International Journal of Human Sciences / Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi (E-Journal

Rol ve iş bölümü terimleri, sosyolojinin olduğu kadar, sosyal psikoloji, antropoloji, çalışma sosyolojisi gibi pek çok yakın branşın veya sosyolojinin alt disiplinlerinin de asli kavramları arasındadır. Bir bakıma toplumsal hayatı açıklayan en önemli fenomenleri, sosyal ilişkileri ve sosyal yapıyı işaret etmektedirler. Durkheim, Weber, Merton gibi sosyal teoriye değerli katkılarda bulunmuş bilim adamları, teorilerini yoğun bir şekilde bu kavramları kullanarak inşa etmişlerdir. Kısaca sosyal rol ve iş bölümü, modern sosyal hayatta görülen iki önemli toplumsal fenomendir. Herhangi bir çalışma ortamında iş bölümünü ve rol dağılımını etkileyen muhtelif faktörler bulunmaktadır. Rol dağılımı sadece teknik bir fenomen olmayıp, sosyolojik ve sosyal psikolojik faktörlerin önemli ölçüde etkisi altındadır. Çalışma sosyolojisinde rol dağılımıyla ilgili değerlendirmeler yapabilmek için bu kavramların ana hatlarıyla ortaya konulması gerekmektedir.Rol ve iş b&ouml;l&uuml;m&uuml; terimleri, sosyolojinin olduğu kadar, sosyal psikoloji, antropoloji, &ccedil;alışma sosyolojisi gibi pek &ccedil;ok yakın branşın veya sosyolojinin alt disiplinlerinin de asli kavramları arasındadır. Bir bakıma toplumsal hayatı a&ccedil;ıklayan en &ouml;nemli fenomenleri, sosyal ilişkileri ve sosyal yapıyı işaret etmektedirler. Durkheim, Weber, Merton gibi sosyal teoriye değerli katkılarda bulunmuş bilim adamları, teorilerini yoğun bir şekilde bu kavramları kullanarak inşa etmişlerdir. Kısaca sosyal rol ve iş b&ouml;l&uuml;m&uuml;, modern sosyal hayatta g&ouml;r&uuml;len iki &ouml;nemli toplumsal fenomendir. Herhangi bir &ccedil;alışma ortamında iş b&ouml;l&uuml;m&uuml;n&uuml; ve rol dağılımını etkileyen muhtelif fakt&ouml;rler bulunmaktadır. Rol dağılımı sadece teknik bir fenomen olmayıp, sosyolojik ve sosyal psikolojik fakt&ouml;rlerin &ouml;nemli &ouml;l&ccedil;&uuml;de etkisi altındadır. &Ccedil;alışma sosyolojisinde rol dağılımıyla ilgili değerlendirmeler yapabilmek i&ccedil;in bu kavramların ana hatlarıyla ortaya konulması gerekmektedir

Birkök, Mehmet Cüneyt

 © Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi 
ISSN: 1303-5134 
www.insanbilimleri.com  
 
 
 
SOSYAL ROL VE İŞ BÖLÜMÜ 
Mehmet Cüneyt BİRKÖK 
  
Rol ve iş bölümü terimleri, sosyolojinin olduğu kadar, sosyal psikoloji, antropoloji, çalışma 
sosyolojisi gibi pek çok yakın branşın veya sosyolojinin alt disiplinlerinin de asli kavramları 
arasındadır. Bir bakıma toplumsal hayatı açıklayan en önemli fenomenleri, sosyal ilişkileri ve 
sosyal yapıyı işaret etmektedirler. Durkheim, Weber, Merton gibi sosyal teoriye değerli 
katkılarda bulunmuş bilim adamları, teorilerini yoğun bir şekilde bu kavramları kullanarak inşa 
etmişlerdir. Kısaca sosyal rol ve iş bölümü, modern sosyal hayatta görülen iki önemli toplumsal 
fenomendir. Herhangi bir çalışma ortamında iş bölümünü ve rol dağılımını etkileyen muhtelif 
faktörler bulunmaktadır. Rol dağılımı sadece teknik bir fenomen olmayıp, sosyolojik ve sosyal 
psikolojik faktörlerin önemli ölçüde etkisi altındadır. Çalışma sosyolojisinde rol dağılımıyla 
ilgili değerlendirmeler yapabilmek için bu kavramların ana hatlarıyla ortaya konulması 
gerekmektedir. 
Öte yandan, sosyal yapının karmaşıklığı nedeniyle bu iki kavrama atfedilen anlamlar birbirine 
karışmakta ve böylece sosyal sistemin anlaşılmasında güçlük çekilmektedir. Herhangi bir iş 
ortamında söz konusu olan çalışma sistemindeki iş bölümü ve sosyal rollerin neler olduğu ve 
nasıl teşekkül ettiği ortaya çıkarılarak birbirinden ayrılabildiği takdirde, iş yerlerindeki ya da 
çalışma guruplarındaki pek çok problemin de önüne geçilebilecektir.  
Rol, sosyolojide çok sık kullanılan esas terimlerden biri olarak dinamik bir kavramdır. Bir grup 
veya sosyal durum içinde yer alan belli bir statü tarafından ifade edilen spesifik haklar ve 
görevlerin sebep olduğu davranış biçimleri olarak anlatılabilir. Sosyal hayatta mevcut olan her 
bir statüye ait bir dizi davranış beklentileri vardır. Bu beklentiler, hem o rolü ifa eden şahıs hem 
de toplum için aynıdır. Tavır kavramı ise, inançların, duyguların ve niyetlerin bir karışımı 
olarak tanımlanmaktadır (Allport, G. W. 1935, s. 7). Böylece belirli bir rol, belirli bir statünün 
tüm kültürel özellikleriyle bütünleşmektedir. 
© Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi ISSN: 1303-5134  
www.InsanBilimleri.com  
 
 
 
2
Öte yandan davranış ile rol terimleri arasında bu bakımdan bir fark yoktur. Her ikisi de eş 
anlamlı olarak, belirli bir statüye has ve uyulması gereken kurallardan kaynaklanan fiilleri ifade 
etmektedirler. Babalık veya annelik statüsüne ait davranışlar, aynı zamanda bu statülere ait 
rollerdir. Toplum tarafından müsaade edilen ve hoş görülen davranış biçimleri bir araya gelerek 
bir kurallar (norm) dizisi oluşturmaktadırlar. Böylece fert sosyal hayat içinde nasıl hareket 
edebileceğini veya bir başka insanın nasıl hareket edeceğini bilmekte ve bu şekilde sosyal bir 
düzenin kurulması ve idamesi mümkün olmaktadır. Davranış standartlarının olmadığı, korku, 
karmaşa ve belirsizliğin hüküm sürdüğü ortamda bir düzenden söz edilemez. Sosyal yapıda, 
belirli bir statüdeki insanın nasıl hareket etmesi gerektiğine dair toplumda yansıyan 
mecburiyetlere uyulmaması, rol ihlali veya davranış bozuklukları olarak adlandırılır.  
İş bölümü, belirli bir alandaki uzmanlaşma kadrosunu işaret etmektedir. Mesela bir meslekte, 
endüstride, toplumda veya ailede mevcut uzmanlıkların listelenmesi o sahadaki iş bölümünü 
ortaya koymaktadır. İş bölümü ancak, bir davranış sahası, bu davranışın farklılıkları ve bu 
davranışı sergileyen bir dizi insan belirlendikten sonra ortaya konabilir (Biddle, 1966, s. 40). 
Toplum, belirli amaçları ve görevleri olan unsurların birbirleriyle olan ilişkilerinin sosyal bir 
bütünü oluşturduğu yapılanmadır. Bu çerçevede söz konusu olan bütünü meydana getiren 
unsurlarının ayrışmasını iş bölümü, bu unsurların birbirleriyle olan ilişkilerinde beklenen 
davranış biçimlerini ise sosyal rol olarak kabul etmek mümkündür. Böylece sosyal roller, iş 
bölümünün bir sonucu olmaktadır. İş bölümü ise toplumun bütünlüğünü meydana getiren 
unsurlardır.  
Sistemin bütünlüğünü rol ve iş bölümü açısından biraz daha açmakta fayda vardır. Rol, 
toplumsal ilişkide yüz yüze geldiğimiz olgudur, onun gerisinde iş bölümü yatmaktadır. Öte 
yandan bir "bütün" ortak özelliklerin bir araya gelmesiyle meydana gelmektedir. Buradaki 
"özellik" kavramından kastedilen anlam, farklı bünyelerde (unsurlarda) aynı şeyin ya da aynı 
amacın mevcut olması halidir. Aynı özelliği taşıyan değişik unsurların bir arada bulunmalarıyla 
bir bütün oluşmaktadır. Böylece bir bütünde, başka bir ifadeyle sosyal sistemde hem ortak 
özellikler hem de farklı özellikler bulunmaktadır. Kısaca bütün, ortak özelliklerin veya 
amaçların belli bir anlam ifade edecekleri şekilde bir araya gelerek oluşturdukları yapıdır.  
İş bölümü, sosyal sistemi meydana getiren aynı amaca yönelik, fakat, farklı özelliklerin bir 
sonucudur. Bu hususa bir örnek olarak tıp konusunu kullanabiliriz. Sağlığı (ya da tıbbı) bir 
sistem olarak düşünürsek, doktor, hasta, hemşire, hastabakıcı, eczacı, hastane idarecisi ve 
teknisyenler bu sistemin birer unsurlarıdırlar. Bu sıfatlar aynı zamanda sağlık bütününü 
© Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi ISSN: 1303-5134  
www.InsanBilimleri.com  
 
 
 
3
oluşturan birer iş bölümüdür. Sağlık olgusunu sağlamak için toplum iş bölümüne gitmiştir. Bu 
amaca yönelik bir kısım görev, yetki, sorumluluk ve bilgiler doktorlara, bir  kısmı hemşirelere, 
bir kısmı eczacılara ve öteki ilgili kesimlere dağıtılmıştır. Bu şekilde bir iş bölümü sağlanmıştır. 
Eğer tıbbın fonksiyonu olan tedavi etme rolünü bir tek mesleğe, mesela doktorluğa atfetmiş 
olsaydık, bu alanda diğer çalışanlar doktorların istediklerini yapan sadece birer hizmetli 
olurlardı. 
Öte yandan, her bir kesim, ortak amaçlarını gerçekleştirmek için yükümlendikleri ve sadece 
kendilerine has olan görevlerini yerine getirmektedirler. Bunlar aynı zamanda o konumda 
bulunanlardan beklenilen davranış biçimleridir; başka bir deyişle sosyal rollerdir. Böylece top 
yekün bir çalışmayla sistemin ortak amacı gerçekleştirilmektedir. Sosyal yapıyı ve onu 
oluşturan tavırlar, ya çevre faktörlerinin etkisiyle kendi kendilerine şekillenmektedir (Hewstone, 
1986, s. 96) ya da grup içi ilişkiler ve tercihler sebebiyle (Tajfel, 1981, s. 12). Grup içi veya dışı 
özellikler ne olursa olsun iş bölümü evrensel bir idraktir. 
Aşağıda bir doktorun çevresinde örülü olan karşılıklı rol beklentileri gösterilmiştir. Tedavi ettiği 
hastasına karşı sergilediği doktor rolü başka, bir meslektaşına ya da hastane yöneticisine karşı 
başkadır. Doktorluk statüsü bir dizi rol setleri taşımaktadır. Mesela, doktor/doktor, 
doktor/hemşire, doktor/hasta, doktor/yönetici ve diğer ilişkiler doktor statüsü çerçevesinde 
teşekkül etmiş ayrı ayrı birer rol setlerdirler (Hess, 1988, s. 82). Ayrıca bu rol, doktorun kırk 
yaşında bir erkek ya da altmış yaşında bir kadın olmasına göre de değişecektir. Davranışlar 
sahip olunan yaş, cinsiyet, eğitim gibi diğer statüler bakımından değişmektedir. Mesela orta 
yaşlı bir insan daha genç yaştaki birinden daha fazla statülere sahip olacağından serdettiği rol 
dizileri daha yoğun ve karmaşıktır. 
 
© Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi ISSN: 1303-5134  
www.InsanBilimleri.com  
 
 
 
4
 
 
Sosyal statüler ve bağlı rol dizileri birçok faktörün etkisiyle teşekkül etmekte ve zaman 
içinde de değişmektedir. Bir ferdin statüsü ile ilgili olarak eğitim, gelir, meslek, aile ve diğer 
sosyal çevre faktörleri karşılıklı etkileşim içindedirler. Mesleklerin tasnifi, statülerin 
ölçümlenmesi ve prestijlerinin sıralamaları birçok araştırmalarda yapılmıştır.  
İş bölümü veya meslekler, tarih boyunca tespit edilmiş olan her toplumda görülebilmektedir; 
fakat endüstriyel dönemin en önemli karakteristiği iş bölümü ve uzmanlaşmanın olağanüstü 
artmış olmasıdır. Tarım toplumu dönemindeki bir köyde en çok birkaç meslek sayılabilecekken, 
günümüzde Amerikan Çalışma Bakanlığının yayınladığı Meslekler Sözlüğünde 12,000'den 
fazla meslek tanımlanmaktadır. Sosyolojideki iş bölümü ise burada sözü edilen mesleklerden 
çok daha fazla anlam taşımaktadır. Durkheim, Weber, Marx, Parsons gibi sosyal bilimciler, 
modern toplumlardaki yoğun uzmanlaşmanın sosyal birliğin bozulması yönünde potansiyel bir 
tehlike taşıdığı görüşündedirler. Bu kadar yoğun iş bölümü sonucu her bir işçi, işin çok küçük 
bir kısmını yapmakta ve ortak kültüre de son derece sınırlı bir şekilde katılmaktadır. Böyle bir 
durumda ortak değerlerin üretilmesi ve paylaşılması oldukça güçleşmektedir.  
DİE'nin yaptığı bir araştırmada, meslekler sosyo-ekonomik olarak toplam yedi sınıfta  
gruplandırılmaktadır. Bu gurupların tamamı bütün meslekleri kapsamamakta, meslekleri tespit 
© Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi ISSN: 1303-5134  
www.InsanBilimleri.com  
 
 
 
5
edilemeyenler için ayrı bir grup tahsis edilmektedir. Ayrıca isim olarak adlandırılmamış ve 
branş itibariyle genel bir tasnif yapılmıştır. 
Türkiye'de meslek gurupları ve istihdam edilenler: 
Meslek Gurubu Miktar (1000 kişi) 
İlmi ve teknik elemanlar, serbest meslek sahipleri ve bunlarla ilgili meslekler 1,266 
Müteşebbisler, direktörler ve üst kademe yöneticileri 454 
İdari personel ve benzeri çalışanlar 933 
Ticaret ve satış personeli 1,890 
Hizmet işlerinde çalışanlar 1,647 
Tarımcı, hayvancı, ormancı, balıkçı ve avcılar 8,985 
Tarım dışı üretim faaliyetlerinde çalışanlar ve ulaştırma makineleri kullananlar 5,123 
Meslekleri tayin edilemeyenler 99 
Toplam 20,396 
Kaynak: DİE, Hane halkı İşgücü Anketi Sonuçları: Yaş gurubu, cinsiyet ve meslek gurubuna göre 
istihdam edilenler. (Ekim 1994). http://www.die.gov.tr/turkish/istatis/isgucu/isgucu.html (1.4.1998). 
 
Halen kullanılan ölçümlerden biri Hatt ve North tarafından 1946 yılında 
gerçekleştirilmiş olan çalışmadır. 1963 yılında National Opinion Research Center1 tarafından 
araştırma tekrar edilerek bulgular daha geniş bir zaman süreci içinde değerlendirilmiştir. Bu 
araştırmada doksan civarında mesleğin prestij sıralaması yapılmaktadır. Bazı roller günümüzde 
artık söz konusu değildir, bazılarının ise prestij sıralamasındaki yeri değişmiştir. Ancak, sosyal 
rol ve iş bölümünün tarihi boyut içinde de bir değerlendirmesini yapmak açısından bu tablo 
önem taşımaktadır.  
 
MESLEKİ SIRALAMA 
Meslek Puan 
Yüksek Mahkeme 
Hakimi 
 
96 
Tıp Doktoru 93 
Eyalet Valisi 93 
Federal Hükümette 
Kabine Üyesi 
 
92 
Diplomat 92 
Büyük Şehir  
                                                 
1R. W. Hodge, P. M. Siegel, P. Rossi, "Occupational Prestige in the United States, 1925-63," American Journal of 
Sociology, v.70 (November 1964), s. 286-302. 
© Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi ISSN: 1303-5134  
www.InsanBilimleri.com  
 
 
 
6
Meslek Puan 
Belediye Başkanı 90 
Öğretim Üyesi 89 
Bilim adamı 89 
Birleşik Devletler 
Kongresinde 
Temsilci 
 
 
89 
Banker 88 
Bölge Hakimi 87 
Eyalet Hükümeti 
Başkanı 
 
87 
Bakan 87 
Mimar 86 
Kimyager 86 
Dişçi 86 
Avukat 86 
Büyük Şirketin 
Yönetim Kurulu 
Üyesi 
 
 
86 
Nükleer Fizikçi 86 
Rahip 86 
Psikolog 85 
Mühendis 84 
Uçak Pilotu 83 
Sergi Açmış 
Ressam 
 
83 
Yaklaşık 100 
Kişinin Çalıştığı 
Fabrika Sahibi 
 
 
82 
Sosyolog 82 
Mali Müşavir 81 
Biyolog 81 
Senfoni 
Orkestrasında 
Müzisyen 
 
 
81 
Roman Yazarı 80 
Albay 80 
İnşaat Müteahhidi 79 
Ekonomist 79 
© Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi ISSN: 1303-5134  
www.InsanBilimleri.com  
 
 
 
7
Meslek Puan 
Okul Müdürü 79 
Öğretmen 78 
Ziraatçı 77 
Demiryolu 
Mühendisi 
 
77 
Çiftlik Sahibi veya 
İşletmecisi 
 
76 
Uluslararası bir 
Sendika memuru 
 
75 
Radyo Spikeri 75 
Köşe Yazarı 74 
Matbaa Sahibi veya 
İşletmecisi 
 
74 
Elektrikçi 73 
Makinist 73 
Valilik Memuru 73 
Cenaze İşleri 
Görevlisi 
 
72 
Günlük bir 
Gazetede Haberci 
 
71 
Küçük Dükkan 
Yöneticisi 
 
69 
Muhasebeci 68 
Sigortacı 68 
Tarım İşletmecisi 68 
Gezici Tüccar 68 
Park Müdürü 67 
Polis 67 
Tren Kondüktörü 67 
Postacı 66 
Marangoz 65 
Oto Ustası 63 
Su Tesisatçısı 63 
Oto Tamircisi 62 
Sendika memuru 62 
Büfeci 62 
Onbaşı 60 
Fabrikada Makine  
© Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi ISSN: 1303-5134  
www.InsanBilimleri.com  
 
 
 
8
Meslek Puan 
Operatörü 60 
Berber 59 
Tezgahtar 58 
Balıkçı 58 
Tramvay Makinisti 58 
Sütçü 54 
Aşçı 54 
Kamyon Şoförü 54 
Oduncu 53 
Benzinci 52 
Gece Kulübü 
Şarkıcısı 
 
52 
Çiftçi 50 
Madenci 49 
Taksi Şoförü 54 
Demiryolu 
Makasçısı 
 
48 
Garson 48 
Liman İşçisi 47 
Gece Bekçisi 47 
Kuru Temizlemede 
Ütücü 
 
46 
Sucu 45 
Barmen 44 
Hademe 44 
Tarım İşçisi 40 
Çöp Toplayıcısı 35 
Sokak Çöpçüsü 34 
Ayakkabı Boyacısı 33 
Kaynak: D. C. Miller, 1970. Handbook of Research Design and Social Measurement. New York: David McKay 
Comp. s.175-7. 
İş bölümü ve rol sadece teknik bir fenomen değildir. Sınırsız sayıda sosyal psikolojik nüanslar 
da taşımaktadır. İş bölümü kavramında karşılıklı etkileşim vardır. Bir görevin veya bütünün 
paylaşımı veya yükümlenilen katkı anlaşılmaktadır. Bütünün sahip olduğu özellik iş bölümünde 
de görülür. Katılımcılık, pay sahibi olma veya aynı işi yapma söz konusudur. İş bölümü veya 
meslekler, toplumun ürettiği sosyal rollerden doğrudan etkilenmektedirler. Sosyal rol ise bir dizi 
normlara bağlı kalarak fertlerin sergiledikleri davranışlardır. Sosyal etkileşim esnasında rol veya 
© Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi ISSN: 1303-5134  
www.InsanBilimleri.com  
 
 
 
9
fonksiyon içinde bulunulan duruma ve ferdin kişiliğine göre değişmektedir. Ferdin mobilize 
olması iş bölümü ve rol imkanını artırmaktadır. 
Sosyal roller iş bölümünden kaynaklanmaktadır. Başka bir deyişle her sosyal rol bir iş 
bölümüne tekabül etmektedir. Bu anlamda iş bölümü, rolün teknik bir tanımıdır. Bazen ortaya 
çıkan teknik farklılıklar rol problemleri yaratabilmektedir.  
İş bölümü aynı zamanda hiyerarşik bir yapılanmadır. İşe yeni başlayan birisi bu hiyerarşinin en 
altından işe girmekte ve çalıştıkça ve teknik gelişmelerle birlikte mesleki olarak yukarıya doğru 
hareket etmektedir. Teknoloji geliştikçe bir kısım görevler daha alt kademedekilere 
aktarılmaktadır. Meslekler ve insanlar belirli sınırlar içinde ikmal edilmekte, yenilenmekte, 
eksikleri giderilmekte ve yeni gelişmelerle donatılmaktadırlar. Mesela hemşireler zaman içinde 
doktorların birçok görevlerini devralmaktadırlar ve bilgi birikimi, teknik ve görev bakımından 
doktorların bulunduğu konuma yaklaşmaktadırlar (Hughes, 1971, s. 311-6). Bu anlamda ise, iş 
bölümü dinamik olarak sürekli yeniden yapılanmaktadır. 
© Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi ISSN: 1303-5134  
www.InsanBilimleri.com  
 
 
 
10
Kaynaklar 
Allport, G. W. (1935). Attitudes. in a Handbook of Social Psychology, (ed. C. Murchison.) 
Worcester, MA: Clark University Press. 
Biddle, B. J. ve Thomas, E. J. (1966). Role Theory: Concepts and Research. New York: John 
Willey & Sons. 
DİE, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları: Yaş gurubu, cinsiyet ve meslek gurubuna göre 
istihdam edilenler. http://www.die.gov.tr/turkish/istatis/isgucu/isgucu.html  
(1.4.1998). 
DPT, Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı. ftp://ftp.dpt.gov.tr/pub/ekutup96/plan7/, (1.4.19980). 
Hartt, P. K., ve C. C. North. "Jobs and Occupations: A Popular Evaluation," Opinion News 
(September, 1947), 3-13. 
Henri, T. (1981). Human Groups and Social Categories. Cambridge: Cambridge University 
Press. 
Hess, B. B., E. W. Markson ve P. J. Stein. (1988). Sociology. NY: McMillan. 
Hewstone, M. ve R. Brown. (1986). Contact  and  Conflict in Intergroup Encounters. Oxford: 
Blackwell. 
Hodge, R. W., P. M. Siegel ve P. Rossi. "Occupational Prestige in the United States, 1925-
63," American Journal of Sociology, v.70 (November 1964), s.286-302. 
Hughes, E. C. (1971). "Studying the Nurse's Work". The Sociological Eye: Selected Papers. 
New York: Aldine. 
Miller, D. C. (1970). Handbook of Research Design and Social Measurement. New York: 
David McKay Comp. 
 


Not a member yet

Sosyal rol ve iş bölümü

2,616

2,841