Repozytorium Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowe
Not a member yet
5634 research outputs found
Sort by
Distribution and numbers of bats in Niepołomicka Forest and influence of forest management upon potential food resources for these animal
No full textUniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Geograficzno-Biologiczny. Instytut Biologii. Zakład Ekologii, Badań Łowieckich i Ekoturystyki. Praca doktorska wykonana w Zakładzie Ekologii, Badań Łowieckich i Ekoturystyki pod kierunkiem prof. dr hab. Bogusława Bobka.W latach 2010-2011 mierzono względny wskaźnik zgęszczenia populacji nietoperzy oraz nocnych owadów w lasach liściastych (Tilio - Carpinetum) i borach mieszanych (Pino - Quercetum) na terenie Puszczy Niepołomickiej. Zagęszczenie nietoperzy było mierzone w 12 punktach rozmieszczonych na liniowych transektach oraz na 12 powierzchniach gdzie oprócz nietoperzy liczono także owady aktywne nocą. Względną liczebność nietoperzy oceniono na podstawie sygnałów echolokacyjnych rejestrowanych przez detektor Pettersson D240x, natomiast owady odławiano stosując lampy UV oraz mix.
Podczas 6 miesięcy prac (maj - październik) względny wskaźnik zagęszczenia populacji nietoperzy wzrastał do 8,1 - 13,2 osobników/ 0,5h na stanowisko pomiaru w lipcu, a następnie drastycznie spadał do 1,2- 2,5 osobników/ 0,5h na stanowisko pomiaru w sierpniu. Podobne zmiany zaobserwowano także w dynamice liczebności nocnych owadów. W czerwcu i lipcu zagęszczenie nietoperzy było najwyższe na uprawach leśnych lasu liściastego i boru mieszanego oraz w starodrzewach lasu liściastego (10,5 -12,5 osobników/ 0,5h na stanowisko pomiaru), a najniższe (7,0 osobników/ 0,5h na stanowisko pomiaru) w starodrzewie boru mieszanego świeżego. Drastyczny spadek liczebności nietoperzy w sierpniu był spowodowany emigracją tych zwierząt wskutek obniżenia potencjalnej bazy pokarmowej. W roku 2013 wykryto 6 nowych dla Puszczy Niepołomickiej gatunków nietoperzy: Pipistrellus pygmaeus (Leach, 1825), Pipistrellus pipistrellus (Schreber, 1774), Barbastella barbastellus (Schreber, 1774), Myotis myotis (Borkhausen, 1797), Myotis emarginatus (Geoffroy, 1806), Myotis daubentonii (Kuhl, 1817).During two years (2010-2011) relative population density of bats and nocturnal insects in deciduous forest (Tilio-Carpinetum) and in mixed coniferous forest (Pino-Quercetum) of Niepołomicka Forest were estimated. Number of bats was measured in 12 locations along line transects and in 12 sampling plots by using detector Pettersson D240x.
Nocturnal insects were trapped using UV and MIX type lamps. During 6 months (May - October) the relative population density of bats was increasing reaching the maximum value in July (8,1-13,2 bats/ 0,5ha per one location), then drastically dropped down to 1,2 - 2,5 bats/ 0,5ha per one location in August. Similar pattern for nocturnal insects was obtained. In June - July the relative population density of bats was highest in young forest plantations of deciduous and mixed coniferous forest as also in timber stand of deciduous forest, i.e. 10,5 - 12,5 bats/ 0,5ha per one location. The lowest population density (7,0 bats/ 0,5ha per one location) was found in timber stand of mixed coniferous forest. Drastic decline in number of bats in August was caused of reduction of amounts potential food resources. In 2013, 6 new species of bats were detected Pipistrellus pygmaeus (Leach, 1825). Pipistrellus pipistrellus (Schreber, 1774), Barbastella barbastellus (Schreber, 1774), Myotis myotis (Borkhausen, 1797), Myotis emarginatus (Geoffroy, 1806), Myotis daubentonii (Kuhl, 1817) for Niepolomicka Forest was discovered
Polityczny i prakseologiczny wymiar przekształceń systemu ochrony zdrowia w Polsce po 1997 roku
No full textUniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Humanistyczny. Promotor pracy
doktorskiej: Prof. zw. dr hab. Andrzej Piasecki
Humanization of education as the condition for the contemporary school’s development
Get PDFThe article discloses the innovative approach to training and education
of children and youth, which is based on the humanization of education, integrated
education and polyart education. Humanization of education is considered in the article
on both sides. 1) Reliance on pedagogical traditions of Russian science and education
based on the concept of a free, humane, spiritual, creative personality, capable to selfdetermination
and self-realization. The origins of these ideas are in the theoretical
works of great scientists (K. Ushinsky, Leo Tolstoy, S.Frene, V.Sukhomlinsky) and
philosophers (M. Bakhtin, Yu.Lotman). 2) Integration of humanities and methods of
natural history. The impetus for the revival and the pedagogical model of humanization’s
creation is a desire to overcome formal, abstract learning process, introducing a broad
education into the cultural space where culture performs corrective function in the
development of science
Main Theme of 31st International Scientific Conference on “International Determinants for the Development of Industry and Services”
Get PDFPublikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
The plant world in short stories Ludzie stamtąd (People from there) by Maria Dąbrowska
No full textThe article presents 89 names which belong to plant lexis. The linguistic material was
excerpted from short stories Ludzie stamtąd (People from There) by Maria Dąbrowska.
The terminology which is discussed belongs to 10 lexical-semantic areas, namely:
1. Wild and cultivated trees; 2. Wild or cultivated bushes; 3. Wild and cultivated flowers;
4. Herbaceous plants; 5. Lichens; 6. Grasses; 7. Grains; 8. Vegetables; 9. Plant locations;
10. Plant fruits.
These names serve a few important functions in the presented works: they take part in the
creation of the presented world, they accompany the characters’ moods and emotions,
they have a decorative function, and they also play a therapeutic (thus practical) role
Sacrum w powieściach historycznych Henryka Sienkiewicza
Get PDFUniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Filologiczny. Praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dra hab. Piotra Borka.Kwestia religijności autora Trylogii pojawiła się w badaniach nad twórczością Sienkiewicza pod koniec ubiegłego stulecia. Jest to temat tak wielowątkowy, że jak do tej pory nie doczekał się kompleksowego opracowania.
Istnieje trudność związana z określeniem stanu badań. Nawet w pracach krytycznych, w których poddano analizie płaszczyznę religijną, bardzo rzadko wzmiankuje się o sakralności. Badacze porównują raczej ukazany w powieści świat pogan i chrześcijan z przekazami historycznymi, określają stosunek tych dwóch światów wobec siebie według historii i fikcji artystycznej, np. porównują postacie i rolę Apostołów, życie i śmierć chrześcijan.
Celem badań podjętych w pracy jest próba interpretacji różnych aspektów i płaszczyzn tematu sacrum w powieściach historycznych Henryka Sienkiewicza. Pod względem teoretycznym i metodologicznym opracowanie to oparte zostało na współczesnych kluczach interpretacyjnych. W badawczo–metodologicznym wachlarzu pracy pomocne okazały się również założenia hermeneutyki i metoda analizy stylistycznej.
Motywem przewodnim przedstawionych rozważań i interpretacji jest sposób ukazywania sfery sacrum w powieściach historycznych Henryka Sienkiewicza. Praca stanowi próbę wzbogacenia i uzupełnienia rozważań dotyczących zagadnienia świętości w twórczości historycznej autora Quo vadis?.
Rozprawa ta nie stanowi całościowego ujęcia nadrzędnego zagadnienia: okazuje się raczej „obrazem” ilustrującym wizerunek sacrum w powieściach historycznych Litwosa. Przedstawia i poddaje analizie jedynie wybrane motywy znajdujące się w utworach.
W części wstępnej zaprezentowano różnokierunkowość w stanie badań nad twórczością Henryka Sienkiewicza. W pierwszym rozdziale zostały zawarte rozważania teoretyczne związane z sacrum na tle religii i kultury. Pisarz sytuuje świętość na tle tak wielkiego i skomplikowanego zjawiska, jakim jest religia; określa jej miejsce i zadania na wielkiej płaszczyźnie kultury. Stanowi to podstawę do dalszego rozwijania tematu w oparciu o powieści historyczne Sienkiewicza. Pozwala pewniej wyodrębnić intuicyjnie odczuwalny dualizm sakralności i profaniczności każdej z tych kategorii. W tej części dysertacji rozważania przeprowadzono w oparciu o Quo vadis? – powieści osadzonej w pierwszych wiekach chrześcijaństwa w Rzymie, a zatem mówiącej o podstawach tworzenia się sacrum, kiedy żyli jeszcze ludzie pamiętający Chrystusa. Dwa następne utwory dotyczą ziem polskich. Krzyżacy są obrazem trudnego sąsiedztwa Zakonu Krzyżackiego, który pod płaszczem szerzenia chrześcijaństwa próbuje podbić kolejne ludy Europy, natomiast Trylogia ukazuje obraz walki Polaków z sąsiadami o byt narodu. Oba te utwory są przesiąknięte zarówno religijnością władców, rycerzy, jak i prostych ludzi.
Na przykładzie Quo vadis? przedstawiono zderzenie obrazu sacrum z profanum, świata antycznego z nową religią chrześcijańską. Wyodrębniono trzy rodzaje sacrum: czasu, miejsca i osoby.
W rozdziale poświęconym Krzyżakom pokazano, że dotąd nie dokonano genologicznej systematyzacji wypowiedzi religijnych. Jednak pewne gatunki powszechnie kojarzone są z komunikacją religijną i są to przede wszystkim: modlitwa, pieśń religijna, kazanie czy księgi święte (w Polsce głównie Biblia). Modlitwę poprzez ścisłe zespolenie z kultem uznaje się za tekst najbardziej zsakralizowany. Sakralny świat powieści to świątynie, duchowni i święci, a wszystkie te elementy łączy modlitwa, mniejsze formy paramodlitewne, przysięgi czy relikwie.
Autor Trylogii to pierwszy polski wieszcz piszący, zgodnie z powszechną opinią, „ku pokrzepieniu serc”. Nie zawsze jednak zdajemy sobie sprawę, że jest to przede wszystkim pisarz katolicki. Literat, który po mistrzowsku kreślił sylwetki swoich bohaterów zarówno walczących, jak i zatopionych w modlitwie. Ich przeżycia stają się naszymi. Utożsamiając się z sienkiewiczowskimi postaciami „wchodzimy w ich skórę” – wyzywamy na sąd Boży Rotgiera, walczymy na wałach Częstochowy oraz wymykamy się ze Zbaraża. Czytając kolejne powieści, mamy nieodparte wrażenie, że uczestniczymy w wydarzeniach opisywanych na kartach Jego utworów.
Jak zaznaczono, Trylogia została napisana przez Henryka Sienkiewicza „ku pokrzepieniu serc”. Krzepienie to wyrażało się jednak faworyzowaniem czynów rycerskich kosztem pracy i nauki oraz stronniczością traktowania swoich i obcych. Swoi, to znaczy rycerze polscy i katolicy – acz nie są bezgrzeszni i nie brak wśród nich ludzi słabych – zdecydowanie przewyższają innowierców i inne nacje. W starciu z muzułmańskim (tureckim, tatarskim) Wschodem pełnią misję przedmurza chrześcijaństwa. Sienkiewicz wysuwał katolicką religijność polską i tradycję wojskową na główny plan pokrzepień i nadziei na przyszłość. Obraz chrześcijanina to obraz rycerza, dla którego wartością nadrzędną jest Bóg, honor i ojczyzna. Dla Sienkiewicza katolicyzm był sojusznikiem tradycjonalizmu, konserwatyzmu politycznego i społecznego.
Omawiając te powieści historyczne, skupiono uwagę na kontynuowaniu analizy wątku modlitwy jako najbardziej wyrazistego obrazu sacrum w poszczególnych częściach Trylogii.
W analizie, która została przeprowadzona w niniejszej rozprawie, nie rozważano, czy „sacrum” istnieje obiektywnie czy jest jedynie tylko wewnętrznym przedmiotem przeżycia religijnego. Istotne było, czy w omawianej powieści historycznej Henryka Sienkiewicza „sacrum” występuje jako wartość istotna, priorytetowa dla ówczesnego człowieka. Zagadnienie to było rozumiane tu jako hasło wywoławcze dla różnych elementów, związanych bliżej z postawą religijną i tym, co nadnaturalne. W podjętych rozważaniach zagadnienie sacrum analizowano w jego konkretnym bogactwie i odrębności, nie zapominając o uwarunkowaniach historycznych. Była to przede wszystkim sfera chrześcijańska. Należy jednak zaznaczyć, że jest to kategoria kulturowa, która z całą pewnością przekracza ramy tekstu literackiego. To kategoria, która odwołuje się również do semantyki religijnej. By właściwie ją rozumieć, należałoby tekst literacki poddać analizie interdyscyplinarnej, to jest takiej, która uogólniałaby badania z zakresu literaturoznawstwa, religioznawstwa oraz antropologii kultury. Na potrzeby niniejszej rozprawy posłużono się ujęciem fenomenologicznym, zgodnie z którym sacrum to kategoria ambiwalentna. Rodzaj świętości obecnej w powieściach historycznych Henryka Sienkiewicza odnosi się nie tylko do motywów biblijnych, zawiera również elementy mitologiczne, folklorystyczne, obrzędowe oraz baśniowe. Elementy sakralne występują w planie czasoprzestrzennym tekstu i wpływają na kreacje bohaterów. Z funkcją sakralizującą mamy do czynienia, gdyż w historie postaci wpleciono motywy i wątki zaczerpnięte z mitologii i tradycji biblijnej. Najbardziej wyrazistym obrazem uświęcania jest utożsamianie bohaterów z postaciami znanymi z Starego i Nowego Testamentu czy mitologii. W powieściach historycznych mamy do czynienia z polem tematycznym. Życie Chrystusa oraz Biblia są wątkiem i inspiracją wielu powieści, bowiem literatura zawsze czerpała z tradycji religijnej. Motywy sakralne przenikają również całą twórczość historyczną naszego Noblisty. Sienkiewicz nie tylko czerpał z tradycji religijnej, ale można by powiedzieć, że ją wyraźnie eksponował. Sienkiewiczologia jest jednym z prężniej rozwijających się nurtów badawczych w polskim literaturoznawstwie po drugiej wojnie światowej, a sam pisarz wyrasta ponad swoją epokę. Jego dorobek doświadczył okresów zachwytu i ostrej krytyki, co niewątpliwie miało wpływ na oficjalną politykę państwa wobec jego pisarstwa. Problematyka pracy została przedstawiona na tle wielowątkowej literatury przedmiotu
The Polish language in the Grodno region of Belorussia
No full textUniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Filologiczny. Rozprawa doktorska
napisana pod kierunkiem prof. zw. dr hab. Leszka Bednarczuka.Celem pracy jest ukazanie wszystkich sfer aktualnej dystrybucji funkcjonalnej języka polskiego na Grodzieńszczyźnie
i analiza cech charakterystycznych dla polszczyzny grodzieńskiej w celu przedstawienia najbardziej pełnego obrazu
jej funkcjonowania na badanym terenie. Podstawą materiałową były ustne wywiady, czynna obserwacja, analiza tekstów
mass mediów, wypowiedzi ustnych oraz inskrypcji nagrobnych. Materiał do pracy był zbierany w latach 2010-2013,
odzwierciedla więc on aktualny stan. Jako Polka-autochtonka, znam z autopsji środowisko; pozwoliło mi to na
uchwycenie pewnych problemów, być może niezauważanych przez polskich badaczy. Praca została poszerzona o
przedstawienie polszczyzny grodzieńskiej w utworach Elizy Orzeszkowej, która jako pierwsza zwróciła uwagę na jej
samobytność, jak i współczesnego pisarza o pochodzeniu kresowym Aleksandra Jurewicza, a także we współczesnym
wydaniu kresowym: miało to na celu pokazać, że miejscowa odmiana polszczyzny jest nadal żywa, a do tego zawiera
sporo elementów wskazanych jeszcze przez Elizę Orzeszkową. Materiał językowy przedstawiłam schematycznie,
ograniczając się tylko do najbardziej charakterystycznych cech polszczyzny grodzieńskiej, ponieważ chodziło mi
głównie o ich ukazanie. Porównanie zarejestrowanych przez mnie cech z materiałem językowym zaświadczonym w
opracowaniach poświęconych innym subregionom Grodzieńszczyzny, a także innym regionom Białorusi byłoby kolejnym
zadaniem w badaniach nad miejscową polszczyzną.
Praca składa się z pięciu rozdziałów, aneksu i bibliografii. Przedstawione w niej zostały kolejno: (1) charakter
zebranego materiału, (2) aparat pojęciowy, (3) stan badań nad językiem polskim na Białorusi, (4) geneza polszczyzny
grodzieńskiej, (5) współczesna sytuacja etno- i socjolingwistyczna w badanym regionie, (6) tło historyczne, (7)
język polski w poszczególnych sferach życia (rodzina, szkoła, media, Kościół, cmentarze), (8) analiza materiału
(fonetyka, morfologia, składnia, leksyka i frazeologia), (9) polszczyzna grodzieńska w utworach literackich (E.
Orzeszkowej, A. Jurewicza, lokalnych wydawnictwach książkowych), (10) podsumowania i wnioski. Pracę dopełniają
aneks (mapy, wykresy, tabele, wybór tekstów, zdjęcia tablic nagrobkowych) oraz bibliografia.
W oparciu o zanalizowany materiał współczesny i historyczny można zauważyć, że polszczyzna grodzieńska jest
najbliższa z jednej strony regionalnej odmianie wileńskiej i nowogródzkiej, a z drugiej strony - podlasko-białostockiej. Łączą je wspólne cechy północno-wschodniej polszczyzny kresowej ukształtowane w wyniku historycznych
kontaktów w innymi językami byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego:
Fonetyka: 1) tendencja do monotonii wokalicznej, 2) rozbudowa korelacji palatalności, 3) wymiana v/ŭ, 4) częściowa
ruchomość akcentu. Morfologia: 1) tendencja do zaniku rodzaju nijakiego, 2) zmiana form i funkcji przypadków, 3)
brak enklitycznych form zaimka, 4) żywotność czasu zaprzeszłego. Składnia: 1) tendencja do uogólnienia formy 3 os.
l. p. jest na inne osoby. 2) konstrukcja posesywna typu u mnie jest, 3) użycie imiesłowu uprzedniego w funkcji form
osobowych. Leksyka: liczne kalki i zapożyczenia wschodniosłowiańskie.
Godny uwagi jest fakt, że mimo zachodzących zmian społeczno-politycznych i historycznych język polski na
Grodzieńszczyźnie przetrwał, chociaż zmienił się jego stan i zasięg dystrybucyjny. Z języka komunikacji, którym był
do roku 1939, stał się raczej interdialektem, żeby w dniu dzisiejszym pozostać już tylko w określonych sferach.
Dalsze zmiany są także nieuniknione, ze względu na czynniki zarówno demograficzne, jak i socjalno-społeczne. Powoli
odchodzi starsze pokolenie, które albo uczęszczało do polskich szkół, albo wyniosło język polski z domów. Miejscowa
polszczyzna często była jego językiem prymarnym, którym posługiwano się na co dzień, w kontaktach rodzinnych i
sąsiedzkich. Ten język, szczególnie stałych starszych mieszkańców dawnych okolic szlacheckich czy miasteczek, jest
przykładem oryginalnej, niezeszpeconej licznymi rusycyzmami polszczyzny. Zatem jako jeden z kierunków dalszych
badań nad polszczyzną grodzieńską należałoby wskazać utrwalenie języka najstarszych autochtonów tych miejscowości.
Dla średniego, a tym bardziej młodszego pokolenia Polaków język ten nie jest już językiem macierzystym, najwyżej
językiem dzieciństwa (średnie pokolenie), ponieważ ciągłe przebywanie w otoczeniu rosyjskojęzycznym i dość rzadkie
- sporadycznie w rodzinie, szkole, na zebraniach organizacji społecznych czy w kościele - posługiwanie się
polszczyzną ma swoje nieuniknione skutki. Można to zauważyć na przykładzie języka mediów polskojęzycznych. Jednak
mimo tego, że używana w nich polszczyzna nie zawsze odpowiada normom ogólnopolskim, jej osobliwości nie należy moim
zdaniem uważać wyłącznie za błędy językowe, ponieważ językiem prymarnym osób posługujących się nią jest polski
język kresowy. Język współczesnych grodzieńskich mediów polskojęzycznych mógłby być kolejnym przedmiotem badań
socjolingwistów. W obserwowanych przemianach dość ważną rolę odgrywają także czynniki społeczne i postępująca
białorutenizacja Kościoła katolickiego, niegdysiejszej ostoi kultury i języka polskiego. Polski język religijny w
Grodnie i na Grodzieńszczyźnie także ma swoją specyfikę wynikającą z sytuacji historyczno-socjologicznej tych
terenów. Język wiernych występuje w różnych odmianach w zależności od tego, czy został wyniesiony z domu
rodzinnego, czy jego znajomość jest ograniczona tylko do potrzeb konfesyjnych. Sporo katolików posługuje się
polskim wyłącznie w liturgii lub, poza kościołem, jako językiem sacrum. Język polski młodych miejscowych księży
znacząco się różni od polszczyzny literackiej, ma swoje osobliwości i poza liturgią jest używany sporadycznie,
nigdy systematycznie. Groby katolickie na cmentarzach, niezależnie od czasu ich powstania, są opatrzone przeważnie
w napisy w języku polskim, często z zachowaniem specyficznej miejscowej polszczyzny. Na pewno dzieje się tak nie
tylko z powodu tego, że polski w rodzinach katolickich jest językiem sacrum, ponieważ mimo postępującej od ponad
dziesięciu lat białorutenizacji Kościoła katolickiego inskrypcje nadal są pisane po polsku, nie po białorusku,
bardzo rzadko po rosyjsku. Ta sytuacja, a także osobliwości inskrypcji nagrobnych, w tym sporządzenie dokładnych
inwentarzy cmentarzy katolickich, mogłyby być kolejnym kierunkiem badań nad polszczyzną grodzieńską.
Przedstawiając zebrany materiał, podjęłam się próby ukazania aktualnych procesów socjolingwistycznych na
Grodzieńszczyźnie. Mam nadzieję, że jego analiza pozwoli wskazać tematy do dyskusji nad współczesnym stanem
grodzieńskiej polszczyzny, a także wytyczyć kolejne kierunki badań w tej dziedzinie.The aim of my work is: (1) to show all of the spheres in which the Polish language is and was used in the Grodno
region of Belorussia; (2) to describe the grammar and lexicon of the regional dialect of Polish used in that
region; (3) a to describe the way that dialect is used there. The material was provided by oral interviews, active
observation, and an analysis of the mass media texts, an analysis of the Polish language used in the Catholic
Church and the language and spelling of epitaphs. I collected the material in the recent few years (2010-2013),
thus it reflects the current state. As a native Polish person, I know the environment that I researched from
experience. I actively participate in the revival of Polishness in these parts. This allowed me to discern certain
problems which may escape the attention of Polish researchers. I consciously broadened the scope of my work to
include the Grodno dialect of Polish which is present both in the works by Eliza Orzeszkowa, who was the first to
direct her attention to the autonomous status of this dialect, and in the works by Aleksander Jurewicz, a
contemporary writer with a Borderland background. I also took contemporary Borderland works into consideration; for
I desired to demonstrate that the local dialect of Polish continues to thrive. Moreover, it contains a great deal
of elements that were discerned even by Eliza Orzeszkowa. Therefore the archaic character of the Grodno dialect of
Polish could become the object of further research. I presented the linguistic material in a schematic manner. In
my presentation of the material, I limited myself to the most peculiar features of the Grodno dialect of Polish,
because I wanted to concentrate upon the presentation of these features. A comparison of the features that I
discerned with the linguistic material attested in research works devoted to other subregions of the Grodno area
and other regions of Belorussia may become yet another task of research concerning the regional dialects of Polish.
My work consists of five chapters, two appendices and a bibliography. The contents are as follows:
Introduction, characterization of the material, terminology, state of research on the Polish language in
Belorussia, the origins of the Polish dialect in the Grodno region.
1. The sociolinguistic situation in Grodno and its region (the past and the present, the distribution area of
Polish (the family, school, media, church, cemetery).
2. The collection and analysis of linguistic material (phonetics, morphology, syntax, lexicon and phraseology)
3. The regional Polish dialect in literary texts (E. Orzeszkowa, A. Jurewicz, contemporary local publications).
4. Conclusion
Appendix: maps, tables, texts.
Bibliography
When one considers the contemporary and historical material one may notice that the Grodno dialect of Polish is
closest, on the one hand, to the regional dialect of Vilnius and Nowogródek, and, on the other hand, to the
dialect(s) used in the podlasko-białostocki region. They share common features of the northeastern Borderland
Polish language. We may list the following features:
Phonology: 1. Correlation of palatalization, 2. Symmetry of vocalism (in Belorussian vocalism symmetry of vocalism
occurs in unstressed syllables where it takes the form of the so-called “akanie" Morphology: 1. Endings and affixes
of Belorussian origin; 2. The lack of the number distinction in the third person of finite verbs.
Syntax: 1. Usage of cases and prepositions; 2. A tendency to zero-copula (in the present tense); 3. Participial
constructions; 4. Possessive construction with the verb 'to be'; Vocabulary: A number of lexical borrowings and
phraseological caiques.
When we return to contemporary times, there is a noteworthy fact that despite the onset of social, political and
historical changes, the Polish language in the Grodno area survived, although its state and distributional range
changed. This dialect had the status of a language of communication until 1939, and then it became an interdialect.
In the present times it became limited to certain spheres of life. Further changes are inevitable, both for
demographic and social reasons. The older generation, who either attended Polish schools or acquired their language
at home, slowly passes away. Very frequently the local dialect of Polish was the primary language of that
generation. I was used in everyday life, in the contacts between family members and neighbors. It is this language,
especially the language of the elder, settled residents of the former areas of the nobility or small towns that is
the example of the original Polish language which was not marred by frequent usage of Russian borrowings. I
concentrated my attention on the language of the eldest autochthonic residents of these parts. This language is not
a mother tongue for the middle generation and even less so for the younger generation of Poles. For the middle
generation, it may be the language of childhood at the most, because the constant exposure to the Russian-language
environment and a relatively rare usage of Polish (occasionally spoken in the family, at school, during the
meetings of social organizations or in the church) has its inevitable consequences. Moreover, social factors and
the ever-increasing influence of the Belorussian language, which also affects the language used in the church, play
a relatively considerable role in the aforementioned changes.
The language of the faithful has many variants according to whether it was acquired in the family environment or
whether the knowledge of this language is based only on its usage in the religious context. A great deal of
Catholics use Polish exclusively for liturgical purposes, or as the language of the sphere of sacrum, outside the
Church context. The Polish language used by young local priests differs considerably from literary Polish; it has
its own peculiarities and it is used occasionally, never systematically, outside the context of liturgy. Catholic
graves located in cemeteries, regardless of their date of origin, have epitaphs written in Polish which frequently
retain the peculiar features of the local dialect of Polish. An analysis of the aforementioned situation and the
peculiarities of the epitaphs, including a thorough preparation of inventories of Catholic cemeteries, could become
another avenue of research concerning the Grodno dialect of Polish
The generation X from the women perspective : the literary creation of spanish women authors of the last decade of the twentieth century
No full textUniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Wydział Filologiczny. Rozprawa doktorska
napisana pod kierunkiem dr hab. Anny Sawickiej, prof. UJ.Zadaniem pracy doktorskiej pt. Pokolenie X z perspektywy kobiet. Twórczość hiszpańskich pisarek ostatniej dekady XX
wieku była analiza tematów pokoleniowych poruszanych przez pisarki zaliczane do przedstawicielek hiszpańskiego
Pokolenia X, a tym samym wyodrębnienie obrazu pokolenia widzianego oczami kobiet. Celem dysertacji było zbadanie na
ile portret pokolenia, jaki wyłania się z analizowanych powieści, stanowi kolejne jego odbicie, a na ile jest on
odmienny ze względu na kobiecą perspektywę bohaterek oraz udowodnienie, iż wyznaczniki kulturowe miały znaczący
wpływ na hiszpańskie Pokolenie X. Praca stanowi tym samym uzupełnienie portretu tej hiszpańskiej generacji o
perspektywę kobiet do niej należących - zarówno bohaterek jak i samych autorek. Dysertacja podzielona jest na 5
rozdziałów. Rozdział pierwszy dotyczy wybranych aspektów kultury popularnej w ujęciu socjologicznym i
antropologicznym, wychodząc od definicji samego pojęcia kultury popularnej proponowanej Petera Burke’a przez
Theodora Adorno i Szkołę Frankfurcką. Ukazane są także stanowiska krytyczne wobec kultury masowej i społeczeństwa
masowego Dwighta McDonalda, José Ortegi y Gasseta, czy Thomasa Eliota. W drugiej części rozdziału omawiam wpływ
ideologii postmodernizmu na kulturę popularną, problem globalizacji i społeczeństwa globalnego, a także terminy
takie jak “ponowoczesność” czy “płynna rzeczywistość” proponowane przez Zygmunta Baumana.
W drugim rozdziale, zatytułowanym “Pokolenie X, czyli pokolenie z wieloma niewiadomymi”, dokonuję charakterystyki
Pokolenia X w oparciu o kryteria określające kulturę masową. Omawiam wpływ wszystkich dziedzin kultury popularnej
mających znaczenie dla tego pokolenia (literatura, film, muzyka, media), a także oddziaływanie czynników
kulturowych na postawy jednostek do niego należących i na ich „filozofię życia”. Wychodzę od opisu fenomenu
amerykańskiego Pokolenia X, które stało się wzorem dla ruchów pokoleniowych w innych częściach świata. W dalszej
części przyglądam się szczegółowo hiszpańskiej Generacji X na tle przemian historycznych, społecznych i kulturowych
Hiszpanii po 1975 roku.
Rozdział trzeci pt. „Generacja Kronen, czyli literackie pokolenie X” dotyczy fenomenu tzw. „młodej” hiszpańskiej
prozy ostatniej dekady XX w. Wówczas to pojawili się nowi autorzy, którzy wykreowali nowy typ bohatera - nowego
innego, „wykluczonego”, będącego „dzieckiem” nowych realiów. Wśród nich znalazła się także grupa pisarzy
stanowiących tzw. literackie Pokolenie X lub Pokolenie Kronen, nazwanych tak od pierwszej powieści José Ángela
Mañasa Historias del Kronen. Wspomnianą grupę zwykło się określać tym mianem ze względu na podejmowaną tematykę
powieści oraz stosowane środki i konwencje stylistyczne typowe dla literatur tego pokolenia na świecie. Do autorów
pokoleniowych zwykło się zaliczać m. in. J. A. Mañasa, Raya Lorigę, Benjamina Prado, Pedra Maestre, Lucíę
Etxebarrię czy Gabrielę Bustelo.
Czwarty rozdział zatytułowany „Autorki pokolenia X” poświęcony jest problematyce pisarstwa kobiet w Hiszpanii.
Dokonuję w nim przeglądu historii literatury autorstwa kobiet jako fenomenu globalnego (Showalter), uwzględniając
takie pojęcia jak feminizm, kobieta i płeć. Dla zrozumienia specyfiki tej twórczości konieczne okazało się
omówienie ruchu społecznego jakim był feminizm, a także feministycznej krytyki literackiej stanowiącej kontynuację
rozważań podjętych przez postrukturalizm i psychoanalizę. Literacką twórczość autorek hiszpańskich omówiłam
chronologicznie, wychodząc od przełomu wieków XIX i XX, na latach 90. ubiegłego stulecia kończąc. Prześledzenie
genealogii pisarstwa kobiet w Hiszpanii pozwoliło na wyodrębnienie problemów i tematów, które stały się punktem
wyjścia dla debiutujących w latach 90. pisarek nowej generacji. Co ciekawe, o ile Pokolenie X zwykło się określać
mianem pokolenia pozbawionego tradycji literackiej, tzw. „ojca”, o tyle twórczość hiszpańskich autorek wskazuje na
istnienie literackiej „matki”. Młode pisarki przyszły niejako „na gotowe", by na nowo podjąć tematykę poruszaną już
przez ich poprzedniczki, jednak tym razem w nowym kontekście, określonym przez ich przynależność pokoleniową.
Dysertacja opiera się na analizie powieści sześciu wybranych autorek. Są nimi: Violeta Hernando i jej Muertos o
algo mejor (1996); Lucía Etxebarria z trzema powieściami z tamtego okresu- Amor, curiosidad, prozac y dudas
(Miłość, ciekawość, prozak i wątpliwości, 1997, przekład polski W. Charchalis), Beatriz y los cuerpos celestes
(1998) oraz Nosotras que no somos como las demás (1999); Gabriela Bustelo i jej Veo veo (1996), Care Santos i jej
dwie powieści młodzieżowe- La muerte de Kurt Cobain (1997) i Okupada (1997); Espido Freire - Melocotones helados
(Zamrożone brzoskwinie, 1999, przekład polski M. Chrobak); Belén Gopegui La conquista del aire (Zdobywanie powietrza, 1998, przekład polski W. Charchalis).
W piątym rozdziale, zatytułowanym „Wybieram życie” - świat według autorek pokolenia X”, dokonuję analizy
poszczególnych powieści dzieląc ją na dwie uzupełniające się części. Część pierwsza, w oparciu o rozdziały
pierwszy, drugi oraz czwarty, bezpośrednio odnosi się do tytułu rozprawy, czyli do kwestii pokolenia widzianego
oczami bohaterek, a także problemów pokoleniowych, w tym przede
wszystkim tożsamościowych, wynikających w tym przypadku zarówno z faktu bycia kobietą jak i członkinią tego właśnie
pokolenia. Analiza miała za zadanie wykazać jaki wpływ na losy bohaterek będących „produktem” ery postfeminizmu ma
ideologia feministyczna i jej przełożenie na kobiecą rzeczywistość, a także na ile „nowa” tożsamość kobiety
kształtowana jest przez czynniki kulturowe w tym, przede wszystkim, kulturę popularną.
Do drugiej części analiz, opartej o rozdziały pierwszy, drugi i trzeci, włączam także męskiego bohatera obecnego w
omawianych powieściach. Nawiązuję do wszystkich przedstawionych w drugim rozdziale problemów pokoleniowych, na
które składają się: rodzina, stosunek do pracy i kariery, a także sfera życia związana z rozrywką.
Pierwsza część analiz pozwoliła na wyciągnięcie wniosku, iż zarówno moment historyczny, jak i doświadczenie
pokoleniowe miały konkretny wpływ na kobiety do owego pokolenia należące. Bohaterka X, prócz tego, że zagubiona
podobnie jak całe pokolenie, jest także zagubiona w swojej kobiecości. Pozornie wyzwolona, będąca wytworem czasów
postfeminizmu, „nowa” kobieta, wciąż obciążona jest jednak bagażem stereotypów kulturowo - społecznych. Odwieczna
dychotomia matka / dziwka (dobra/zła dziewczynka), staje się przyczyną niespójności własnego wizerunku bohaterek.
Te przeciwstawne modele są zaś produktem kultury (matka/dziwka) i popkultury, także tej kreowanej przez media
(dobra dziewczynka/zła dziewczynka). Owa stereotypizacja, w wielu przypadkach doprowadzi bohaterki do dekonstrukcji
własnej osobowości oraz zachowań autodestrukcyjnych. Zaobserwujemy to na przykładzie podejścia bohaterek do kwestii
własnego ciała, seksualności i urody. Oprócz nieśmiałości i uczucia wstydu, częsta będzie także niechęć i
odrzucenie własnego ciała, a nawet płci (anoreksja, bulimia, androgeniczność).
Analiza powieści pozwala zaobserwować jak wspomniane przeciwstawne i wzajemnie wykluczające się role przestają
bohaterkom wystarczać. Na drodze do stania się wolnym podmiotem będą musiały wyzwolić się z obydwu. To zaś oznaczać
będzie zburzenie przez nie obrazu kobiety stworzonego przez całą dotychczasową kulturę, a co za tym idzie przez
psychoanalizę, ale także filozofię postmodernizmu, kulturę popularną, a nawet teorię feminizmu. Bunt kobiety X
będącej bohaterką omawianych powieści stanie się zatem „transgresją ostateczną”, rozumianą nie tyle jako wyjście
poza płeć, co za ostateczne wyzwolenie - wyjście poza dotychczasową normę.
Analiza przeprowadzona w drugiej części piątego rozdziału udowodniła, iż omówione w rozdziałach pierwszym i drugim
wyznaczniki kulturowe, które ukształtowały Pokolenie X, są obecne także w przypadku Iksowych bohaterów. Obecna jest
tutaj sama kultura popularna, jak również idole pokoleniowi, w tym przede wszystkim Kurt Cobain - lider zespołu
Nirvana. Cechy określające Pokolenie X, jakie wyłaniają się z analizowanych powieści to lęk, hedonizm, ucieczka w
siebie i/lub rozrywkę, w tym także w używki, dążenie do autodestrukcji oraz wycofanie z życia codziennego. O ile
jednak literatura iksowa zwykle skupia się na pozbawionym komentarza opisie stanu zawieszenia, w którym znajdują
się bohaterowie, stanowiąc często jedynie zapis ich codziennego życia, o tyle analizowane tu powieści poszły o krok
dalej. Ukazany w nich bunt pokoleniowy nie będzie tylko typową dla Iksów ucieczką w pasywność. Bunt bohaterów jest
kształcący i ostatecznie prowadzić ma do zmian. Wpisuje tym samym omawiane powieści do kręgu bildungsromanów o
otwartym zakończeniu. I to właśnie owa chęć zmiany reprezentowana przez bohaterki i bohaterów stanowić będzie o
specyfice twórczości hiszpańskich autorek Generacji X. Z powyższych względów praca stanowi, nieopracowaną
dotychczas z tej perspektywy, część badań nad literaturą hiszpańską Pokolenia X.The doctoral thesis titled “THE GENERATION X FROM THE WOMEN PERSPECTIVE. THE LITERARY CREATION OF SPANISH WOMEN
AUTHORS OF THE LAST DECADE OF THE TWENTIETH CENTURY” seeks to analyze the “generational” issues present in the
novels of Spanish women writers belonging to Generation X. Furthermore, it is an attempt to expand and complete the generational portrayal of both - the female protagonists of these novels and the authors, who were in their majority omitted, if not excluded, from the literary commentary on the Spanish Generation X
literature.
Another objective of the dissertation is to present the importance and influence of the cultural landmarks in the
generational portrait layout of the discussed novels. In addition, the author attempts to examine whether the
generational picture that the public obtains reading these novels is just another conventionalized reflection on
the Generation X in popular culture, or whether their apprehension differs because the novels incorporate the
specificity of female experience.
The dissertation is divided into five chapters. The first chapter is the theoretical piece that focuses on the
definitions of culture and popular culture and their elaborate critique presented by the theorists such as Peter Burke and Theodor Adorno. The chapter studies the problem of popular culture from various sociological and anthropological perspectives. It also presents the critique of mass society vocalized by Dwight McDonald, José Ortega y Gasset or Thomas Eliot, among others. The second part of the chapter provides a concise summary of the postmodern intellectual movement, since it engendered a crucial transformation in the development of popular culture. To ensure the theoretical consistency of the assessment, the author introduces the phenomenological terms such as postmodernidad and the postmodern society, liquid society (Zygmunt Bauman), and links these phenomena to
the social context of globalization and its impact on the contemporary society and culture.
The second chapter titled “Generation X. A generation with several unknowns” offers the characterization of the
generation through the criteria that define the popular culture. It provides the commentary on the influence of the popular culture (literature, movies, music, the mass media) on the specific “life philosophy” of the members of
generation X, departing from the description of the American Generation X. The second part of the first paragraph focuses on the description of the Spanish youth of the last decade of the XXth century, putting them in the context of historical, social and cultural changes in post-Franco Spain.
The third chapter “The Generation Kronen: the literary Generation X” familiarizes the reader with the Spanish
“young narrative” of the 90s. The author responsible for the boom of this literature stream was José Angel Mañas
who in 1994, at the age of 23 years, became a finalist of the Nadal Award with its first novel: Historias del
Kronen. The book turned immediately into a cult novel, and the popularity of Mañas made visible other young authors of similar literal style. Soon it became clear that the young writers were split into two opposite groups. On the one side, there were those who had not rejected the literary influences and on the other -the authors of novels
written “in jeans” (literatura en vaqueros, Maestere), or the so called - “brotherhood of leather” (la cofradía de cuero, Martín 1997: XIV). Among the bad boys and girls of the literature were Ray Loriga, Benjamín Prado, Pedro Maestre, Lucia Etxebarría and Gabriela Bustelo, as well as mentioned Mafias. Due to the range of chosen topics and the new ways of tackling them linguistically, this group of writers received the name of the literary Generation X or the Kronen Generation
(after the first Mafias novel). They created a new type of protagonist - a new other, a new excluded, a bastard son
and daughter of the new reality. In the fourth chapter “Women Authors of the Generation X” of the author features the genealogy of the literary femenine creation understood as an international phenomenon (Showalter). To be able to capture the particularity of this literature, it is essential to recall the history of the feminist movement,
and the feminist literary criticism that departed from the post-structuralist discourse and the themes of Freudian
and Lacanian psychoanalysis. The second part of the paragraph offers the chronological description of the Spanish literature by female authors, from the end of the XIXth century to the 90s of the XXth century. The objective of this reconstruction of is to reveal the evolution of topics and issues addressed by female authors throughout decades. The recovery of the “literary mother” gives an opportunity to observe a thematic continuity in the novels written by female novelists from the new generation.
This research focuses on six authors and their novels that contain the testimony of the generation: Violeta
Hernando ( Muertos o algo mejor, 1996), Gabriela Bustelo (Veo Veo, 1996), Lucía Etxebarria (Amor, curiosidad, prozac y dudas, 1997; Beatriz y loscuerpos celestes, 1998; Nosotras que no somos como las demás, 1999), Care Santos (Okupada, 1997; La muerte de Kurt Cobain, 1997), Belén Gopegui (La conquista del aire, 1998), Espido Freire (Melocotones Helados, 1999).
In the first part, building on definitions and problems discussed in the chapters: first, second and fourth, the
author presents the picture of the Generation X through the experience of female protagonists of the chosen novels.
The emphasis of this analytical reflection is, above all, on the main challenge of the generation, that is - the
search of identity of its members, or more specifically - the search of female identity. The analysis demonstrates
the influence of the feminist ideology and cultural determinants, mainly those of popular culture as the
representation of reality in which those girls and young women lived and sought (re)construct their femenine
identity.
The second part based on the first, second and a third chapter includes a male protagonist, who appears, although
in the minority, in the analyzed novels. This part of the thesis makes a revision of all cultural aspects that in
certain way created the universe of the Generation X youth. The treated aspects are family, attitude toward
professional career, pessimism and passivity, as well as the life
habits related to the nightlife, music and drugs.
The first part of the analysis shows the conjoint influence of the historical moment and the generational
experience on the women of Generation X. The protagonist X shows certain confusion as to her female identity. After
all the political and social changes brought about by the newly won democracy, and feminist ideas that arrived with
them, a young woman at the end of the XXth century seems to be more lost than ever. The “post-woman” of the era of
the “postfeminism”, seemingly free and independent, does not appear to be liberated completely. Although she sees
her reflection in the mirror, she does not recognize herself in it. To retrieve the lost image, the young
protagonists have to reshape the concept of their own femininity and sexuality. With this end in mind, this concept
will be reused by them in a context of rebellion and subversion. The protagonist X will have to go through a phase
where their identity is disintegrated. Passing the Lacanian “mirror stage”, they attempt to rebuild their own image
and be reborn as new women. In fact, almost all of the characters in the prose will be female characters in true
reconstruction process.
The analysis of the second part of the fifth chapter demonstrates the effect of cultural landmarks, introduced and
commented upon in the first and the second chapters, on the lives of all protagonists X, as well as the presence of
the popular culture and the generational idols such as Kurt Cobain. The characteristics of the generation that
emerge after the analysis of the mentioned novels will in fact prove the existence of all the designates of the
Generation X presented in the first and the second chapter. We will see, among them the fear, the hedonism and
“piter-panism”, the consumerism, the disillusionment with politics and with their parents, and the self-destructive
tendencies. However, while the literature of the Generation X is mainly concentrated in portraying the everyday
life of the young people who, as the whole generation, remain in a state of vital suspension, the novels of the
authors analyzed in this thesis, show a step forward in the lives of the members of this generation. The typical
passive rebellion of the Xers, is no longer passive and leads the protagonists to a life change. Within contrast to
the novels written by their male colleagues, the generational stories told by these six Spanish authors place them
in the circle of bildugnsroman with an open denouement.
The literary act of completing the generational picture with female protagonists finally creates the first full
portrait of this generation