno je
izvršiti uzorkovanje biološkog materijala za laboratorijska ispitivanja: bris kože,
biopsija kože, skarifikat i dr. Ispitivanja uzoraka u laboratoriji može obuhvatiti
bakteriološko, virusološko, mikološko i parazitološko ispitivanje. U nekim
slučajevima potrebno je primeniti i molekularne metode (PCR) kada se sumnja na
bakterijske uzročnike koji se teško izoluju ili kada postoji sumnja na slinavku i šap.
Histopatološka analiza se uglavnom sprovodi na uzorcima kože dobijenim biopsijom
(Zimmerman i sar., 2019).
Patološke lezije na koži mogu biti posledica primarnog oboljenja kože ili klinička
manifestacija sistemske bolesti. Tako na primer, postoje primarne bolesti kože, kod
kojih uglavnom nema patoloških promena na unutrašnjim organima (Zimmerman i
sar., 2019). U takve bolesti ubrajamo: nekrozu ušne školjke kod svinja, pitiriasis
rosea, boginje svinja i dr. Primarne bolesti kože mogu biti bakterijske, virusne,
gljivične, parazitske etiologije, genetske ili idiopatske. Postoje sistemske bolesti koje
zahvataju jedan ili više organskih sistema, a koje se mogu manifestovati promenama
na koži u koje ubrajamo klasičnu kugu svinja, crveni vetar, dermatitis nefropatija
sindrom svinja (PDNS) i dr (Bojkovski i sar., 2018).
U specifične bakterijske infekcije kože ubrajamo sledeće bolesti: eksudativni
epidermitis svinja (Impetigo seu seborrhoea contagiosa), pustularni dermatitis,
nekroza ušne školjke, ulcerativni dermatitis, facijalna nekroza i sindrom zapaljenja i
nekroze kože kod svinja (Chou i sar., 2022; Kureljušić i sar., 2021; Reiner., 2021;
Kaiser i sar., 2013). Specifične bakterijske sistemske infekcije sa kliničkom
manifestacijom na koži obuhvataju sledeće bolesti: crveni vetar, salmoneloza i
aktinobaciloza (Savić i sar., 2023; Savić i sar., 2021; Žutić i sar., 2009; Stephan i sar.,
1999).
Virusne infekcije sa kliničkim manifestacijama na koži obuhvataju boginje svinja,
klasičnu kugu svinja, afričku kugu svinja, dermatitis i nefropatija sindrom, slinavku i
šap, vezikularnu bolest svinja, vezikularni stomatitis, vezikularni egzantem svinja i
infekciju svinja prouzrokovanu Seneka virusom (Kureljušić i sar., 2023; Milićević i
sar., 2023; Kureljušić i sar., 2021; Ivetić i sar., 2006; Ivetić i sar., 2002).
Gljivične infekcije kože mogu se javiti kod svinja u intenzivnom i ekstenzivnom
uzgoju, a prouzorokuju ih gljivice iz rodova Microsporum, Trichophyton i Candida.
Infekcije najčešće protiču kao superficijelne mikoze kože. Infekcija se može javiti kod
svinja svih starosti, a najčešće se javlja kod svinja držanim u lošim higijenskim
uslovima, sa povišenom vlagom u objektu i umereno povišenom temperturom
(Sylvén i sar., 2023). Najčešća parazitska infekcija kože svinja je šuga koju izaziva
Sarcoptes scabiei var. suis, a ređe Demodex phylloides (Laha, 2015).
Neinfektivne bolesti kože obuhvataju sledeće patološke entitete: opekotine od sunca,
fotosenzitizacija, promrzline, trauma i nekroza kože, parakeratoza, pytiriasis rosea,
dermatosis vegetans, epiteliogenesis imperfecta i tumori kože (Zimmerman i sar.,
2019; Benoit-Biancamano i sar., 2006; Chu hi sar., 2004).
U ovom radu dat je pregled različitih oboljenja koja se manifestuju patološkim
promenama na koži i ukazano je na mogućnosti diferencijalne dijagnostike
Evaluating biosecurity on selected commercial pig farms in Serbia
No full textBiosecurity measures, coupled with effective on-farm management, encompass all aspects aimed at preventing the
entry of pathogens into pig farms and their subsequent spread within the facility. This study assessed biosecurity practices
on commercial pig farms in Serbia by surveying farm veterinarians/managers. To evaluate biosecurity on these farms, a
Biocheck online survey (https://biocheckgent.com) was conducted across ten commercial pig farms in Northern Serbia,
where the highest concentration of industrial pig production occurs. The average overall biosecurity score was 65.56 ±11.65.
External biosecurity scored higher (75.56 ±9.39), whereas internal biosecurity scored lower (54.89 ±16.92). Within external
biosecurity, the weakest scores were observed in categories such as feed, water, and equipment supply (47 ±25.48), showing
considerable variation among farms, particularly in feed, water, equipment supply (54.22), and farm location (57.65).
Regarding internal biosecurity, the lowest scores were noted during the farrowing and suckling period (37.22 ±15.08)
and the finishing unit (37.66 ±24.12). This study reveals that biosecurity measures in commercial pig farms in Serbia are
slightly below the global average. Given the predominance of extensive production systems in Serbia, urgent improvements
in biosecurity practices on industrial farms are essential. Identification and implementation of appropriate biosecurity
measures tailored to existing animal production systems are urgently needed
Efekat različitih tretmana leve dislokacije sirišta na reproduktivne i proizvodne parametre krava
No full textDislokacija sirišta je značajan zdravstveni i ekonomski problem na farmama visokomlečnih krava. Ovo oboljenje predstavlja topografsku gastropatiju koja se po javljuje u više oblika: dislokacija sirišta na levo, dislokacija sirišta na desno i torzija si rišta. Dislokacija sirišta je široko rasprostranjeno oboljenje goveda u svetu, čija učes talost pojavljivanja iznosi oko 5%. Prevalencija levostrane dislokacije sirišta iznosi oko 80%, dok se ostali oblici promene položaja ovog organa javljaju ređe. Do danas je razvijeno više metoda lečenja dislokacije sirišta, od konzervativnih do hiruških teh nika koje daju najviše izgleda za povoljan ishod. Klasične hirurške metode lečenja imaju za cilj repoziciju sirišta u anatomski položaj i njegovo fiksiranje za abdominalni zid. Sa razvojem savremenih tehnika u humanoj medicini, u poslednje dve decenije značajno mesto u hirurškom trertmanu dislokacije sirišta zauzimaju i laparoskopske tehnike koje su minimalno invazivne. Pored direktnog uticaja na zdravstveni status i smanjenje proizvodnje mleka kod obolelih životinja, ovo oboljenje ima i negativan uticaj na plodnost krava. Uspešna reprodukcija je jedan od osnovnih preduslova za rentabilnu proizvodnju mleka. Primenom laparoskopske tehnike repozicije disloci ranog sirišta, utvrđena je prednost u proizvodnji mleka, niži indeks osemenjavanja, smanjen interval od teljenja do prvog osemenjavanja i kraći servis period.Zbornik radov
West Nile virus and the birds of prey from Romania a new approach on the biodiversity conservation
No full textWest Nile Virus (WNV) is a mosquito-borne flavivirus with a zoonotic character that affects a wide range of bird species,
including birds of prey such as hawks, eagles, and owls. Birds are the primary reservoir for WNV, and birds of prey are
particularly vulnerable due to their predatory behavior, which may expose them to infected prey species like songbirds or
other small animals that carry the virus.
In birds of prey, the clinical manifestations of WNV infection can vary from mild or asymptomatic to severe, with
symptoms such as weakness, disorientation, inability to fly, and neurological deficits. Some birds may succumb to the
infection, especially juvenile or immunocompromised individuals, while others may recover.
The susceptibility to WNV makes them useful for monitoring the spread of the virus across regions. However, they do
not typically serve as major amplifiers of the virus, compared to some passerine birds, which tend to have higher viremia
levels. The spread of WNV among birds of prey raises ecological and conservation concerns, particularly for endangered
or vulnerable raptor species. Monitoring WNV outbreaks and managing mosquito populations in wildlife rehabilitation
centers and conservation areas are critical strategies to reduce the impact of the virus on raptor populations. Additionally,
studying the virus’s effects on these predators provides insight into broader ecosystem health.
The study aims to analyze the current situation and findings regarding WNV infection in birds of prey in Romania.XIth Congress "Life sciences today for tomorrow", Iasi, October 24-25, 202
Cross-sectional serosurvey of selected infectious diseases in wild ruminants in Serbia
No full textThe role of wildlife in maintaining infectious diseases in veterinary medicine is often neglected, although the
disease eradication process in domestic animals is continuously affected by the risk of pathogens transmission
from wildlife as a primary source. The main aim of this paper was to estimate the prevalence and distribution of
selected infectious diseases in wild ruminants in Serbia. In total, 259 sera from wild ruminants were tested for
specific antibodies to bluetongue virus, Schmallenberg virus, Bovine viral diarrhea/border disease virus, Capripox
virus, West Nile fever virus, Bovine herpes virus-1, Coxiella burnetii, Brucella spp., and Leptospira spp.
Specific Capripox virus and Leptospira spp. antibodies were not detected in any of the 259 wild ruminant
samples. Although one animal was detected positive for BVDV/BDV specific antibodies, with 99.8% confidence,
the prevalence of BVD within this population could be very low i.e. essentially free from BVD infection. One and
three positive animals were detected for Brucella spp. and Coxiella burnetii antibodies, respectively. Bovine herpes
virus-1 specific antibodies were detected in 20.85% of the samples. The estimated seroprevalence of vector-borne
diseases was 20.5% for Schmallenberg disease, 34.3% for West Nile fever, and 38.6% for Bluetongue.
Considering the reported results, wildlife health status is a result of different factors in complex relation, such
as the presence of disease in domestic animals, disease nature, pathogen characteristics, environmental factors,
presence, and vector competence. Wildlife should be considered not only as a risk but as a source of important
information on disease distribution and its indicators
Značaj ocene i stalne kontrole biosigurnosti na farmama goveda i svinja
No full textBiosigurnost, dobrobit, dobra proizvođačka praksa i analiza rizika veoma su značajni
elementi za intenzivnu proizvodnju na farmama visoko mlečnih krava i svinja. Planska
primena biosigurnosnih mera presudna je u zaštiti zdravlja goveda i svinja i uspehu
same proizvodnje. Preporuka je da se stalno izgrađuje svest zaposlenih o unapređenju
biosigurnosti, da postoji aktivan odnos prema postojećim rizicima i da preduzete mere
predstavljaju ključ uspeha u osmišljavanju i pripremi planova biosigurnosti za svaku
konkretnu situaciju, odnosno farmu. Opšte je poznato da previdi, propusti i greške u
održavanju potrebnog nivoa biosigurnosti obično dovode do nastanka oboljenja, pada
obima proizvodnje, uginuća i gubitka zarade. Zato se na zdravstvenu zaštitu goveda i
svinja primenom značajno više preventivnih mera može ispuniti koncept u kome će se
realizovati rentabilna proizvodnja na farmama. Potrebno je da se istakne da je primena
biosigurnosnih mera na farmama goveda i svinja danas najvažnija mera za sprečavanje
potencijalnog unošenja i širenja patogenih uzročnika. Stoga mere biosigurnosti moraju
biti dobro definisane, praktične, funkcionalne i razumljive farmerima odnosno
odgajivačima goveda i svinja. U ovom radu prikazana je ocena stalne kontrole
biosigurnosti na farmama goveda i svinja, kao deo realizovanih projektnih zadataka.Related to an English-language version of the following article: https://reponivs.nivs.rs/submission
Aujeszky's disease in hunting dog in the territory of the Republic of Srpska
No full textAujeszky's disease (pseudorabies) is an acute, contagious, viral disease, primarily ofpigs, and then of other species of domestic and wild animals, caused by porcineherpesvirus type 1. In pigs, the infection is enzootic, with a high mortality rate uponthe first entry of the virus into the group and is characterized by encephalitis and a highmortality rate in piglets, pneumonia in older pigs, and abortions in sows. The diseaseoccurs sporadically in secondary hosts and is accompanied by a short incubation periodand a fatal outcome. Carnivores become infected through direct or indirect contact withpigs and ingestion of raw or undercooked meat and internal organs, and is characterizedby neurological disorders in the form of pruritus to self-mutilation.The paper describes a case of Aujeszky's disease in the territory of the city of Teslić in2024, in a hunting dog of the Plot breed, which came into direct physical contact witha wild boar during hunting, as well as the carcass of a shot animal. Initial signs of thedisease appeared after 24 hours in the form of inappetence, fever and vomiting. Afterthe initial signs, neurological disorders manifested in the form of tilting the head to theside, hypersalivation and pruritus, which progressed to self-mutilation in the head area.Death occurred 36 hours after the onset of neurological disorders. Macroscopicexamination revealed lesions on the skin of the head and neck, conjunctival hyperemia,generalized lymphadenopathy, hyperemia of the lungs, meninges and brain. Gastricdilatation with right-sided splenic torsion was also found, most likely as a result ofacute shock and pain. Histopathological analysis revealed non-suppurativemeningoencephalitis, characterized by discrete perivascular mononuclear infiltratesand perivascular hemorrhages in the cerebrum, gliosis, satellitosis, and neuronophagiain the medulla oblongata, as well as intranuclear eosinophilic inclusions in medullaoblongata neurons. The results of molecular analysis of brain tissue and tissue fromskin lesions, using the qPCR method, demonstrated the presence of porcine herpesvirustype 1 nucleic acid in the examined samples. Sporadic infection of hunting dogs may indicate virus circulation in the wild boar population in the Republic of Srpska.Related to an Serbian-language version of the following article:[https://vet-erinar.vet.bg.ac.rs/handle/123456789/4708
Contact pododermatitis in broiler chickens – pathological aspect
No full textИнтензивирањем бројлерске производње дошло је до значајног повећања
преваленције различитих патолошких стања чија основна етиологија почива у
самом технолошком процесу производње. Појава контактног дерматитиса на
плантарној кожи екстремитета („foot pad dermatitis“), затим на скочном зглобу
(„hock burns“) и на грудима („breast burns“) данас представља врло раширену
појаву у интензивној производњи, наносећи значајне економске губитке услед
смањеног прираста и одбацивања трупова на линији клања. Поред интензивирања
бројлерске производње значајан утицај на њихову појаву имају исхрана, услови и
начин држања (врста простирке) и генетска предиспозиција. Најзначајнији
фактор ризика за настанак лезија је влажна простирка посебно у комбинацији са
штетним дејством амонијака. Појава лезија има веома велики значај као
индикатор добробити имајући у виду да постоје претпоставке да су установљене
лезије врло болне и да често онемогућавају нормално кретање пилића.
Макроскопским прегледом лезија на плантарној површини уочавају се
инфламаторне лезије праћене некрозом на јастучићима табана и/или на прстима.
Лезије се ређе могу установити на тибиометатарзалним зглобовима. Код благог
облика постоји дисколорација на кожи, хиперкератоза, а у тежим случајевима
јавња се едем, ерозије и улцерације.
Хистопатолошки, благе лезије се карактеришу умереном хиперплазијом и/или
хиперкератозом епидермиса, конгестијом и едемом, уз присуство благог
инфламаторног инфилтрата у форми периваскулитиса и субепителијалне
инфилтрације мононуклеарним ћелијама и мањим бројем гранулоцита. Умерене
суперфицијелне лезије се карактеришу врло израженом хиперплазијом и
хиперкератозом епидермиса, егзоцитозом, појавом пустула и красти, конгестијом
и инфилтрацијом дермиса мононуклеарним и гранулоцитиним инфилтратом.
Тешке, дубоке лезије се карактеришу некрозом епидермиса који је замењен
некротичним гнојним садржајем, појавом гранулационог ткива, израженом
инфламаторном инфилтрацијом (периваскулитис и субепителна инфилтрација)
доминантно хетерофилним гранулоцитима и мононуклеарним ћелијама.
Имајући у виду да је појава контактног дерматитиса све учесталија појава како на
фармама бројлерских пилића тако и на кланици приликом прегледа трупова на
линија клања неопходно је имплементирати програм контроле овог патолошког
стања и на тај начин побољшати добробит и обезбедити производњу квалитетног
и безбедног пилећег меса.The intensification of broiler production has led to a significant increase in the
prevalence of various pathological conditions, whose basic etiology lies in the
production process itself. The occurrence of contact dermatitis on the plantar skin of
extremities ("foot pad dermatitis"), then on the hock joint ("hock burns"), and on the
breasts ("breast burns") is today a very widespread phenomenon in intensive production,
causing significant economic losses due to reduced growth and carcass rejection on the
slaughter line. In addition to the intensification of broiler production, significant factors
influencing their occurrence are nutrition, housing conditions (type of bedding), and
genetic predisposition. The most significant risk factor for lesion formation is wet
bedding, especially in combination with the harmful effects of ammonia. The
occurrence of lesions is very important as an indicator of welfare, considering that there
are assumptions that established lesions are very painful and often prevent normal
chicken movement. Macroscopic examination of lesions on the plantar surface reveals
inflammatory lesions accompanied by necrosis on the foot pads and/or toes. Lesions are
less commonly found on the tibiotarsal joints. In mild forms, discoloration of the skin,
hyperkeratosis, and in severe cases, edema, erosions, and ulcerations occur.
Histopathologically, mild lesions are characterized by moderate epidermal hyperplasia
and/or hyperkeratosis, congestion and edema, with the presence of mild inflammatory
infiltrate in the form of perivasculitis and subepithelial infiltration of mononuclear cells
and a small number of granulocytes. Moderate superficial lesions are characterized by
very pronounced epidermal hyperplasia and hyperkeratosis, exocytosis, appearance of
pustules and crusts, congestion, and infiltration of the dermis with mononuclear and
granulocytic infiltrate. Severe, deep lesions are characterized by epidermal necrosis
replaced by necrotic purulent content, appearance of granulation tissue, pronounced
inflammatory infiltration (perivasculitis and subepithelial infiltration) predominantly
with heterophilic granulocytes and mononuclear cells. Considering that the occurrence
of contact dermatitis is becoming more frequent both on broiler farms and in
slaughterhouses during carcass examination on the slaughter line, it is necessary to
implement a control program for this pathological conditionZbornik kratkih sadržaj
Učestalost degenerativnih bolesti zglobova kod svinja
No full textDegenerativne bolesti zglobova (engl. degenerative join deseases, DJD) predstavljaju
učestalu patologiju kod domaćih životinja. Kod farmskih životinja, posebno svinja, zbog
specfičnosti njihovog uzgoja i namene degenerativne promene na zglobovima retko se
dijagnostikuju, terapija se gotovo i ne sprovodi, a prevencija bolesti temelji se na osnovu rasne
selekcije. Uzgoj mesnatih rasa svinja trpi gubitke posebno zbog hromosti uzrokovane razvojem
degenerativnih bolesti zglobova. Iako hromost može biti uzrokovana kongenitalnim ili
razvojnim poremećajima, najčešće je posledica bolnosti povezana s različitim infekcijama,
ozledama ili bolestima metabolizma. To je ujedno i važno pitanje jer učestalost hromosti u
stadu utiče na održivost, rast i reprodukciju svinja. Pristup dijagnostici i lečenju hromosti u
svinja mora biti sveobuhvatan i multidisciplinaran, kako bi se što ranije postavila prava
dijagnoza i primenile mere sprečavanja ili lečenja bolesti koštano-mišićnog sistema.
Vrste i uzroci hromosti kod svinja zavise od starosti, načina držanja, pola i rase. Artritis
je nespecifičan pojam koji označava zapaljenski proces zglobova. Sve bolesti zglobova velikih
životinja prati zapaljenska reakcija različitog tipa. Od artritičnih oboljenja zglobova u
svinarskoj proizvodnji najznačajniji su traumatski artritis, osteochondrosis dissecans,
subhondralne cistične lezije, zapaljenski artritis i osteoartritis (degenerativne bolesti
zglobova).
DVADESET PRVI SIMPOZIJUM
~ZDRAVSTVENA ZAŠTITA, SELEKCIJA I REPRODUKCIJA SVINJA~
Srebrno jezero-Veliko Gradište, 13. – 14. jun 2024.
112
Uprkos svojoj važnosti i relevantnim istraživanjima sprovedenim u poslednjih desetak
godina, uzroci i nastanak osteoartritisa nisu u potpunosti razrešeni. Još uvek nedostaju potpune
informacije o epidemiologiji, patofiziologiji bolesti, spoljašnjim faktorima i genetskoj
predispoziciji za nastanak bolesti. Trenutno ne postoji lek za osteoartritis, a najčešći tretmani
samo ublažavaju simptome bolesti. Dakle, prevencija je jedina mera u ovom trenutku, dok su
istraživanja usmerena pronalasku različitih biomarkera za ranu dijagnozu bolesti i razvoju
dijagnostičkih metoda.Zbornik radov