Studia Historiae Scientiarum
Not a member yet
220 research outputs found
Sort by
Uzupeƚnienie artykuƚu ‘On known and less known relations of Leonhard Euler with Poland’ (DOI: 10.4467/23921749SHS.16.005.6148)
Full text linkIn this note we publish a short letter from Leonhard Euler’s son, Johann Albrecht Euler, the Secretary of the Imperial Academy in St. Petersburg, to Marcin Poczobutt-Odlanicki, the Vilnius astronomer. The fate of this letter seemed unknown, but we know its content now. The main news in this correspondence was the discovery of a comet by the astronomer Anders Johan Lexell.W tej nocie publikujemy krótki list Johanna Albrechta Eulera, sekretarza Rosyjskiej Akademii Nauk w St. Petersburgu do Marcina Poczobutta-Odlanickiego, astronoma wileńskiego. Los tego listu wydawaƚ się być nieznany, ale obecnie zostaƚ list ten zostaƚ zlokalizowany. Dokƚadnie znamy jego treść, której zasadniczą cześć stanowi informacja o odkryciu nowej komety przez astronoma Andersa Johana Lexella
Fałszywe przedstawienie szalki Petriego jako szalki „petriego”, w literaturze naukowej
Full text linkThe Petri dish is, without a doubt, a very basic, yet important and popular tool in microbiological and other biomedical experiments. It serves primarily as a support or structural platform for placing, growing or testing biological specimens, whether these be microbiological, animal, plant or human.
Given its size, usually about 10 cm in diameter, the Petri dish is an ideal platform for cellular and tissue cultures.
Despite the commonality of Petri dishes, quite surprisingly, there is a pervasive error throughout the biomedical literature, namely its misspelling as “petri” dish. This is not a trivial issue since this dish is named after a scientist, Julius Richard Petri (1852–1921), so the upper-case “P” should not be represented as a lower-case “p”.
It is important to alert students and seasoned biomedical researchers, as well as the wider public, who might use this term, about the need to use the term Petri accurately, in order to respect its historical foundation.
To garner some appreciation of the extent of this error in the biomedical literature, a 2022 search on PubMed for either “Petri dish” or “petri dish” revealed 50 search results, 24 (or 48%) of which were of the latter, erroneous form in titles or abstracts. This suggests that the indicated error, which is in need of correction, may be widely pervasive in the biomedical literature.Szalka Petriego jest bez wątpienia bardzo podstawowym, ale ważnym i popularnym narzędziem w eksperymentach mikrobiologicznych i innych biomedycznych. Służy przede wszystkim jako platforma wspierająca lub strukturalna, na której można umieszczać, hodować lub testować próbki biologiczne, niezależnie od tego, czy są to próbki mikrobiologiczne, zwierzęce, roślinne lub ludzkie. Biorąc pod uwagę jej rozmiar, zwykle około 10 cm średnicy, szalka Petriego jest idealna do kultur komórkowych i tkankowych.
Pomimo powszechności szalek Petriego, co dość zaskakujące, występuje wszechobecny błąd, a mianowicie błędna pisownia jako „szalka petriego”. To nie jest błahy problem, ponieważ szalka ta nosi imię naukowca Juliusa Richarda Petri (1852–1921), więc wielka litera „P” nie powinna być reprezentowana jako mała litera „p”.
Ważne jest, aby ostrzec studentów i doświadczonych badaczy biomedycznych, a także szerszą opinię publiczną, która może używać tego terminu, o potrzebie dokładnego używania terminu Petri, aby uszanować jego historyczne podstawy.
Aby ocenić zakres tego błędu w literaturze biomedycznej, wyszukiwanie w PubMed w 2022 r. terminów „szalka Petriego” lub „szalka petriego” ujawniło 50 rezultatów, z których 24 (lub 48%) dotyczyło tej drugiej, błędnej formy w tytule lub abstrakcie. Sugeruje to, że wskazany błąd, który wymaga korekty, może być szeroko rozpowszechniony w literaturze biomedycznej
Dlaczego nadal interesuje nas Mikołaj Kopernik (1473–1543)? 550-lecie urodzin Mikołaja Kopernika i 150-lecie pierwszego publicznego posiedzenia Akademii Umiejętności w Krakowie
Full text linkThe article is an extension of the plenary lecture delivered on February 16, 2023 in the Hall of the Polish Academy of Arts and Sciences on the occasion of Nicolaus Copernicus’s 550th birth anniversary and the 150th anniversary of the first public meeting of the Academy of Arts and Sciences in Krakow.
An answer to the key question: “Why are we still interested in Nicolaus Copernicus?” is formulated. It concerns the multidimensional space of issues, including: man, society, culture (science, theology and religion, fine arts), ideas, concepts, time – space. And all of the above is discussed in changing historical contexts.
This subject is approached from the perspective of the methodology of historical sciences and the history of science, history, history and philosophy of science, history of ideas, scientific cosmology and general cultural cosmology, history of art and culture, history of theology and religion, history of memory, political and geopolitical history, sociology and cultural studies: the cultural role of great heroes / geniuses and collective work in culture, as well as the role of occasional celebrations and the figure of Copernicus as an “advertising brand”.Artykuł jest rozwinięciem wykładu plenarnego wygłoszonego 16 lutego 2023 r. w Auli Polskiej Akademii Umiejętności z okazji 550-lecia urodzin Mikołaja Kopernika i 150-lecia pierwszego publicznego posiedzenia Akademii Umiejętności w Krakowie.
Formułuje on odpowiedź na kluczowe pytanie: „Dlaczego nadal interesuje nas Mikołaj Kopernik?” i dotyczy wielowymiarowej przestrzeni zagadnień, których składowymi są człowiek – społeczeństwo – kultura (nauka, teologia i religia, sztuki piękne) – idee, pojęcia – czas – przestrzeń i to wszystko w zmiennych kontekstach historycznych.
Tematyka ta ujmowana jest z pespektywy metodologii nauk historycznych i historii nauk ścisłych, historii, historii i filozofii nauk ścisłych, historii idei, kosmologii naukowej i kosmologii ogólnokulturowej, historii sztuki i kultury, historii teologii i religii, historii pamięci, historii politycznej i geopolitycznej, socjologii i kulturoznawstwa: kulturowej roli wielkich bohaterów / geniuszy i pracy zbiorowej w kulturze, roli obchodów okolicznościowych oraz postaci Kopernika jako „marki reklamowej”
Nowa propozycja periodyzacji dziejów botaniki w Polsce
Full text linkPeriodization is used to divide a given branch of science into shorter, relatively homogeneous periods. In the first part of the present work, several previous periodizations of the history of botany in Poland are analyzed. The periodization by Stanisław Bonifacy Jundziłł (1761–1847), a clergyman, botanist, and later a botany professor at the University of Vilna (Vilnius), was based on political events, such as the beginnings of the reign of kings, as well as events related to the organization of science in Poland. Franciszek (Franz) Herbich (1791–1865), a military doctor and botanist, proposed two eras in the history of botany in Galicia (part of Poland under Austrian rule). He based the demarcation of these epochs on the activity of Willibald Besser (1784–1842), an eminent botanist working in Galicia. Josef Armin Knapp (1843–1899), a member of the Physiographic Commission of the Scientific Society of Kraków, distinguished five periods on the basis of events in the history of botany in Poland. Bolesław Hryniewiecki (1875–1963), professor of systematics and phytogeography at the University of Warsaw as well as a keen historian of botany, was the author of several periodizations. In the periodization proposal of 1927, he distinguished five periods, in the proposal of 1933 – six periods, and in the proposal of 1948 – only three ones. His proposals were based mainly on political events. Władysław Szafer (1886–1970), one of the most outstanding Polish botanists of his time, co-author of the project of nature protection in the world, who was interested in the history of botany, published his own attempt at periodization. He divided the history of botany in Poland into 10 periods, which were not distinguished on the basis of a uniform criterion. Zdzisław Kosiek (1920–1997), a historian of agriculture and long-time director of the Main Library of the Agricultural University in Kraków, divided the history of botany in Poland into five periods on the basis of political events. All the above proposals were based on criteria mostly unrelated to the history of the plant science in Poland, like the reign of kings, political events abroad, political events in Poland, or foreign events in science.
The basis of the present proposal for the periodization of the history of botany in Poland is an analysis of the biographies of 1,773 botanists and amateur botanists who were active in Poland in the past. (These biographies were prepared for the “Biographical Dictionary of Polish Botanists” (in press).) In this way, within botany one could distinguish specialties in which these botanists operated, and the periods in which these specialties were dominant among botanists. The result was a demarcation of periods in which botanists tended to cultivate a given branch (specialty) of botany. The periodization covers the period from the mid-14th century, when the first Polish work containing information about plants was written, to 2022, when the last botanist included in the study died.
This periodization proposal divides the history of botany in Poland into six phases: 1 – from around the mid-14th century to the last quarter of the 16th century (medicinal botany), 2 – until the last quarter of the 18th century (the oldest publications on the flora), 3 – until around the middle of the 19th century (In that period a significant part of the botanical output was the floristic subject matter.), 4 – until the end of the 19th century (the beginning of modern botanical research), 5 – covered the first two quarters of the 20th century (This phase was characterized by extremely increased activity in all fields of botany.) The 6th period covers the last 50 years of the 20th century and the first 22 years of the 21st century.
Due to legal regulations on the protection of personal data, it was not possible to analyze the biographies of living botanists and the accessible data could not be compared with corresponding data from previous phases. For this reason the analysis concerning this period is considerably limited.Periodyzacja służy do podziału danej gałęzi nauki na krótsze, w miarę jednorodne okresy. Pierwsza część niniejszej pracy zawiera analizę kilku dotychczasowych periodyzacji dziejów botaniki w Polsce: jedną z końca XVIII w., dwie z XIX w. i sześć z XX w. Wykazano, że podziały te opierały się na kryteriach w większości niezwiązanych z dziejami nauki o roślinach w Polsce, jak panowanie królów, wydarzenia polityczne za granicą, wydarzenia polityczne na ziemiach polskich czy zagraniczne wydarzenia naukowe.
Podstawą niniejszej propozycji periodyzacji historii botaniki w Polsce jest analiza przygotowanych do Słownika biograficznego botaników polskich życiorysów 1773 botaników i botaników amatorów, którzy w przeszłości działali na ziemiach polskich. Efektem było wydzielenie okresów, w których większa część botaników uprawiała daną dziedzinę botaniki.
Periodyzacja ta obejmuje 6 faz: I – od połowy XIV w. do ostatniej ćwierci XVI w., II – od ostatniej ćwierci XVI w. do ostatniej ćwierci XVIII w., III – 1. i 2. ćwierć XIX w., IV – 3. i 4. ćwierć XIX w., V – 1 i 2. ćwierć XX w. oraz VI – ostatnie półrocze XX w. i pierwsze 2 dekady XXI w.
Każda z faz I–V została scharakteryzowana. Natomiast ze względu na przepisy prawne o ochronie danych osobowych nie było można analizować życiorysów osób żyjących i dostępne fragmentaryczne dane trudno było porównać z odpowiadającymi im danymi z poprzednich faz. Z tego powodu faza VI nie została scharakteryzowana
Pod urokiem odległych krajobrazów: O życiu i twórczości kilku słynnych węgierskich podróżników i odkrywców po 1945 roku – wprowadzenie do tematu dla anglojęzycznych czytelników
Full text linkAll travellers and explorers have always had the desire and the ambition to discover, for different reasons and motivations, remote and unknown lands. Hungarian travellers and explorers are no exception here. Eminent Hungarian Orientalists, archaeologists, geographers, as well as anthropologists, geologists, zoologists and botanists, and other brave and adventurous scientists, have become justly recognised in recent centuries, even worldwide, for their oeuvres and their scientific achievements.
After 1945, travel opportunities in socialist Hungary became more limited, and Hungarian scientists and researchers could embark on their expeditions only with great difficulty, overcoming many obstacles and with scarce financial resources.
In this study, I introduce five such brave and determined Hungarian travellers: Dénes Balázs: geographer and karst researcher, János Balogh: biologist, ecologist and professor, Steve Bezuk: engineer and extreme sportsman, who lived in the United States, Ödön Jakabos: Transylvanian writer and “Székely pilgrim”, and finally, Tibor Székely: travel writer, museologist and Esperantist from Vojvodina.
They all – through their individual scientific achievements, discoveries, perseverance and human attitude – have become worthy heirs of the outstanding Hungarian explorers and travellers of the past centuries.Wszyscy podróżnicy i odkrywcy zawsze mieli pragnienie i ambicję odkrywania, z różnych powodów i motywacji, odległych i nieznanych krain. Węgierscy podróżnicy i odkrywcy nie są wyjątkiem. Wybitni węgierscy orientaliści, archeolodzy, geografowie, a także antropolodzy, geolodzy, zoolodzy i botanicy oraz inni odważni i żądni przygód naukowcy stali się słusznie uznani w ostatnich stuleciach, nawet na całym świecie, za ich twórczość i osiągnięcia naukowe.
Po 1945 r. możliwości podróżowania na socjalistycznych Węgrzech stały się bardziej ograniczone, a węgierscy naukowcy i badacze mogli wyruszać na swoje wyprawy tylko z wielkim trudem, pokonując wiele przeszkód i dysponując ograniczonymi środkami finansowymi.
W niniejszym opracowaniu przedstawiam pięciu takich odważnych i zdeterminowanych węgierskich podróżników: geografa i badacza krasów Dénesa Balázsa, biologa, ekologa i profesora Jánosa Balogha, mieszkającego w Stanach Zjednoczonych inżyniera i sportowca ekstremalnego Steve’a Bezuka, transylwańskiego pisarza Ödöna Jakabosa oraz „pielgrzyma Székely’a”, Tibora Székely’ego pisarza podróżniczego, muzealnika i esperantysty z Wojwodiny.
Wszyscy oni – dzięki indywidualnym osiągnięciom naukowym, odkryciom, wytrwałości i ludzkiej postawie – stali się godnymi spadkobiercami wybitnych węgierskich odkrywców i podróżników minionych stuleci
Debata na temat redukcjonizmu w biologii molekularnej: Podejście komplementarne Maxa Delbrücka
Full text linkIn this paper, I address Max Delbrück’s conceptual and experimental importance for molecular biology (henceforth MB) origins. In particular, his complementarity approach and its anti-reductive implications on the (epistemic) reductionism debate in MB.
Regarding Delbrück’s conceptual and experimental importance, I examine his influence on the development of MB by exploring a shift of his interests from physics to biology. Particularly, I outline his central role in “The Phage Group”, the informal group of scientists examining the origin of hereditary life using bacteriophages as their experimental model of choice. Delbrück and “The Phage Group” greatly influenced the development of MB, which culminated with the shared 1969 Nobel Prize for the discoveries regarding replication mechanism and genetic structure of viruses.
Moreover, I examine Delbrück’s complementarity approach towards biological explanations. The complementarity in biology assumes that “biological phenomena might require the employment of descriptions that are mutually exclusive yet jointly necessary for understanding life processes” (McKaughan 2011, p. 11). I explore Delbrück’s complementarity approach, in particular the debate between the reductive and anti-reductive interpretations of it. I argue for the latter interpretation by suggesting that Delbrück advanced an anti-reductive view towards biological explanations by advocating for independent status of explanations of various biological disciplines. Furthermore, I address the complementarity approach in the light of the anti-reductive interpretation in the recent developments in MB, particularly, the potentiality of finding the complementarity approach in systems biology, epigenetics, and boundary selection.W tym artykule omawiam koncepcyjne i eksperymentalne znaczenie Maxa Delbrücka dla początków biologii molekularnej (odtąd MB). W szczególności jego podejście do komplementarności i jego antyredukcyjne implikacje dla (epistemicznej) debaty redukcjonistycznej w MB.
Jeśli chodzi o konceptualne i eksperymentalne znaczenie Delbrücka, badam jego migrację od fizyki do biologii, a tym samym jego wpływ na rozwój MB. Podkreślam jego rolę jako centralnej postaci „The Phage Group”, czyli nieformalnej grupy naukowców, która wykorzystywała bakteriofagi jako eksperymentalne modele do badania pochodzenia i dziedziczności życia. Delbrück i „The Phage Group” wywarli ogromny wpływ na rozwój MB, którego kulminacją była wspólna nagroda Nobla w 1969 r. za odkrycia dotyczące mechanizmu replikacji i struktury genetycznej wirusów.
Ponadto badam komplementarność podejścia Delbrücka do wyjaśnień biologicznych. Komplementarność w biologii zakłada, że zjawiska biologiczne mogą wymagać stosowania wzajemnie wykluczających się opisów, ale wspólnie niezbędnych do zrozumienia procesów życiowych. Badam podejście Delbrücka do komplementarności, w szczególności debatę między redukcyjnymi i antyredukcyjnymi interpretacjami na jego temat. Opowiadam się za tą drugą interpretacją, sugerując, że Delbrück rozwinął antyredukcyjny pogląd na wyjaśnienia biologiczne, opowiadając się za niezależnym statusem wyjaśnień różnych dyscyplin biologicznych. Ponadto zajmuję się podejściem komplementarności w świetle antyredukcyjnej interpretacji ostatnich osiągnięć w MB, w szczególności możliwości znalezienia podejścia komplementarności w biologii systemowej, epigenetyce i selekcji granic
Między biologią a kulturą. Pojęcie rasy w polskiej refleksji XIX wieku
Full text linkIn the nineteenth century, the Polish reflection on race and derivative terms was strongly influenced by the Western thought. New achievements and terminology in the field of natural sciences were adopted. Gradually, there was a change of look at peoples, their origin and diversity. In the Enlightenment, while hierarchizing humankind, its biological variety was emphasized. The Romanticism focused on human culture and spirituality. The Positivism, in turn, based on the achievements of natural sciences, saw the basis for evaluation of human groups in biological criteria. The state of contemporary ideas and knowledge favoured the formulation of various racial theories, which also had their own political context. The analysis of Polish sources made it possible to show the specificity of the domestic view in this field. It was often critical, but also approving the division of humankind into lower and higher races. This resulted from the adoption of a Eurocentric point of view. Historiosophy, seeking factors determining a historical role of a given race, also contributed to the search for differences between the white nations of Europe.W XIX wieku polska refleksja na temat rasy i pojęć pochodnych podlegała silnym wpływom myśli zachodniej. Przyswojono sobie nowe osiągnięcia i terminologię z zakresu nauk przyrodniczych. Stopniowo doszło do przemiany spojrzenia na człowieka, jego pochodzenie i zróżnicowanie. W epoce oświecenia, hierarchizując gatunek ludzki kładziono nacisk na jego biologiczną rozmaitość. Romantyzm zwrócił się ku kulturze i duchowości człowieka. Pozytywizm natomiast, opierając się na osiągnięciach nauk przyrodniczych w kryteriach biologicznych widział podstawę wartościowania grup ludzkich. Stan ówczesnych wyobrażeń i wiedzy sprzyjał formułowaniu rozmaitych teorii rasowych, które miały także swój kontekst polityczny. Analiza polskich źródeł umożliwiła ukazanie specyfiki rodzimego spojrzenia w tej dziedzinie. Często było ono krytyczne, ale jednocześnie aprobujące podział ludzkości na rasy niższe i wyższe. Wynikało to z przyjęcia europocentrycznego punktu widzenia. Historiozofia upatrująca w danej rasie czynnik determinujący jej rolę w dziejach przyczyniła się także do poszukiwania różnic między białymi narodami Europy
Portrety zagranicznych instytucji wsparcia twórczości naukowej i kulturalnej na łamach rocznika „Nauka Polska” a Fundusz Kultury Narodowej
Full text linkIn 1928, the National Culture Fund was established in Poland. It was a public institution, established at the instigation of the respected educational and scientific activist Stanisław Michalski, and supported by Józef Piłsudski and the President of the Republic of Poland, Ignacy Mościcki.
The article presents specific portraits: the analyses of foreign institutions, supporting scientific and cultural creativity, which were published in the yearbook “Nauka Polska”. The article shows the similarities and differences between the Polish Fund and the foreign institutions in terms of organisation and practice.W 1928 roku powstał w Polsce Fundusz Kultury Narodowej. Była to państwowa instytucja powstała z inicjatywy uznanego działacza oświatowego i naukowego Stanisława Michalskiego, którą poparli Józef Piłsudski i Prezydent RP Ignacy Mościcki.
W artykule przedstawiono – stanowiące swoisty portret – analizy dotyczące zagranicznych instytucji wsparcia twórczości naukowej i kulturalnej, publikowane w roczniku „Nauka Polska”. Ukazano podobieństwa i różnice między polskim Funduszem a zagranicznymi instytucjami w sferze organizacyjnej oraz w praktycznej działalności
Model ewaluacji czasopism Pracowni Naukoznawstwa IHN PAN: uaktualnienie zasad oceny czasopism i punktacji czasopism z historii nauki w 2023
Full text linkThe article presents: a) updating the rules for evaluating journals in the evaluation model developed in the Pracownia Naukoznawstwa IHN PAN (Science Studies and Science-of-Science Unit of the Institute for History of Science, Polish Academy of Sciences), b) scoring journals in the history of science according to the lists of journals of the MNiSW (2017), MEiN (2021), MEiN (2023), PN IHN PAN (2022) and PN IHN PAN (2023), c) comparison of the scoring of journals in history and history of science in the lists of journals: ministerial and PN IHN PAN, as well as Scopus, DOAJ, Index Copernicus International, PKP Preservation Network and Keepers Register.
The conclusion of the article is an open appeal to the Minister of Education and Science to award, in the next update of the ministerial list of journals, 200 points to the journal “Studia Historiae Scientiarum” and 140 to the journal “Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, because these journals, devoted to the history of science, are not inferior in terms of achievements to Polish historical journals, which have already obtained 200 and 140 points by the decision of the Minister of Education and Science of July 17, 2023.Artykuł przedstawia: a) uaktualnienie zasad oceny czasopism w modelu ewaluacji opracowanym w Pracowni Naukoznawstwa IHN PAN, b) punktacje czasopism z historii nauki według wykazów czasopism MNiSW (2017), MEiN (2021), MEiN (2023), PN IHN PAN (2022) oraz PN IHN PAN (2023), c) porównanie punktacji czasopism z historii i z historii nauki w wykazach czasopism: ministerialnych i PN IHN PAN, a także Scopus, DOAJ, Index Copernicus International, PKP Preservation Network i Keepers Register.
Konkluzją artykułu jest otwarty apel do Ministra Edukacji i Nauki o nadanie w najbliższej aktualizacji ministerialnego wykazu czasopism 200 punktów czasopismu „Studia Historiae Scientiarum” i 140 czasopismu „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, gdyż czasopisma te, poświęcone tematyce historii nauki, nie ustępuję pod względem osiągnięć polskim czasopismom historycznym, które uzyskały już 200 i 140 punktów decyzją Ministra Edukacji i Nauki z dnia 17 lipca 2023
Sprawozdanie z działalności Komisji Historii Nauki PAU w roku 2022/2023
Full text linkThe activity of the PAU Commission on the History of Science in the academic year 2022/2023 was discussed.
Lists of scientific meetings, conferences, scientific sessions and seminars as well as new publications were presented.Omówiona została działalność Komisji Historii Nauki PAU w roku akademickim 2022/2023.
Przedstawiono spisy: posiedzeń naukowych, konferencji, sesji i seminariów naukowych oraz nowych publikacji