Studia Historiae Scientiarum
Not a member yet
220 research outputs found
Sort by
O wkładzie profesora Władimira Andriejewicza Możarowa w rozwój metalurgii w XX wieku
Full text linkThe article presents the research results of the scientific and pedagogical activities of an outstanding metallurgist of the first half of the 20th century, Professor Vladimir Andreevich Mozharov. The scientist’s formative years and motives for his interest in metallurgy are discussed.
Based on archival data, it was found that the active production activity of Vladimir Andreevich Mozharov began after his graduation from the St. Petersburg Mining Institute in 1907.
Since the end of 1916, Mozharov headed the Nikolaev Metallurgical Plants in Irkutsk. From March 1920 to the beginning of 1922, Mozharov worked at the Irkutsk Council of National Economy.
In the years 1922–1925, Mozharov served as deputy chairman of the Irkutsk Provincial Executive Committee and the Planning Commission. Due to a serious illness of the eldest son, the family was forced to move to Kharkov.
In November 1925, Vladimir Andreevich Mozharov became the Chief Metallurgist of the Board of the Southern Machine-Building Trust. From the end of 1929, Vladimir Andreevich worked at the Kharkov Institute of Metals as head of the steelmaking group, head of the department of heat power engineering of metallurgical processes, and then deputy director for scientific work. The most famous work carried out under the leadership of Vladimir Andreevich Mozharov in the 1930s was the development of the technology for producing ARMCO iron and Tonсan technical iron.
During the evacuation in 1941–1943, works under the leadership of Vladimir Andreevich Mozharov were carried out to intensify melting and pressure processing of steel ingots, to replace Ukrainian iron ores with Ural and Kuznetsk ones, and to use technology for producing ferroalloys from local ores. After returning to Kharkov, the scientist led the restoration of Ukraine’s Institute of Metals and metallurgical enterprises destroyed by the war. Vladimir Andreevich Mozharov passed away at the end of 1952.
The article analyzes some interesting, forgotten and little-known facts of the biography of the outstanding metallurgist, scientist and teacher Vladimir Andreevich Mozharov, which are an integral and important part of the history of metallurgy of the 20th century.W artykule przedstawiono wyniki badań naukowych i działań dydaktycznych wybitnego metalurga pierwszej połowy XX wieku, profesora Władimira Andriejewicza Możarowa.
Omówiono lata dorastania naukowca oraz motywy jego zainteresowania metalurgią. Na podstawie danych archiwalnych ustalono, że aktywna działalność zawodowa Władimira Andriejewicza Możarowa rozpoczęła się po ukończeniu Petersburskiego Instytutu Górniczego w 1907 roku.
Od końca 1916 roku Możarow kierował Nikołajewskimi Zakładami Metalurgicznymi w Irkucku. Od marca 1920 do początku 1922 roku pracował w Irkuckiej Radzie Gospodarki Narodowej. W latach 1922–1925 pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Irkuckiego Gubernialnego Komitetu Wykonawczego i Komisji Planowania. Z powodu poważnej choroby najstarszego syna rodzina została zmuszona do przeprowadzki do Charkowa. W listopadzie 1925 roku Możarow został głównym metalurgiem zarządu Południowego Towarzystwa Budowy Maszyn. Od końca 1929 roku pracował w Charkowskim Instytucie Metalurgicznym jako kierownik grupy hutniczej, kierownik wydziału energetyki cieplnej procesów metalurgicznych, a następnie zastępca dyrektora ds. prac naukowych.
Najbardziej znanym dziełem zrealizowanym pod kierownictwem Władimira Andriejewicza Możarowa w latach 30. XX wieku było opracowanie technologii produkcji żelaza ARMCO i żelaza technicznego Toncan. Podczas ewakuacji w latach 1941–1943 pod kierownictwem Możarowa prowadzono prace mające na celu intensyfikację topienia i ciśnieniowej obróbki wlewków stalowych, zastąpienie ukraińskich rud żelaza rudami uralskimi i kuźnieckimi oraz wykorzystanie technologii produkcji żelazostopów z rud lokalnych. Po powrocie do Charkowa naukowiec kierował odbudową zniszczonego przez wojnę ukraińskiego Instytutu Metalurgii i przedsiębiorstw metalurgicznych. Władimir Andriejewicz Możarow zmarł pod koniec 1952 roku.
Artykuł analizuje interesujące, zapomniane i mało znane fakty z biografii wybitnego metalurga, naukowca i nauczyciela Władimira Andriejewicza Możarowa, które stanowią integralną i ważną część historii metalurgii XX wieku
Zwicky jako pluralista
Full text linkFritz Zwicky is best known to the general public for his scientific work. His methodological views are less known and some of his philosophical ideas did not receive favorable reviews. In other reading, however, Zwicky’s principle of flexibility of scientific truth, which asserts that no scientific statement can be absolute but rather subject to refinements or expansions, shows it as a contribution to epistemic pluralism.Fritz Zwicky jest najbardziej znany opinii publicznej ze swojej pracy naukowej. Jego poglądy metodologiczne są mniej znane, a niektóre jego idee filozoficzne nie spotkały się z przychylnymi recenzjami. Jednak z innej perspektywy zasada elastyczności prawdy naukowej Zwicky’ego ukazuje ją jako wkład w pluralizm epistemiczny
Krakowski ośrodek badań nad historią kultury na przełomie XIX i XX wieku
Full text linkThe formation of cultural history as an independent scientific discipline in Kraków took place around 1900. Cracovian scholars remained closely connected with the achievements of European thought, but due to the fact that Poland had been stripped of its statehood, they had to define their own goals. In the circles of historians and historians of literature, the focus was on documenting the achievements of civilization in terms of the most important issues of the time, which were considered to be the recognition of the close connection of Polish culture with European culture, a reminder of the most important achievements in the field of literature and the history of educational institutions, especially universities. Thus, the focus was on the achievements of the Renaissance and Enlightenment periods. There were also original concepts of the history of civilization by Feliks Koneczny. As a result of research and interdisciplinary cooperation between the Polish Academy of Arts and Sciences and the Jagiellonian University, it was possible to establish the first university chair of cultural history in the Polish lands.Kształtowanie historii kultury jako samodzielnej dyscypliny naukowej w Krakowie odbywało się na przełomie XIX i XX wieku. Naukowcy ośrodka krakowskiego pozostawali w ścisłym związku z dorobkiem myśli europejskiej, lecz ze względu na specyficzną sytuację społeczeństwa polskiego pozbawionego własnej państwowości musieli określić własne cele. W środowiskach historyków i historyków literatury skupiono się na dokumentowaniu dorobku cywilizacyjnego w zakresie najistotniejszych wówczas kwestii, za jakie uznano potwierdzenie ścisłego związku kultury polskiej z kulturą europejską, przypomnienie najważniejszych osiągnięć w zakresie literatury oraz dziejów instytucji oświatowych, a zwłaszcza uniwersytetów. Koncentrowano się więc na dorobku okresu odrodzenia oraz oświecenia. Pojawiły się również oryginalne koncepcje dziejów cywilizacji autorstwa Feliksa Konecznego. W efekcie badań i interdyscyplinarnej współpracy Akademii Umiejętności oraz Uniwersytetu Jagiellońskiego udało się powołać na tej uczelni pierwszą na ziemiach polskich katedrę historii kultury
Kuchnia i dacza: produktywne przestrzenie radzieckiej matematyki
Full text linkIn the late 1960s and 70s, due to the Soviet regime’s crackdown on dissident activities and rising anti-Semitic policies, many mathematicians from “undesirable” groups faced discrimination and serious administrative restrictions on work and study at top-ranking official institutions. To overcome such barriers, the mathematical community built extensive social networks around informal or semi-formal study groups and seminars, which formed a parallel social infrastructure for learning and research. As result, mathematical activity began shifting from public educational and research institutions into private or semi-private settings — family apartments, summer dachas, and countryside walks. For many Soviet mathematicians, instead of being a refuge from work, their home apartments and dachas became their primary working spaces — places where they did their research, met with students, and exchanged ideas with colleagues. At the intersection of work and private life, a tightly knit mathematical community emerged, whose commitment to scholarship went beyond formal duty or required curriculum, a community practicing mathematics as a “way of life.” The parallel social infrastructure functioned in tense interdependency with official institutions and borrowed some characteristics of the official system it opposed.Pod koniec lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, w wyniku tłumienia przez reżim sowiecki działalności dysydenckiej i nasilającej się polityki antysemickiej wielu matematyków z „niepożądanych” grup spotkało się z dyskryminacją i poważnymi ograniczeniami administracyjnymi w pracy i badaniach w najważniejszych oficjalnych instytucjach. Aby pokonać te bariery, społeczność matematyczna zbudowała rozległe sieci społecznościowe wokół nieformalnych lub półformalnych grup badawczych i seminariów, które utworzyły równoległą infrastrukturę społeczną do nauki i badań.
W rezultacie działalność matematyczna zaczęła przenosić się z publicznych instytucji edukacyjnych i badawczych do środowisk prywatnych lub półprywatnych — mieszkań rodzinnych, letnich daczy i spacerów na wsi. Dla wielu radzieckich matematyków ich mieszkania i dacze, zamiast być schronieniem przed pracą, stały się główną przestrzenią pracy — miejscami, w których prowadzili badania, spotykali się ze studentami i wymieniali się pomysłami z kolegami. Na skrzyżowaniu pracy i życia prywatnego wyłoniła się zwarta społeczność naukowa, której oddanie matematyce wykraczało daleko poza jakiekolwiek formalne obowiązki zawodowe lub wymogi związane z nauką, społeczność praktykująca matematykę jako „sposób na życie”. Równoległa infrastruktura społeczna funkcjonowała w napiętej współzależności z oficjalnymi instytucjami i częściowo odzwierciedlała niektóre cechy systemu, któremu miała się przeciwstawić
Oświeceniowa koncepcja nauki Andrzeja Trzcińskiego w Uwagach na Rozprawę o krytyce Stanisława Kostki Potockiego
Full text linkThe article discusses the concept of science proposed by Andrzej Trzciński (1749–1823), a Krakow professor of physics during the Enlightenment era. In 1811, he published Uwagi na Rozprawę o krytyce Stanisława Kostki Potockiego [Remarks on Stanisław Kostka Potocki’s Treatise on Critique]. Typically, this text has been perceived by researchers as insignificant, malicious remarks directed at Potocki (1755–1821) and his dissertation.
The aim of this article is to show that behind the arguments presented in Uwagi... lies a vision of science, as well as culture and art, distinct from Potocki’s.
Firstly, the article introduces the Krakow scholar and explains why he remains relatively unknown. Then, based on an analysis of Uwagi... and comparisons with Potocki’s Critique, it indicates that Trzciński was an advocate of empiricism, a critic of classicism (advocated by Potocki), and a scholar who drew inspiration from sentimentalism and the views of J. J. Rousseau. True to Enlightenment ideals, Trzciński advocated research into Nature, believing that the natural sciences take precedence over other disciplines because they are useful (by facilitating life, improving the quality of life, and serving the common good). Fine arts and aesthetics, according to Trzciński, are reserved for the few and bring limited benefits to society, primarily providing pleasure and entertainment.
Moreover, the article also raises the issue of Polish scientific and academic language.
Artykuł dotyczy koncepcji nauki Andrzeja Trzcińskiego (1749–1823), krakowskiego profesora fizyki epoki oświecenia. W 1811 roku opublikował on Uwagi na Rozprawę o krytyce Stanisława Potockiego. Zazwyczaj tekst ten był postrzegany przez badaczy jako niewiele znaczące, złośliwe uwagi pod adresem Stanisława Potockiego (1755–1821) i jego dysertacji.
Celem artykułu jest wydobycie i ukazanie, że za argumentacją zawartą w Uwagach... stała odmienna względem Potockiego wizja nauki, a także kultury i sztuki.
W pierwszej kolejności zostało przedstawione kim był krakowski uczony oraz dlaczego jego postać i działalność pozostaje ciągle mało znana. Następnie na podstawie analiz tekstu Uwag... i porównań z Rozprawą o krytyce pokazano, że Trzciński był zwolennikiem empiryzmu, przeciwnikiem klasycyzmu (którego propagatorem był Potocki) oraz uczonym, który inspirował się sentymentalizmem i poglądami J.J. Rousseau. Wierny oświeceniowym ideałom Trzciński postulował badania nad Naturą. Uważał, że pierwszeństwo przed innymi dyscyplinami naukowymi mają nauki przyrodnicze, gdyż są użyteczne (ułatwiają życie, polepszają jego jakość oraz służą wszystkim, to znaczy dobru ogólnemu). Nauki piękne, sztuka zarezerwowane są dla nielicznych i nie przynoszą większych pożytków społeczności, poza przyjemnością i rozrywką.
W artykule poruszono również kwestię polskiego języka naukowego
Wprowadzenie do tematyki ‘Kopernik a astrologia’. Komentarz do tez Roberta S. Westmana
Full text linkThe article is an introduction to the subject of “Copernicus and astrology”. An overview of the set of facts and positions of researchers of Copernicus’s thought related to this topic is presented, as well as the author’s position. A key role is played by the criticism of R.S. Westman’s theses.Artykuł stanowi wprowadzenie do tematyki „Kopernik a astrologia”. Przedstawiono przegląd zbioru faktów i stanowisk badaczy myśli Kopernika, które łączą się z tą tematyką, a także stanowisko autora. Kluczową rolę pełni krytyka tez R.S. Westmana
Refleksje nad znaczeniem dzieła „Leonhardi Euleri Opera Omnia, tom IV A (2016) i tom VIII (2018)”
Full text linkThe article is devoted to two volumes of Leonhard Euler’s correspondence with mathematicians and other scientists.
The first of these volumes (in two parts) is devoted to correspondence with Christian Goldbach. We consider selected topics from this correspondence reflecting various branches of mathematics and demonstrate, where possible, the connection of the ideas and results presented there with modern mathematical research.
The second of these two volumes contains Euler’s correspondence with scholars associated with the University of Halle. These letters, with a small exception, have less mathematical content, but allow to create an impression of academic life at that time.Artykuł dotyczy dwóch tomów korespondencji Leonharda Eulera z matematykami i innymi uczonymi. Pierwszy z tych tomów (w dwóch częściach) poświęcony jest korespondencji z Christianem Goldbachem.
Rozważamy wybrane tematy z tej korespondencji, odzwierciedlające różne gałęzie matematyki i pokazujemy tam, gdzie to możliwe, powiązanie przedstawionych tam idei i wyników ze współczesnymi badaniami matematycznymi.
Drugi z omawianych tomów zawiera korespondencję Eulera z uczonymi związanymi z Uniwersytetem w Halle. Listy te, z małymi wyjątkami zawierają mniej treści matematycznych, pozwalają na wyobrażenie ówczesnego życia akademickiego
Geohistoryczne strukturalne tabele projektowe kamieni budowlanych Archipelagu Maltańskiego
Full text linkThe engineering properties of building materials are essential knowledge when it comes to structural design. In 1885, the Crown Agents for the Colonies published a study on the resistance of Malta stone to cracking and crushing, in an attempt to develop stress design tables for local masonry. This article addresses the evolution of geological maps in the nineteenth century and, then, introduces the content of this publication. The geological formations described in the latest map are still used to this day. Finally, it discusses the usefulness of these tables in establishing the mechanical properties that Maltese stone can withstand. To identify the quality of the stone discussed in this publication, a geological map available at the time, namely that published by Andrew Leith Adams in 1870, which proved to be moderately accurate, was used. The testing procedures applied followed the accepted laboratory practice at the time. A retrospective analysis of the contents of this publication reveals that the results contained some mathematical errors.Właściwości inżynieryjne materiałów budowlanych są niezbędną wiedzą przy projektowaniu konstrukcji. W 1885 roku agenci koronni ds. kolonii opublikowali badanie dotyczące odporności kamienia maltańskiego na pękanie i kruszenie, próbując opracować tabele obliczeniowe naprężeń dla lokalnego kamieniarstwa.
W artykule omówiono ewolucję map geologicznych w XIX wieku, a następnie przedstawiono treść niniejszej publikacji. Formacje geologiczne opisane na najnowszej mapie są wykorzystywane do dziś. Na koniec omówiono przydatność tych tabel w ustaleniu właściwości mechanicznych, jakie może wytrzymać kamień maltański. Do określenia jakości omawianego w tej publikacji kamienia wykorzystano dostępną wówczas mapę geologiczną, a mianowicie opublikowaną przez Andrew Leitha Adamsa w 1870 r., która okazała się umiarkowanie dokładna. Zastosowane procedury badawcze były zgodne z przyjętą wówczas praktyką laboratoryjną. Retrospektywna analiza zawartości tej publikacji pokazuje, że wyniki zawierały pewne błędy matematyczne
Aptekarstwo w polskich kalendarzach farmaceutycznych przełomu XIX i XX wieku. Prolegomena do badań
Full text linkAround 1900, calendars were sometimes the only source of information about the world for people. Pharmaceutical calendars in Polish were published from 1878.
Currently, documentation on calendars is modest, although they were very popular publications with a wide range of topics and a high level of editing, even though they have not yet lived up to a precise bibliological definition.
Calendars published in Polish for pharmacists, first in Lviv and then in Warsaw, from 1878 until the outbreak of World War I, were rarely mentioned in scientific papers (the last pharmaceutical calendar from this period was published in 1914).
The aim of this work is to show the pharmacy at the end of the 19th and beginning of the 20th century, based on information contained in calendars in the collection of the Museum of Pharmacy of the Jagiellonian University CM in Krakow, since these calendars are a valuable and rich source of knowledge about that period.
The calendars examined in this paper were published between 1878 and 1914 in Lviv and Warsaw. These were the times of Partitions of Poland. The calendars contained scientific articles, manuscripts, lists of pharmacies and pharmacists running Polish pharmacies, advertisements, tables and lists.
The pharmaceutical calendars were an important source of expertise for pharmacists of the time, as access to pharmaceutical textbooks was limited. Pharmaceutical calendars enabled pharmacists to carry out their work in accordance with the law, the advertisements contained in the calendars made it easier to supply pharmacies with necessary products, and the lists of Polish pharmacists and pharmacies operating in different parts of the inexistent country not only enabled contact between them, but also strengthened a sense of patriotism and mobilized them to work tenaciously together for the benefit of the pharmaceutical industry and the rebirth of Poland.Kalendarze na przełomie XIX i XX wieku były nieraz jedynym źródłem informacji o otaczającym ówczesnych ludzi świecie. Kalendarze farmaceutyczne w języku polskim wydawane były od roku 1878.
Obecnie piśmiennictwo dotyczące wydawnictw, jakimi były kalendarze, jest skromne. Kalendarze były publikacjami bardzo popularnymi, o szerokiej rozpiętości tematycznej i wysokim poziomie edytorskim, jednak nie doczekały się dotąd precyzyjnej definicji bibliologicznej.
Współcześnie niewiele miejsca poświęca się w pracach naukowych kalendarzom wydawanym w języku polskim dla farmaceutów, początkowo we Lwowie, a następnie w Warszawie, od roku 1878 do wybuchu I wojny światowej (ostatni kalendarz farmaceutyczny z tego okresu wydany był w roku 1914).
Celem pracy jest ukazanie aptekarstwa pod koniec XIX i na początku XX wieku na podstawie informacji zawartych w kalendarzach znajdujących się w zbiorach Muzeum Farmacji UJ CM w Krakowie, ponieważ kalendarze te stanowią cenne i bogate źródło wiedzy o tych czasach. Omawiane w niniejszej pracy kalendarze ukazywały się w latach 1878–1914 we Lwowie i w Warszawie. Zamieszczano w nich artykuły naukowe, manuały, wykazy aptek i aptekarzy prowadzących polskie apteki, reklamy, tablice i wykazy.
Analizowane kalendarze farmaceutyczne stanowiły ważne źródło wiedzy fachowej dla ówczesnych aptekarzy, ponieważ dostęp do podręczników farmaceutycznych był ograniczony. Kalendarze farmaceutyczne umożliwiały aptekarzom wykonywanie pracy zgodnie z przepisami prawa, reklamy ułatwiały zaopatrzenie aptek w niezbędne produkty, a spisy aptekarzy polskich i aptek działających pod różnymi zaborami nie tylko umożliwiały kontakt między aptekarzami, lecz także wzmacniały patriotyzm w aptekarzach oraz mobilizowały do wspólnej wytrwałej pracy na rzecz farmacji i odrodzenia Polski
Recepcja odkrycia Neptuna w brytyjskiej i amerykańskiej teologii protestanckiej
Full text linkThe discovery of the planet Neptune in 1846, first theoretically and then observationally, was a 19th-century event that went beyond the interests of the narrow group of astronomers of the time. Indeed, the significance of this event is still a subject of interest among historians and philosophers of science. During the period discussed, natural theology played a special cognitive and social role, forming the basis for arguments based on the new knowledge of nature. This article discusses how the discovery of Neptune was received among the community of 19th-century British and American Protestant theologians, who were always open to scientific research and discoveries.Odkrycie planety Neptun w 1846 roku, najpierw teoretycznie, a potem obserwacyjnie, było wydarzeniem XIX wieku, które wykraczało poza zainteresowania wąskiego grona ówczesnych astronomów. Rzeczywiście jego znaczenie jest nadal przedmiotem zainteresowania historyków i filozofów nauki. W omawianym okresie szczególną rolę poznawczą i społeczną odegrała teologia naturalna, stanowiąc podstawę argumentacji opartej na nowej wiedzy o przyrodzie. W artykule przedstawiono jak odkrycie Neptuna zostało przyjęte wśród społeczności XIX-wiecznych brytyjskich i amerykańskich teologów protestanckich, zawsze otwartych na badania i odkrycia naukowe