TBMM Kütüphanesi Açık Erişim Sistemi

Tez(Uzmanlık)--Türkiye Büyük Millet Meclisi, Ankara, 2005

Aktaş, Kadir

Yasama dokunulmazlığı : TBMM uygulaması anlatımıyla

TBMM

Ekşi, Ömer

Öztürk, Kemal

Keşir, Feridun

a 1980-1264
I
>a
H-l
<
<
CQ
M
ec;
<
Q
öi
W
kJ
4-H
TBMM’de 
Yasama Süreci
TBIVIM
Kütüphanesi
<
h-l
hJ
<
X
w
>
M Î L L Î
E g e m e n l i k
Y i l i
2 0 0 5 .
■''..
T A N I T I M  K İ T A P L A R I  S E R Î S l - 7
TBMM’de 
Yasama Süreci
□ o □ □ □!
e g e m e n l i k  K A Y I T S I Z  Ş A R T S I Z  M İ L L E T İ N D İ R
TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Daire Başkanlığı
Tanıtım Kitapları Serisi; 7
yayın yönetmeni
Feridun KEŞİR
yayın Danışmanı
Kemal ÖZTÜRK
Editör
Ömer EKŞİ
Son Kontrol
TBMM Kanunlar ve Kararlar Daire Başkanlığı
Tasarım ve Uygulama
On Ajans
yayın Adresi
TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü 
Bakanlıklar-Ankara
İletişim
Tel : 0312. 420 68 85 
Faks:0312-420 68 86 
www.tbmm.gov.tr 
e-mail: bashildb@tbmm.gov.tr
Baskı
TBMM Basımevi 
Haziran-2005
Saygılarımla
Bülent Arınç
TBMM Başkanı
Türkiye Büyük Millet Meclisimizin 23 
Nisan 1920’deki açtiışından buyana 85
85y ıl önce bu ülkenin kurucusu j
kahramanlarımızın yürüyüşleri kuşak- 
tan kuşağa aktarılarak devam ediyor.
Şimdi büyük Türkiye, özgür Türkiye 
hayalimiz için bizleryürüyoruz. Büyük 
önder Mustafa Kemal Atatürk ve arka- 
daşlarından devraldığımız bağımsız 
Türkiye bayrağını enyüksekte tutarak
azimle ilerliyoruz. Meclisimizin 85. yaşını görkemli bir şekilde kutlamak 
için 2005yılını "Milli Egemenlik y ılı” ilan ettik.
Buy ılı Mitli Egemenlik Yılı ilan etmemizin ve geniş kutlama programları 
hazırlamamızın temel amacı; milli irade, demokrasi ve özgürlük kavram­
larını toplumun her kesimine, hatta her bireyeyaymaktır. Böylece, gururla 
sahip olduğumuz Meclisimiz daha iyi tanınmış, demokrasi kültürümüz 
gelişmiş, vatandaşlık bilincimiz güçlenmiş olacaktır.
Ayrıca bu yılda, toplumsal barışı sağlamak, yeni diyalog yolları 
üretmek ve sorunlarımızı çözmek için ortak zemin oluşturmak istiyoruz.
Bu y ıl münasebetiyle ayrıca çok geniş çerçeveli bir yayın hazırlığı 
yaptık. Söz konusu kitaplarımız Meclis uzmanları tarafından hazırlanmış 
ve sizlerin ilgisine sunulmuştur. Eserlerin; Meclisimizin, milletvekil- 
lerimizin, parlamenter sistemin ve demokrasimizin daha iyi tanıtılmasım 
sağlayacağını umuyoruz.
ÖNSÖZ

i Ç i N D £ K i L £ R
TBMM’de /asam a Süreci 6
Kanun Nedir? 6
Niçin Kanunlara İhtiyaç Duyarız? 6
Türkiye’de Kanun /apma /etkisinin Kullanımı 7
/asam a /etkisinin Sınırı 7
Kanunların Önerilmesi 7
/asam a Etkinliğinde Komisyonların Rolü 8
Komisyonlarda Süre Sınırlaması 8
Komisyon Raporları 9
Genel Kurulda Görüşme 10
Değişiklik Önergeleri 10
Cumhurbaşkanının Onayı 11
Anayasa Değişiklikleri 11
Kanunların Anayasaya Uygunluğu 12
TBMM’de /asama Süreci
Kanun Nedir?
Parlam entoların kabul ettiği genel, sürekli ve zorunlu hukuki 
düzenlem elere kanun (y a sa ) denir. K anun lar, daha önceden 
belirlenmiş olan kanun yapma yöntemleri ile çıkarılırlar. Kanun yapma 
işlemine k ısaca, yasama etkinliği de denir.
Parlamentonun çıkarmış olduğu her kanun, aynı nitelikte/özellikte 
değildir. Genellik, nesnellik ve süreklilik bir kanunda, temel teşkil 
eden özelliklerdir. Ölüm cezasının onaylanması veya belli bir kişiye 
aylık  bağlanm ası gibi bireysel düzenlemelerde söz konusu temel 
özellikleri görmek mümkün değildir. O nedenle bu tür düzenlemeler, 
ancak biçimsel yönden kanun olarak kabul edilirler.
Niçin Kanunlara İhtiyaç Duyarız?
Kanunlar insan lar için bir ih tiyaçtır . İnsanların  bir arada ve 
birbirlerinin hak ve özgürlüklerini ihlal etmeden, güvenli bir şekilde 
6 yaşayabilmelerinden doğan bir ihtiyaçtır. Aynı zamanda, yönetimin
sınırları ve görev alanı da kanunlar aracılığ ıy la belirlenir. Bu durum, 
kanunların şekil verdiği belirli bir düzenin kurulup korunmasını zorunlu 
hale getirmektedir. Amaç, bu düzen içerisinde insanların olabildiğince 
huzurlu hayat sürmelerini sağlamaktır. Kanunlar bunun için çıkarılırlar 
ve duruma göre değişiklik gösterirler.
Türkiye’de Kanun yapma /etkisinin Kullanımı
Türkiye’de kanun yapma yetkisi Türkiye Büyük M illet Meclisi 
(TBMM)’ nindir. Bu yetki devredilemez, /a n i, kanun konusu olan 
düzenlem eler, konumu ne o lursa o lsun, herhangi bir kuru luşa 
bırakılamaz. Kanun koymaya, değiştirmeye ve kaldırmaya yetkili tek 
organ TBMM’dir. /asam a etkinliği TBMM’de, Anayasa ve İçtüzük’ çe 
belirlenmiş olan yöntemlerle yerine getirilir. Gerek insanlar ve gerekse 
de yönetim, parlamentonun usulüne uygun bir şekilde çıkarmış olduğu 
kanunlara uymak zorundadır.
yasama yetkisinin Sınırı
1982 Anayasası, TBMM’yi kanun koyma yetkisi yönünden, konu 
it ib a riy le , kural o larak sm ırlan d ırm am ıştır. A nayasa ’ya göre, 
"egem enlik” TBMM’ye a it bir haktır, ancak bu hak A nayasa ’da 
sıra lanan , "Türk m illetinin m enfaatlerine” , "Devletin ve m illetin 
bölünmez bütünlüğü” e sa s la rın a , "Türklüğün ta rih i ve manevi 
değerlerine” , ve "din duygularının devlet işlerine karıştırılm am ası” 
gereğine aykırı bir şekilde kullanılamaz.
A nayasa’ nın 4 ’ üncü maddesinde yer alan "devletin  n ite liğ i” 
hakkmdoki hükümler ve 174'üncü maddesinde sıra lanan "İnkılap  
K an u n la rı” TBMM’ nin egemenliğinin s ın ırla r ın ı da ç izm ekted ir. 
TBMM’nin yasam a organı olarak sahip olduğu yetkiler, bu maddeleri 
ve kanunları değiştirmek için kullanılam am aktadır.
Kanunların Önerilmesi
Kanun tek lif etmeye bakanlar kurulu ve milletvekilleri yetkilidir. 
Bakanlar kurulunun yaptığı öneriye "kanun tasarısı” , milletvekillerinin 
yaptığı öneriye ise "kanun te k lif i” denir. Her ikisine birden kısaca 
"kanun önerisi” adı verilir. Kanun tasarıs ında bakanlar kurulunun 
bütün üyelerinin imzasının bulunma zorunluluğu var iken, kanun
teklifinde milletvekillerinin tamamını bağlayan bir durum söz konusu 
değildir. Kanun teklifinde en az bir milletvekili de bulunabilir, birden 
fa z la  m ille tvek ili bir araya gelip ortak te k lif te  de bu lunab ilir.
Kanun önerileri gerekçeleriy le  b irlik te , im zalı o larak TBMM 
Başkanlığına sunulur. Gerekçede, kanun önerisinin tüm maddeleri 
hakkında bilgiler ile kaldırılması veya eklenmesi istenen hükümlerin 
neler olduğu ve neden kaldırılm ası, değiştirilmesi veya eklenmesinin 
gerekli görüldüğü açıkça belirtilmek durumundadır.
yasama Etkinliğinde Komisyonların Rolü
Komisyonlar, TBMM Başkan lığ ı’ na sunulan kanun önerilerinin 
ikinci adresidir (kanun hükmünde kararnam eler için de aynı durum 
geçerlid ir). Komisyonlar, kanun önerileri için esas komisyon ve ta li 
komisyon diye ikiye ayrılm aktadır. Bu ayrım, içeriği itibarıyla birden 
çok komisyonu ilgilendiren kanun tasarı teklifleri için söz konusudur. 
Tali komisyonun görevi, önerinin kendi uzmanlık alanını ilgilendiren 
yönü veya maddeleri üzerinde esas komisyona görüş bildirm ektir. 
Genel Kurul görüşmelerinde, esas komisyonun raporu geçerlid ir. 
Kanun önerisinin, hangi komisyonda görüşüleceğine ve esas ve ta li 
kom isyonların hangisi o lacağ ına TBMM Başkanlığ ı karar verir. 
Komisyona havale edilen her öneri, aynı zamanda Gelen Kağıtlar 
listesinde yayınlanarak tüm milletvekillerine duyurulur.
Komisyonlarda Süre Sınırlaması
İstisnai durumlar olmadığı takdirde, komisyona havale edilen 
tasarı ve tekliflerin  görüşülmesi için havale tarihinden itibaren 48 
saatin  geçmesi gerekm ektedir. Komisyonun top lantı gündemi, 
zorunluluk olmadıkça en az iki gün önceden m illetvekillerine yazılı 
olarak bildirilir. Komisyonlar, kanun önerilerini aynen veya değiştirerek 
kabul edeb ilirler; b irb irleriyle ilg ili gördüklerini ise b irleştirerek 
görüşebilirler.
Komisyonlar, kanun önerilerin i. Meclis Başkan lığ ı’ nın havale 
tarihinden itibaren 45 gün (ta li komisyonlarda bu süre 10 gündür) 
içinde sonuçlandırmak zorundadırlar. Aksi durumda, hükümet veya 
teklif sahipleri, önerinin doğrudan Genel Kurul gündemine alınmasını 
isteyebilirler. Böyle olması durumunda, taraflar (komisyon, hükümet, 
teklif sahibi ve bir m illetvekili) beşer dakikayı geçmemek üzere Genel
Kurul’da konuşabilirler. Genel Kurul’un işaret yoluyla gündenne alınma 
yönünde karar vermesi üzerine söz konusu öneri TBMM Gündemi’ne 
girer.
Komisyon Raporları
Komisyon toplantılarm a, komisyon üyesi m illetvekillerinin yanı 
sıra başbakan, bakan ve bunlar adına yetkili kılınan bir bürokrat ile 
sivil toplum örgütü temsilcileri katılab ilir. Komisyon toplantılarında 
öncelikle, kanun önerisinin Anoyasa’ya uygunluğu üzerinde durulur. 
Gündemlerindeki öneri, Anayasa’nın metin ve ruhuna uygun mu, değil 
mi ona bakarlar. Komisyona katılan herkesin söz hakkı bulunsa da 
komisyon üyeleri dışında hiç kimse değişiklik önergesi veremez ve oy 
kullanamaz.
Öneriler üzerindeki görüşmelerini tamamlayan komisyon, konuyla 
ilg ili raporunu. Genel Kurul gündemine alınm ası am acıy la TBMM 
Başkanlığ ı’ na sunar. Başkanlık da raporu bastırıp m illetvekillerine 
d ağ ıtır . Raporda, konu hakkında komisyonun düşünceleri ile 
komisyonca yapılan değişikliklerin gerekçeleri ve komisyonun kabul 
ettiği metin yer alır. Komisyon raporu, konu hakkındaki son toplantıya 
katılan m illetvekillerince im zalanır. Raporun tümüne veya belli bir 
kısmına çekimser veya muhalif kalan komisyon üyeleri, görüşlerini 
rapora ekleyebilirler.
Genel Kurulda Görüşme
Genel Kurul’ a sevk edilen komisyon raporu, aksine bir karar 
alınm adıkça dağıtımı tarihinden itibaren 48 saat geçmeden Genel 
Kurul gündemine alınam az. Gündeme alınan lar ise, Genel Kurul’da 
belirli bir usul çerçevesinde görüşülür. Bu bağlamda öncelikle, tasarı 
veya te k lif in  tümü hakkında görüşm eler ya p ılır . Aksi bir karar 
alınmadıkça, siyasi parti grupları, esas komisyon ve hükümet yetkilileri 
20’şer; milletvekilleri ise en fazla lO’ar dakika konuşma yapabilirler. 
Bu görüşmelerden sonra tasarı veya teklifin  tümü üzerindeki soru- 
cevap işlemine geçilir ve bunun süresi de 20 (lO ’u soru, lO’u cevap) 
dakikadır. Daha sonra da tasarı veya teklifin  maddelerine geçilip 
geçilmemesi oya sunulur. Çoğunluk olumsuz oy kullanırsa, tasarı veya 
tek lif reddedilmiş olur; çoğunluk olumlu oy kullanır ise, tasarı veya 
teklifin  maddelerinin ayrı ayrı görüşülmesine başlanır. Her madde, 
tarafların üzerinde yaptığı süreli konuşmaların/görüşmelerin ardından 
oya sunulur. En sonunda ise, tasa rı veya tek lifin  tümü hakkında 
oylama yapılır. Tümü kabul edilmeyen kanun önerisi Genel Kurulca 
reddedilmiş olur. Aksi durumda ise, kanun önerisi kanunlaşmış olur.
Değişiklik Önergeleri
Genel Kurul’daki görüşmeler esnasında, ilg ili ta ra f değişiklik 
önergesi verebilir. Böylece, bir maddenin reddi, değiştirilmesi veyahut 
tümünün veya bir maddesinin komisyona iadesi ya da metne ek veya 
geçici madde eklenmesi mümkün hale geleb ilir. Her değişiklik 
önergesi için m illetvekillerin in yedi, siyasi parti grubuna mensup 
milletvekillerinin birer önerge verme hakkı vardır. Değişiklik önergeleri, 
komisyon raporla rın ın  bas ılıp  d ağ ıtılm asından  itibaren  TBMM 
Başkanlığı’ na verilebilir. Görüşmelere başlandıktan sonra verilecek 
önergenin işleme konması için en az beş m ille tvekilin in  imzası 
gerekm ektedir. Değişiklik önergeleri gerekçeli olur ve ta ra fla ra  
bildirilir.
Genel Kurul’daki görüşmeler sırasında oturumu yöneten başkan, 
verilen önerge konusunda komisyon ve hükümetin görüşünü sorar. 
Komisyon ve hükümet önergeye katılm am a gerekçelerini k ısaca 
açıklayabilir. Önerge sahibi de beş dakikayı geçmemek üzere açıklama 
yapabilir. Önerge işaret yolu ile oya sunulur. Komisyonun katılmayıp 
10 da Genel Kurul’un kabul ettiği önerge ve ilgili maddeyi komisyon geri
isteyebilir. Bunun kabulü halinde, komisyon önergeye yeni bir metin 
hazırlayabilirya da kendi metninin aynen kabulünü isteyebilir. Genel 
Kurul’un kararı kesindir.
Cumhurbaşkanının Onayı
TBMM’de kabul edilen kanun hemen yürürlüğe girmez. Kanunun 
yürürlüğe girebilm esi için Cum hurbaşkanı'n ın onayıyla Resmi 
G aze te ’ de ya y ım la n m a s ı g e rek ir . C u m hurb aşkan ı, M eclis 
Başkanlığı’ nca kendisine gönderilen kanunu, Anayasa’ya uygunluk 
açısından inceledikten sonra Resmi Gazete’de yay ım latır veya 
yayım latm az. Bunun için Cumhurbaşkam’na tanınan süre onbeş 
gündür. Cumhurbaşkanı, yayım lanm asını kısmen veya tamamen 
uygun bulm adığı kanun ları, g e rekçe leriy le  b irlik te  bir daha 
görüşülmek üzere TBMM’ye gönderebilir. Cum hurbaşkanı’ nın bu 
konuda takdir yetkisi vardır.
Kanunun kısmen uygun bulunmaması durumunda TBMM yeniden 
sadece o maddeleri görüşebilir. Bu konuda TBMM’nin tak tir yetkisi 
vardır. Eğer kanunun tamamının yayımlanması uygun bulunmamışsa 
bu kez tamamı görüşülür. Meclis, geri gönderilen kanun üzerinde 
kısmen veya tamamen bir değişiklik yaparsa, Cumhurbaşkanı’ nın 
kanunu yeniden Meclis’e geri gönderme yetkisi vardır. Bunun yerine 
TBMM, geri gönderilen kanunu bir önceki haliyle aynen kabul ederse. 
Cumhurbaşkanı bu kez o kanunu Resmi Gazete’de yayım latm ak 
durumundadır. İsterse, kanunun iptali için Anayasa Mahkemesi’nde 
dava açar.
Bütçe kanunları bu anlatılanların dışındadır. Cumhurbaşkanı’nın, 
M eclis’ in gönderdiği bütçe kanununu geri gönderme ye tk is i 
bulunm am aktadır. Bütçe kanunları doğrudan Resmi Gazete’de 
yayımlanmak üzere Cumhurbaşkanı’nın onayına sunulur.
Anayasa Değişiklikleri
Özü it ib a riy le  Anayasa değ işik lik le ri de M eclis’ in yasam a 
faaliyetindendir, ancak Anayasa değişikliğinde, kanun yapımından 
fa rk lı bir seyir izlenm ektedir. Öncelikle Anayasa değişikliğinde 
bulunabilm ek için Meclis üye tam sayısın ın  üçte biri olan 184 
m ille tvek ilin in  te k lif te  bulunması zorunludur. Normal kanun
önerisinden farklı olarak, Anayasa değişikliği teklifleri Genel Kurul’da 
iki defa görüşülür. Teklifin kabulü, üye tannsayısının beşte üçü olan 
330 milletvekilinin gizli oyuyla mümkündür.
Cumhurbaşkanı, Anayasa değişikliği durumunda da kendisine 
gönderilen Anayasa değişikliğine ilişkin kanunu bir daha görüşülmesi 
am acıyla Meclis’e gönderebilir. Yalnız, Meclis geri gönderileni, üye 
ta m sa y ıs ın ın  üçte ik is i o lan 367 oyla aynen kabul ederse . 
Cumhurbaşkanı, değişikliği Resmi Gazete a rac ılığ ıy la  kamuoyuna 
duyurur ya da halk oyuna sunar. Anayasa değişikliği konusu, bazı 
durumlarda halk oylamasını da gündeme getirebilir. Halk oylamasında 
kullanılan geçerli oyların yarısından çoğunun kabul oyu olması gerekir.
Kanunların Anayasaya Uygunluğu
Kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin, İçtüzüğük’ün veya 
bunların belirli madde ve hükümlerinin şekil ve esas bakımından 
Anayasa’ya uygun olması gerekmektedir. İh tila f durumunda karar 
mercii Anayasa Mahkemesi’dir. Anayasa’ya göre, doğrudan doğruya 
iptal davası açabilm e hakkı, Cum hurbaşkam’ na, iktidar ve ana 
muhalefet partilerinin Meclis gruplarına ve TBMM’nin üye tamsayısının 
en az beşte birine verilm iştir. İptal davası açma süresi, iptali istenen 
düzenlemenin Resmi Gazete’de yayımlandığı tarihten itibaren kural 
olarak 60 gündür. Ayrıca, bir davaya bakmakta olan yerel mahkeme 
de uygulanacak olan kanunun Anayasa’ya aykırı olduğu iddiasıyla 
Anayasa Mahkemesi’ne başvurabilir. Kanunların iptaline ilişkin karar 
Resmi Gazete’de yayım lanır, /ayım tarih i ile b irlikte, önceki kanun 
da kural olarak yürürlükten kalkmış olur.
12



TBMM'de yasama süreci

Türkiye'de yasama ve yürütme

Cumhuriyet Halk Partisi

Tam üyeliğe evet özel statüye hayır : CHP'nin Türkiye - AB ilişkileri hakkındaki görüş, öneri ve uyarıları

TBMM'nin açılış yıldönümü ve "2005 Milli Egemenlik Yılı" kutlama etkinlikleri kapsamında, TBMM bahçesinde, "TBMM Başkanları Parkı" projesi hazırlanarak hayata geçirilmiştir

TBMM Başkanları parkı

Tüzük : en son değişikliklerle, Kasım 2005

The Grand National Assembly of Turkey

Maraş, Mehmet Atilla

Şair milletvekilleri : 1-22 dönem 1920-2005

TBMM 22. Dönem 3. Yasama Yılı yasama - denetim ve yönetim faaliyetleri: 1 Ekim 2004 -13 Temmuz 2005

Bağcılık ve Alkollü İçecekler Araştırma Komisyonu raporu

Not a member yet