TBMM Kütüphanesi Açık Erişim Sistemi

TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu

Şair milletvekilleri: 22. dönem

TBMM

Ekşi, Ömer

Keşir, Feridun

Öztürk, Kemal

1980-1265
KütüphanesiI Başkanlık Divanı 
Danışma Kurulu 
Siyasi Parti Gruplan
T A N I T I M  K İ T A P L A R I  S E R l S Î
Başkanlık Divanı 
Danışma Kurulu 
Siyasi Parti Grupları
E g e m e n l i k  K a y i t s i z  Ş a r t s i z  m i l l e t i n d i r
TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Daire Başkanlığı
Tanıtım Kitapları Serisi: 8
yayın yönetmeni
Feridun KEŞİR
yayın Danışmanı
Kemal ÖZTÜRK
Editör
Ömer EKŞİ
Son Kontrol
TBMM Kanunlar ve Kararlar Daire Başkanlığı
Tasarım ve Uygulama
On Ajans
yayın Adresi
TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü 
Bakanlıklar-Ankara
İletişim
Tel : 0312.420 68 85 
Faks; 0312.420 68 86 
www.tbmm.gov.tr 
e-mail: bashildb@tbmm.gov.tr
Baskı
TBMM Basımevi 
Haziran-2005
ONSOZ
Türkiye Büyük Millet Meclisimizin 23 
Nisan 1920’deki açılışından buyana 85 
y ıl geçti.
85 y ı l  önce bu ülkenin kurucusu 
kahramanlarımızın yürüyüşleri kuşak­
tan kuşağa aktarılarak devam ediyor.
Şimdi büyük Türkiye, özgür Türkiye 
hayalimiz için bizleryürüyoruz. Büyük 
önder Mustafa Kemal Atatürk ve arka­
daşlarından devraldığımız bağımsız 
Türkiye bayrağını en yüksekte tutarak 
azimle ilerliyoruz. Meclisimizin 85. yaşını görkemli bir şekilde kutlamak 
için 2005yılın ı ''Milli Egemenlik y ılı"  ilan ettik.
Buy ılı Milli Egemenlik Yılı ilan etmemizin ve geniş kutlama programları 
hazırlamamızın temel amacı; milli irade, demokrasi ve özgürlük kavram­
larını toplumun her kesimine, hatta her bireyeyaymaktır. Böylece, gururla 
sahip olduğumuz Meclisimiz daha iyi tanınmış, demokrasi kültürümüz 
gelişmiş, vatandaşlık bilincimiz güçlenmiş olacaktır.
Ayrıca bu y ılda , toplumsal barışı sağlamak, yen i diyalog yolları 
üretmek ve sorunlarımızı çözmek için ortak zemin oluşturmak istiyoruz.
Bu y ıl  münasebetiyle ayrıca çok geniş çerçeveli bir yayın hazırlığı 
yaptık. Söz konusu kitaplarımız Meclis uzmanları tarafından hazırlanmış 
ve sîzlerin ilgisine sunulmuştur. Eserlerin; Meclisimizin, m illetvekil- 
lerimizin, parlamenter sistemin ve demokrasimizin daha iyi tanıtılmasını 
sağlayacağını umuyoruz.
Saygılarımla
Bülent Arınç
TBMM Başkanı

İ Ç İ N D E İ L E R
Başkanlık Divanı 
Kimlerden Oluşur?
Geçici Başkanlık Divanı 
Başkanın Seçimi ve Süresi 
Partilerin Temsili 
Üye Dağılımı Nasıl Gerçekleşir? 
Başkanlık Divanında Boşalma 
Görevin Kendiliğinden Sona Ermesi 
Toplantı /eter Sayısı 
Divanın Görevi 
Başkanın Görevleri 
Başkanvekillerinin Görevleri 
Katip Üyelerin Görevleri 
İdare Amirlerinin Görevleri 
Danışma Kurulu 
Siyasi Parti Grupları
6
6
6
7
8 
8 
8 
8 
9
9
10 
10 
11 
11 
11 
12
Başkanlık Divanı
Kimlerden Oluşur?
Başkanlık Divanı, bir başkan (Meclis Başkanı), dört başkanvekili, 
yedi katip üye ve üç idare amirinden oluşur. Danışma Kurulu’nun 
teklifi üzerine katip üyelerin ve idare amirlerinin sayısı Genel Kurul’un 
onayıyla artırılabilir. Parti grupları, milletvekili oranında Başkanlık 
Divanı’nda temsil edilirler.
Geçici Başkanlık Divanı
yasama döneminin hemen başında asıl Başkanlık Divanı 
seçilinceye kadar, belirlenen usul çerçevesinde oluşturulan Geçici 
Başkan lık  Divanı ça lışm a la r ı yürütür, yasam a döneminin 
başlangıcında, en yaşlı üye olan milletvekili Geçici Başkanlık yapar. 
Geçici Başkan’ ın görevi, birinci birleşimin ilk oturumundan başlayarak 
asıl başkan seçilinceye kadar devam eder. Bu sürede, ikinci derecedeki 
en yaşlı üye geçici başkanvekilliği görevini, en genç altı milletvekili 
ise geçici katip üyelik işlerini yürütürler.
Başkanlık Divanı toplantı halinde
Başkanın Seçimi ve Süresi
TBMM’nin Başkanı aynı zamanda Divan’ ın da başkamdir. Siyasi 
parti grupları Başkan lık  için aday gösterm ezler. A daylık , 
milletvekillerinin kendi iradesine bağlıdır. Başkanlık için biryasama 
döneminde iki seçim yapılır. İlk seçilenin görev süresi iki, ikinci devre 
için seçilenin görev süresi ise üç yasama yılıdır. Aynı milletvekili, her 
iki yasama devresinde Başkan seçilebilir.
Başkan adayları, milletvekilleri arasından, Meclis’ in toplandığı 
ilk günden itibaren en geç beş gün içinde Geçici Başkanlık Divanı’na 
bildirilir. Başkanın seçimi, aday gösterme süresinin bitiminden itibaren 
en geç beş gün içinde tamamlanmak durumundadır.
Başkan seçimi gizli oyla yapılır, ilk iki oylamada üye tamsayısının 
üçte iki ve üçüncü oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğu aranır. 
Üçüncü oylamada salt çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamada en çok 
oy alan iki aday için dördüncü oylama yapılır. Dördüncü oylamada 
en fazla oy alan üye. Başkan seçilmiş olur.
Partilerin Temsili
TBMM’de grubu bulunan siyasi partiler, milletvekilleri oranında 
Başkanlık Divanı’nda temsil edilirler. Bu işlem Meclis Başkanı’ nm 
gözetiminde yapılır. Meclis Başkanı, siyasi parti gruplarının parti 
grupları toplam sayısı içindeki yüzde oranlarını ve bu oranlara göre 
her siyasi parti grubuna düşen Başkanlık Divanı’ndaki görev yeri ile 
sayısını tespit eder ve Danışma Kurulu’na bildirir.
Üye Dağılımı Nasıl Gerçekleşir?
Başkanlık Divanı’nda dört başkanvekili bulunur. Bunlardan ikisi, 
Meclis üye tamsayısının salt çoğunluğuna sahip siyasi parti grubuna 
ait olmak üzere, milletvekili oranı en yüksek olan partiden başlayarak 
sıra ile dağıtılır.
Katip üyeliklerle idare amirlikleri için görev yerleri dağılımı ise. 
Danışma Kurulu’ nun görüşü a lınd ıktan sonra Genel Kurulca 
gerçekleştirilir. Siyasi parti grupları kendilerine düşen yerler için 
adaylarını gösterir. Bu adayları gösteren listenin Genel Kurulca işaret 
oyuyla oylanm ası su re tiy le  seçim ler tam am lanm ış olur.
Gerek Meclis başkanvekilleri, gerek katip üyeler ve gerekse de 
idare amirleri için bir yasama döneminde iki seçim yapılır. İlk 
seçilenlerin görev süresi iki, daha sonraki devre için seçilenlerin görev 
süresi ise üç yasama yılıd ır. Bu görevlerde herhangi bir nedenle 
boşalma olması durumunda, o görev için yeniden seçim yapılır. Yeni 
seç ilen  Divan üyesi, esk is in in  görev süresin i tam am lar.
Başkanlık Divanında Boşalma
Herhangi bir nedenle Başkanlıkta boşalma olması durumunda, 
yeni Başkan seçilinceye kadar en yaşlı başkanvekili, Geçici Başkanlık 
görevini yerine getirir. Divan’ ın diğer üyeliklerinde boşalma olması 
halinde, noksan üyelik tamamlanıncaya kadar Divan’ ın görev ve 
yetkisi aynen devam eder. Noksan üyelik en kısa zamanda tamamlanır.
Görevin Kendiliğinden Sona Ermesi
Mensup olduğu siyasi parti grubu ile üyelik bağı sona eren veya 
TBMM’de grup kurma hakkını kaybeden bir siyasi parti mensubu üyenin. 
Başkanlık Divanı’ ndaki görevi kendiliğinden sona erer. Bu durum 
karşısında da o üyenin yeri en kısa zamanda doldurulur. Siyasi parti 
gruplarının oranlarında bir değişiklik olması durumunda, değişikliğe 
uğrayan partilerin Başkanlık Divanı’nda sahip oldukları üyeliklerin 
sayısı ve görev yerleri de değişir. Bu durumun tespit ve takibi Başkan’ın 
yetki ve sorumluluğundadır.
Toplantı /eter Sayısı
Başkanlık Divanı’nm toplantı yeter sayısı, üye tamsayısının salt 
çoğunluğudur. Divanın karar yeter sayısı ise, hazır bulunan üyelerin 
salt çoğunluğudur. Ancak Başkanlık Divanı üyelerinin tek başlarına 
üzerlerine aldıkları işlerden dolayı yapılacak şikayetler için toplantı 
yeter sayısı, hakkında şikayette bulunulan üyenin dışındaki bütün 
üyelerin tam am ıdır. Başkan veya vekil olarak görevlendirdiği 
başkanvekili hazır bulunmadan Divan toplanamaz ve karar alamaz.
Divanın Görevi
Çeşitli kanun hükümlerinin ve İçtüzük’ün belirlediği görevleri 
yerine getiren Başkanlık Divanı, özellikle Genel Kurul’daki oylamalar 
ve seçimler esnasında önemli biryanlışlık iddiası durumunda devreye 
girer. Böyle bir durum karşısında Başkan, usul görüşmesi açabilir ve 
gerekirse oya başvurarak düzeltme yapar. Eğer, yapılan yanlışlık, 
birleşimden sonra anlaşılırsa Meclis Başkanı, Başkanlık Divanı’nı 
toplayarak takip edilecek yolu kararlaştırır. Başkan, kendine ait 
görevlerin yerine getirilmesi noktasında gerekli görürse, Divan’ ın 
görüşünü alabilir.
Başkanlık Divanı ayrıca dış ilişkiler, m illetvekilleri ve Meclis 
personelinin özlük işleri, sağlık ve sosyal ihtiyaçları ile güvenlik gibi 
konulara ilişkin düzenleyici kararlar a lır; yönetmelikler çıkarır.
Bunların dışında herbir Başkanlık Divanı üyesinin kendi statülerine 
ait görevleri bulunmaktadır.
Başkanın Görevleri
TBMM Başkanı, milletvekili olan adaylar arasından Genel Kurul’da 
yapılan gizli oylama ile seçilir ve görevleri şu şekilde özetlenebilir: 
TBMM’yi Meclis dışında temsil etmek. Genel Kurul görüşmelerini 
yönetmek, tutanak dergisi ile tutanak özetinin düzenlenmesini 
denetlemek. Başkanlık Divanı’ na başkanlık etmek ve Divan’ ın 
gündemini hazırlamak. Danışma Kurulu’na başkanlık etmek, TBMM 
komisyonlarını denetlemek. Başkanlık Divanı kararlarını uygulamak, 
TBMM’nin idari ve mali işleri ile kolluk işlerini yürütmek ve denetlemek, 
TBMM’yi ve çalışm alarını tan ıtıc ı çalışm alar yapmak. Anayasa, 
kanunlar ve İçtüzük’ün kendisine verdiği görevleri yerine getirmek.
Devlet protokolünde Cumhurbaşkanından sonra ikinci sırada yer 
alan Meclis Başkanı, Cumhurbaşkanı yurt dışında iken ona vekalet 
eder. Meclis Başkanı, konumu gereği bağımsız olduğundan 
toplantılarda oy hakkı bulunmamaktadır.
Başkan, özürlü olduğu veya Meclis toplantı halinde iken Ankara 
dışında bulunduğu zaman, görevlerini yerine getirmek üzere 
başkanvekillerinden birini kendisine yazıyla vekil olarak tayin eder.
Başkanvekillerinin Görevleri
Başkanvekillerin in  görevi, Başkan’ ın yerine Genel Kurul 
görüşmelerini yönetmek ve bu oturumlarla ilgili tutanak dergisi ile 
tutanak özetinin düzenlenmesini gözetmektir. Başkanvekillerinin 
hangi birleşim veya oturumları yöneteceklerine Başkan karar verir.
Katip Üyelerin Görevleri
Katip üyeler; tutanakların tutulmasını denetlemek ve tutanak 
özetlerini yazmanın haricinde, Genel Kurul’da evrak okumak, yoklama 
yapmak, oyları saymak, seçimlerin düzen ve dürüstlük içinde geçmesini 
denetlem ek ve söz s ıra s ın ı kaydetm ekle  g ö re v lid ir le r .
İdare Amirlerinin Görevleri
Meclis’ in idari ve mali işleri ile kolluk işlerini Meclis Başkanı’nm 
talimatına uygun olarak yürütmek, özel törenleri idare etmek. Meclis 
bütçesine ilişkin teklifleri Başkan’a sunmak ve giriş kartlarını dağıtmak 
idare amirlerinin başlıca görevleridir. Ortak sorumluluk içerisinde 
görev yapan ve yetki kullanan idare amirleri, ta til ve ara verme 
hallerinde sıra ile Ankara’da bulunurlar.
Danışma Kurulu
Danışma Kurulu, Meclis Başkanı’nm başkanlığında, siyasi parti 
grup başkan veya başkanvekillerinden birisi ya da onların yazılı olarak 
görevlendirdiği birer milletvekillinden oluşur. İçtüzük’ün pek çok 
maddesinde Danışma Kurulu’na görevler yüklenir. Kurul, Başkan’ ın 
istem i üzerine dan ışm a n ite liğ in d e  görüş de b ild ir ir .
Parti grupları arası uzlaşmayı sağlayıcı ve Meclis çalışmalarını 
düzenleyici görevler yürüten Danışma Kurulu, Başkanın gerekli görmesi 
veya bir siyasi parti grubu başkanlığının isteği üzerine en geç yirmidört 
saat içinde Başkan tarafından toplantıya çağrılır. Gerektiğinde bir 
hükümet tem silcisi veya Meclis başkanvekilleri de toplantılara 
çağrılabilir.
Grup temsilcilerinin imzalarını taşıyan Danışma Kurulu önerileri 
ve tavsiye kararları, bağlayıcı nitelikte olmadığı ve öneri niteliği 
taşıd ığ ı halde. Genel Kurul da genellikle aynen kabul ed ilir. H_
İçtüzük’te Danışma Kurulu’nun tespitine, teklifine veya görüş 
bildirmesine bağlanmış olan bütün hallerde Danışma Kurulu, yapılan 
ilk çağrıda toplanamaz; oy birliğiyle tespit, teklif yapamaz veya görüş 
bildiremezse Meclis Başkanı veya siyasi parti gruplan ayrı ayrı 
taleplerini doğrudan Genel Kurul’a sunabilirler.
Siyasi Parti Gruplan
TBMM’de temsil edilen her siyasi parti, "Siyasi Parti Grubu” 
oluşturamaz. Bir partinin Meclis’te siyasi parti grubu oluşturabilmesi 
için en az 20 milletvekiline sahip olması gerekir. Siyasi parti grubu 
partilere, milletvekilleri ile birlikte daha etkin bir çalışma ortamı 
sağlar, yine bu imkana sahip partiler, tüm üyeleriyle birlikte haftada 
biraraya gelerek, görüş alışverişinde bulunurlar. Meclis Genel 
Kurulu’nda yapmadıkları konuşmaları, burada birbirleriyle paylaşırlar. 
Ortak kararlar alırlar ve bunları kamuoyuyla paylaşırlar.
Siyasi parti gruplarının ilk kuruluşunda, partilerin kendileri 
tarafından hazırlanacak grup yönetmeliği ile her yasama dönemi 
başında, o gruba mensup milletvekillerinin adı, soyadı ve seçim 
çevrelerini gösteren listenin Meclis Başkanlığı’na verilmesi zorunludur. 
Partilerin iç yönetmelikleri genellikle birbirinin aynıdır. Buna göre, 
bir partinin genel başkanı milletvekili ise, Meclis’teki parti grubunun 
da başı o olur; yok eğer m illetvekili değilse, grup başkanlığına 
milletvekillerinden birisi seçilir.
Siyasi parti gruplarında, milletvekillerini Meclis içinde sevk ve 
idare etmek görevli grup başkanvekilleri de bulunur. Bunlar da seçimle 
gelirler ve TBMM içinde ve dışında grup adına sözcülük yaparlar. Grup 
başkanı haricinde, grup başkanvekilleri, grup sözcüleri, grup genel 
kurulu, grup yönetim kurulu, grup disiplin kurulu ve grup denetçileri 
s iyasi p artile rin  Meclis grubundaki organların ı o luşturur.
12



Başkanlık Divanı, Danışma Kurulu, siyasi parti grupları

Çocukları Sokağa Düşüren Nedenlerle Sokak Çocuklarının Sorunlarının Araştırılarak Alınması Gereken Tedbirlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu

Meclis sözlüğü

Türkiye Büyük Millet Meclisi Tanıtım Kataloğu

Türkiye Büyük Millet Meclisi

Cumhuriyet Halk Partisi

Tekel ve Tütün Araştırma Komisyonu raporu

Arınç, Bülent

TBMM 22. Dönem 4. Yasama Yılı bilgilendirme toplantısı : konuşma metni, 13 Ekim 2005

Zeytin ve Zeytinyağı Üreticilerinin Sorunlarını Araştırma Komisyonu raporu

Bu katalog kitap, TBMM Milli Saraylar Daire Başkanlığı tarafından 31 Ekim - 21 Aralık 2004 tarihleri arasında Yıldız Istabl-ı Amire-i Ferhan Manej Binası'nda açılan "Osmanlı Saraylarında Sanayi ve Teknoloji Araçları" adlı sergi nedeniyle hazırlanmıştır

Sezgin, Candan

Karahüseyin, Güller

Göncü, Cengiz

Alkan, Suat

Sanayi devrimi yıllarında Osmanlı saraylarında sanayi ve teknoloji araçları

1980-1259
TBMMTBIVIIVIKütüphanesi
il fpi
m î l l î
E G E M E N L İ K
Y I L I
2 0 0 5
T A N I T I M  K İ T A P L A R I  S E R l S Î - 1
TBMM
E c î K M K N L İ K  K A Y I T S I Z  Ş A R T S I Z  M l I . I  E T l N D l R
TBMM Basın ve Holkla İlişkiler Daire Başkanlığı
Tanıtım Kitapları Serisi; 1
/ayın yönetmeni
Feridun KEŞİR
/ayın Danışmanı
Kemal ÖZTÜRK
Editör
Ömer EKŞİ
Son Kontrol
TBMM Kanunlar ve Kararlar Daire Başkanlığı
Tasarım ve Uygulama
On Ajans
/ayın Adresi
TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü 
Bakan lık lar-A nkara
İletişim
Tel ; 0312. 420 68 85 
Faks : 0312. 420 68 86 
www.tbmm.gov.tr 
e-m ail: bashildb@tbmm.gov.tr
Baskı
TBMM Basımevi 
Nisan-2005
ONSOZ
Türkiye Büyük Millet M eclisimizin 23 
Nisan 1920’d ek i aç ılış ın dan  b u y a n a  85 
y ıl g eçti.
85 y ı l  ö n c e  bu ü lken in  ku ru cusu  
kah ram an larım ız ın  yü rüyü şleri k u ş a k ­
tan  ku şa ğ a  a k ta r ıla r a k  d evam  ediyor.
Şim di büyük Türkiye, özgür Türkiye 
haya lim iz  için b izleryürüyoruz. Büyük 
ön d er  M ustafa K em al A tatürk ve a r k a ­
d a ş la r ın d a n  d ev ra ld ığ ım ız  b a ğ ım s ız  
Türkiye bayrağ ın ı en y ü k s e k te  tu ta ra k
azim le ilerliyoruz. M eclisimizin 85. y aş ın ı görkem li bir ş ek ild e  ku tlam ak  
için 2005yılın ı "Milli Egem enlik y ı l ı” ilan ettik .
Buy ılı Milli Egemenlik /ı lı  ilan etmemizin ve geniş kutlam a program ları 
hazırlam am ızın tem el am ac ı; milli irade, d em okrasi ve özgürlük kavram ­
larını toplumun her kesim ine, h a tta  her bireye yaym aktır. Böylece, gururla 
sa h ip  olduğum uz M eclisim iz d a h a  iyi tan ınm ış, d em o kra s i kültürümüz 
gelişm iş, v a tan d aşlık  bilincim iz gü çlenm iş o lacaktır .
Ayrıca bu y ıld a , to p lu m sa l b arış ı sa ğ la m a k , y e n i d iy a lo g  y o lla r ı  
ü retm ek ve sorunlarım ızı çözm ek  için o r tak  zem in oluşturm ak istiyoruz.
B u y ıl m ü n a seb et iy le  ayr ıca  ç o k  g en iş  ç e rç ev e li bir yay ın  hazırlığı 
y ap tık . Söz konusu kitaplarım ız Meclis uzmanları tara fın dan  hazırlanm ış 
ve sîzlerin  ilg isin e sunulm uştur. Eserlerin ; M eclisim izin, m ille tv ek il-  
lerimizin, p ar lam en ter  sistem in  ve dem okrasim izin  d ah a  iyi tan ıtılm asın ı 
sağ lay acağ ın ı umuyoruz.
Saygılarım la
Bülent Arınç
TBMM Başkanı

İ Ç İ N D E K İ L E R
TBMM’ nin Açılışı
TBMM’ nin Görevleri
Mecliste /asam a Faaliyeti
Meclis’ in Denetim İşlevi
TBMM Başkanının Görevleri
Kimler M ille tvekil i  O lab i l i rve  Nasıl Seçilirler?
M il le tvekil l iğ i Dokunulmazlığı ve Sınırı
Mil le tveki l l iğ in in  Düşmesi
Meclisin Feshini Gerektiren Haller
Meclis Komisyonları
TBMM ve Hükümet İlişkisi
Mecliste Siyasi Parti Grupları
Meclisin İletiş im Kanalları
Meclis Kütüphanesi
Meclisin Binası
6
6
7
9
9
10 
11 
13 
13 
13
13
14
15
15
16
■•'■■I':
TBMM’nin Açılışı
Türk iye  Büyük M i l le t  M e c l is i ’ nden (TBMM) önce Osmanlı 
İm para to r luğu ’ nda iki meclis deneyimi (M eclis - i  Umumi) yaşandı. 
Bunlardan ilki 1877 yılmda gerçekleşti ve b iry ı l  kadar sürdü. İkincisi 
ise 1908 yılmda olup, ara lık la r la  İs tanbu l’ un işgaline kadar devam 
e tt i.
Türkiye Büyük M il le t Meclis i ’ nin tem e li ,  düşman işgaline karşı 
koym ak a m a c ıy la  A n a d o lu ’ nun ç e ş i t l i  ye r le r in d e  düzen lenen 
kongrelerde a tı ld ı .  Musta fa  Kemal’ in önderl iğ inde 23 Nisan 1920 
tarih inde resmen açıldıktan sonra da TBMM, Kurtuluş Savaşı’ nı bizzat 
yürüttü. Kazanılan bu zafer, yeni bir devletin, Türkiye Cumhuriyeti’ nin 
i lerlemesini de hızlandırdı.
TBMM’nin Görevleri
TBMM, parlamenter gelenek çerçevesinde doğrudan seçimle oluşan 
tek organdır. "Egemenlik”  TBMM’ye a i t  bir haktır, yasama yetkisi Türk 
m i l le t i  adına, TBMM’ n ind ir  ve bu ye tk i devredilemez n i te l ik te d ir .  
TBMM’ nin yaptığı esas iş kanuni düzenlemeler yapmaktır. Kanunlar, 
y u r t ta ş la r  için hak ve yüküm lü lük  o luşturan  yasama iş lem lerid ir . 
TBMM, kanun dışında bazı önemli karar lar da a lmaktadır. TBMM’ nin 
yaptığı kanunlar, kuvvetler ayrılığı prensibine uygun olarak. Anayasa 
Mahkemesi ta ra f ın d a n  denetlenm ekted ir .  Yürütme organını, yani 
hükümeti denetleme ve düşürme yetkisi de TBMM’nin inis iyatifindedir.
TBMM Genel Kurulu her yıl ekim aymm ilk gününde kendiliğ inden 
to p la n ır  ve 1 Temmuz’ a kadar ça lışm alarm ı sürdürür, /a sa m a  ve 
denetim faa l iye t ler in in  görüşülüp karara bağlandığı Genel Kurul, en 
az 184 üyenin katı lımıyla top lan ır  ve yine en az 139 üyenin oyu ile de 
karar alır. Meclis’ in iş yükünün büyük çoğunluğunu yasama işlemleri 
o luşturur. Yasama belgelerine il işk in işlerin tam am lanm a sürecini 
be l ir ten  yasam a iş lem ler i  sonunda, m u t la k a  kanun veya karar 
ç ıkacak/a lınacak diye bir durum söz konusu değildir.
Kanunlar iki yolla oluşur; kanun tek l i f i  ve kanun tasarısı. Bakanlar 
kurulu ta ra fından  hazır lanan metne kanun tasarısı, m il le tvek i l le r i  
tara fından hazırlanana ise kanun tek l i f i  denir. Kısaca kanun önerileri 
o larak ad landır ı lan  kanun tasarı ve te k l i f le r i ,  TBMM Başkanlığı ve 
i lg i l i  komisyonlar dahil bazı aşamalardan sonra, görüşülmek üzere 
Meclis Genel Kurulu ’ na gelir. Burada i lg i l i  öneri ya redded il i r  yada 
kabul edilir. Kabul edilen kanun Cumhurbaşkanı’ nm onayını a ldıktan 
sonra Resmi Gazete’ de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olur.
Mecliste yasama Faaliyeti

TBMM, hükümeti denetleme yetkisini, parlamenter sisteme uygun 
araçlar la ku l lanmaktadır. Bunun için kullanılan araçlar, hükümetin 
faaliyetlerinden bilgi edinmeyi ifade eden soru ve genel görüşmelerdir. 
Denetim amacıyla meclis araştırması, gensoru, meclis soruşturması 
gibi usuller ku l lanı lmaktadır. Meclis araştırması veya soruşturması, 
Meclis ’ in kuracağı bir komisyon aracılığıyla yapılmaktadır. Gensoru 
ise, hükümetin veya bakanın siyasi sorumluluğunu hedef a lmaktadır 
ve bu yolla hükümet veya bakan düşürülebilmektedir.
Meclis soruşturması, görevde bulunan veya görevinden ayrılmış 
olan başbakan ve bakanlar hakkında, görevleri sırasında kanunlara 
aykırı uygulama yap tık la r ı idd iasıy la soruşturma açılmasını i fade 
eder. İdd iaya  i l iş k in  önergenin  Genel K u ru l ’ da kabu lü  üzerine 
m i l le tvek i l le r i  arasından o luşturu lan soruşturma komisyonu, rapor 
hazır layarak, gereği için Genel Kurul’ a sunar.
Meclislin Denetim İşlevi
TBMM Başkanınm Görevleri
TBMM Başkanı, başkanlığa aday m il le tvek i l le r i  arasından Genel 
Kuru l ’ da yap ı lan  gizli  oy lam a ile seç i l i r  ve görev leri  şu şekilde 
öze t leneb il i r :  TBMM’yi Meclis dışında tem s il  etmek. Genel Kurul 
gö rüşm e le r in i  yöne tm ek , tu ta n a k  dergis i ile tu ta n a k  öze t in in  
düzenlenmesini denetlemek, Başkanlık Divanı’ na başkanlık etmek 
ve D ivan’ ın gündemin i hazır lamak, Danışma Kurulu ’ na başkanlık 
etmek, TBMM komisyonlarını denetlemek, Başkanlık Divanı kararlarını 
uygulamak, TBMM’ nin idari ve mali işleri ile kolluk işlerini yürütmek 
ve denetlemek, TBMM’yi ve çalışmalarını tanıtıcı çalışmalar yapmak, 
Anayasa, kanunlar ve İç tüzük’ ün kendisine verdiği görevleri  yerine 
getirmek.
10
Devlet protokolünde Cumhurbaşkanından sonra ikinci sırada yer 
alan Meclis Başkanı, Cumhurbaşkanı yurtd ışında iken ona veka le t 
eder. Mecl is  Başkanı, konum u gereğ i bağım sız  o ld u ğ u n d a n  
top lan tı la rda  oy hakkı yoktur.
Kimler Milletvekili Olabilir ve Nasıl Seçilirler?
30 yaşını do lduran ve Anayasa’ da be l ir t i len  seçilme şart lar ını 
taşıyan herTürkiye Cumhuriyeti vatandaşı m il le tveki l i  seçilebilir.
TBMM, beş yılda biryopılan (savaş hali hariç) ve genel oyla seçilen 
beşyüzelli m il le tveki l inden oluşmaktadır. Meclis, bu süre dolmadan 
da seçimin yenilenmesine karar verebilir, yine, Anayasa’da öngörülen 
be l l i  ha l le r in  yaşanması du rum unda  Cumhurbaşkanının  kararı 
doğrultusunda da seçimlere gid ileb il ir . TBMM üyelik lerinde boşalma 
olması halinde, ara seçime gidil ir. Ara seçim, her seçim döneminde 
bir de fa  yap ı l ı r  ve ara seçimin yap ı lab i lm es i için genel seçimin 
üzerinden otuz ayın geçmesi gerekmektedir. Ancak, boşalan üyeliklerin 
sayısı, Meclis üye tamsayısının yüzde beşini bulduğu hal lerde, ara 
seçimin üç oy içinde yapılmasına karar verilir.
Ara seçimin yapılabilmesi için bir diğer şart da genel seçimlere 
bir yıl kalması gerektiğ id ir . Bir ilin veya çevresinin TBMM’de üyesinin 
kalmaması durumunda da ara seçime gidil ir , yargı organlarının genel 
yönetim ve denetimi a ltında yapılan seçimlere it iraz mümkündür. Bu 
tü r  i t i raz la r ın  tek  mercii yüksek Seçim Kurulu olup, bu Kuru l ’ un 
kararları aleyhine bir başka makama başvurmak mümkün değild ir.
Milletvekilliği Dokunulmazlığı ve Sınırı
Milletvekilleri , hizmet gereği ayrıcalıklı statüde bulunmaktadırlar. 
Buna rağmen haklarında bazı kısıtlamalar söz konusudur. Anayasanın 
83 'üncü maddesine göre, Meclis fa a l iy e t le r i  nedeniy le "yasam a 
s o ru m s u z lu ğ u ” ve "y a s a m a  d o k u n u lm a z l ığ ı ”  a y r ı c a l ı k la r ın a  
sahiplerdir, "yasama sorumsuzluğu” , m i l le tvek i l le r in in  yasama ve 
denetim faal iyetler indeki oy ve sözlerinden ve bunları Meclis dışında 
tekrarlamalarından dolayı hiçbir şekilde sorumlu tutulamayacaklarını 
ifade e tm ekted ir ,  "yasama dokunulm azlığ ı”  ise, m i l le tvek i l le r in in  
ceza k o v u ş tu rm a la r ın d a n  m u a f  tu tu lm a la r ın ı  te m in  eden b ir 
ayrıcalıktır.
Bu dokunulmazlığa göre, seçilmesinden önce veya sonra bir suç 
işlediği ileri sürülen milletvekil ine, işlediği iddia edilen suçlarla i lgili  
yargı iş lem le r i  ya p ı la m a m a k ta d ır .  Ancak bu durum un da yine 
Anayasada öngörülen belli  b irtakım (Ağır cezayı gerektiren suçüstü 
hali g ib i)  is t isna la rı vardır. Bu gibi du rum la rda  ye tk i l i  makamın 
durumu TBMM’ye bild irme zorunluluğu bulunmaktadır.

Milletvekilliğinin Düşmesi
M i l le tv e k i l in in  görev süresi b e l i r le n m iş  o lm as ına  rağmen, 
m il le tvekil l iğ in i sona erdiren çeşitl i nedenler bulunmaktadır. Bunlar; 
m il le tvek i l l iğ inden  is t i fa ,  seçilmeye engel bir suçtan hüküm giyme 
ve kısıtlanma, üyelikle bağdaşmayan işleri yürütmekte ısrar, Meclis 
çalışmalarına özürsüz ve izinsiz olarak öngörülen süreden daha fazla 
ka tı lm am a, mensup olduğu part in in  tem e ll i  kapatı lm asına sebep 
o lma ve Cumhurbaşkanı seçilmedir.
Meclisin Feshini Gerektiren Haller
Meclisin, hukuki düzenlemede öngörülen süresinden daha önce 
sona erdirilmesi anlamına gelen fesih, üç yolla mümkündür. Birincisi, 
düzenlemelerde öngörülen hallerden birinin gerçekleşmesi durumunda. 
Cumhurbaşkanı eliyle olmaktadır. İkincisi ise, Meclisin kendi kararıyla 
kendini feshid ir (erken seçime gidilmesi). Ancak bu ikisi aynı anlamı 
taşımasa da Meclis’ in tüzel kişiliği açısından sonuç değişmemektedir. 
Üçüncüsü ise, Cumhurbaşkanı’ nm seçilememesi halinde gerçekleşen 
fesihtir.
Cumhurbaşkanı fesih yetkisini; bir seçimin ya da mevcut hükümetin 
başbakanının istifasının ardından veyahut yeni kurulan bir hükümetin 
güvenoyu alamaması veya var olan bir hükümetin güven isteminin 
reddedilmesi üzerine öngörülen süre içerisinde (45 gün) yeni hüküme­
t in  kurulamaması durumlarında ku llanabilir .
Meclis Komisyonları
Anayasa ve TBMM İçtüzük ’ ü çerçevesinde kurulan komisyonlar, 
TBMM’ nin  y a s a m a  ve d e n e t im  ç a l ı ş m a la r ın d a  te m e l  iş lev  
görmektedirler. TBMM Genel Kurulu adına görev yapan bu komisyonlar, 
uzmanlık konu lar ına  göre yasama ve denetim  fa a l iye t le r in d e  rol 
almakla birl ikte, inceleme ve araştırmalarıyla da gerek Meclis üyelerini 
ve gerekse de kamuoyunu aydın latmaktadır lar. Siyasi parti grupları, 
m i l le tv e k i l le r i  o ran ında  kom isyon la rda  tem s il  e d i lm e k te d ir le r ,
TBMM ve Hükümet İlişkisi
Ülkeyi idare etmekle görevli hükümet, bakanlar kurulundan oluşur. 
Bakan la r ku ru lu  b ir  başbakan ve kanun la r ın  öngördüğü kadar 13
başbakan yardımcısı ve ilgili  bakanlardan oluşur. Başbakanın görevi 
hükümeti temsil ve üyelerini koordine etmektir. Hükümetin doğduğu 
yer Meclis t ir . Meclis iç inden veya dışından başbakan ta ra f ın d a n  
be l ir lenen  b a ka n la r  kuru lu  üye le r in in  a tam as ı Cumhurbaşkanı 
ta ra fından yapılır. Cumhurbaşkanının bu isimlere it iraz hakkı vardır. 
Bakanlar kurulu, Cumhurbaşkanının onayını aldıktan en geç bir hafta 
sonra, Mecliste güvenoyuna sunulur, /e te r l i  güvenoyu alınamadığı 
tak t irde , yeniden hükümet kurma arayışlarına başlanır. Hükümetin 
sorumlu olduğu mercii TBMM’dir. TBMM yasama ve denetleme organını 
oluştururken, hükümet yürütme organını oluşturur. Kuvvetler ayrılığı 
ilkesi gereği bu ikisi b irb ir inden bağımsızdır.
Mecliste Siyasi Parti Grupları
TBMM’ de tem s il  edilen her siyasi pa r t i ,  "S iyasi Parti  Grubu” 
oluşturamaz. Bir part in in Mecliste siyasi parti  grubu oluşturabilmesi 
için en az 20 m il le tveki l ine sahip olması gerekir. Siyasi part i  grubu, 
partilere milletvekil leri ile b ir l ik te daha iyi bir çalışma ortamı sağlar, 
y ine bu imkana sahip part i le r ,  tüm  üyeleriyle b ir l ik te  h a f tada  bir 
araya gelerek, görüş alışverişinde bulunurlar. Meclis Genel Kurulu'nda 
yapm adık la rı konuşmaları, burada b irb ir le r iy le  paylaşırlar. Ortak 
ka ra r la r  a l ı r la r  ve bunları kam uoyuy la  pay laş ır la r . Siyasi pa r t i  
grubunun ilk kuruluşunda, part ilerin kendileri tarafından hazırlanacak 
grup yönetm eliğ i ile her yasama dönemi başında, o gruba mensup 
m il le tvek i l le r in in  adı, soyadı ve seçim çevrelerini gösteren listenin 
Meclis Başkanlığı’ na verilmesi zorunludur.
Meclisin İletişim Kanalları
Ülkenin dört bir tara fından her gün yüzlerce insan Meclise gelerek 
sorunlarını ve düşüncelerini, başta vekiller olmak üzere ilgili organlarla 
paylaşmaktadır. Dileyen kimse, Genel Kurul toplantı larını da serbestçe 
iz leyebilmektedir. TBMM’ nin ziyaretçi yoğunluğu, dünya par lam en­
tolarında pek rastlanmayan düzeydedir. Bu durum yasama faaliyetleri 
hususunda, zaman zaman birtakım sorunlara yol açsa da insanların 
Meclise kolayca ve sıklıkla ulaşıyor olmaları, rejimin işleyişi noktasında 
bir rahat lam a sağlamaktadır.
Meclis, tüm çalışmalarını çeşitl i  i le t iş im  kanallarıy la  Türkiye’ye 
ve dünyaya duyurmaktadır. Meclis faa l iye t ler in in  yer aldığı en etkin 
i le t iş im kanalı in te rne tt ir .  TBMM’ nin sesi konumundaki Meclis TV de 
tüm  ge l işm e le r i  ve pa r la m e n to  hakk ında  b i l inm es i gerekenleri  
izleyicilere aktarmaktadır. Aylık faaliyetler in  yer aldığı Meclis Bülteni 
ile çeş it l i  konu larda zaman zaman çıkan yayın lar da kamuoyuyla 
p a y la ş ı lm a k ta d ı r .  TBMM’ ye y ö n e l ik  ç a l ışm a la r ın ı  p a r la m e n to  
muhabirleri aracı lığıy la sürdüren ulusal basın organları ise, halkın 
haber alma hakkına aralıksız hizmet etmektedir ler.
Meclis Kütüphanesi
Parlamentonun yasama çalışmalarında ve milletvekillerinin diğer 
tü m  fa a l i y e t le r in d e  ge reks in im  d u y a b i le c e k le r i  d o k ü m a n la r ı  
sağlamakla görevli Meclis Kütüphanesi, çok geniş bir hizmet ağına 
sah ip t i r .  Kütüphanenin fa a l iy e t  a lanı, kü tüphanec i l ik  h izmetler i 
dışında, araştırma, dokümantasyon ve enformasyonu da içeren geniş 
biryelpazeden oluşmaktadır. Meclis Kütüphanesi’ nden milletvekilleri 15
veya Meclis çalışanlarının dışında halk da is t i fade  edebilmektedir . 
Kütüphanede yaklaşık 270 bin basılı eser bu lunm aktadır ve bunların 
b i r  k ısm ın ı C u m h u r iy e t  önces i d önem e  ışık t u t a n  ese r le r  
o luşturmaktadır .
Meclisin Binası
Türkiye Büyük Millet Meclisi bugüne kadar üç ayrı binada faaliyette 
bulundu. İlk Meclis binasının ta r ih i  1915 yılına dayanmaktadır.  Bu 
bina, TBMM’ nin açılmasından 18 8kim 1924 tar ih ine kadar kullanıldı. 
İlk Meclis b inasının ih tiyacı karşı layamaması üzerine b ir inc is in in  
hemen ikiyüz metre yakınındaki ikinci meclis binası ise, 1961 yıl ına 
kadar kullanıldı.
Bu ik is inden fa rk lı  bir şekilde doğrudan Meclis binası o la rak 
tasarlanan bugünkü binanın yapım kararına Atatürk zamanında karar 
verild i. Projesini AvusturyalI mimar Prof. Dr. Clemens Holzmeister’ in 
çizdiği binanın inşaatına 26 Ekim 1939 tar ih inde beş milyonluk liralık 
ödenekle başlandı.
Doğrudan TBMM amaçlı olarak inşa edilen bu bina ise, 6 Ocak 1961 
ta r ih inde  ku l lanıma açıldı. O ta r ih ten  bugüne TBMM, çalışmalarını 
bu b inada sürdürmekted ir. Tüm mekanların anıtsa l, dengeli ve üç 
boyu t lu  bir düzenlemeye göre ele a lınan yap ı la r  grubunun tam  
ortasında, ana kütle yer almaktadır. Bu ana kütlenin önünde, birbirine 
paralel iki sıra halinde yanlara uzanan kanatlar ile bunları birleştiren 
köprü ler bu lunm ak tad ır .  Bugünkü Meclis binası, yeşil a lan la rı ve 
k a p la d ığ ı  m ekanı i t i b a r iy le  dünyan ın  en büyük p a r la m e n to  
kampüslerinden birini o luşturmaktadır .
16



Not a member yet