Publications Repository of the Polytechnic Institute of Bragança
Not a member yet
    30168 research outputs found

    Prática de Ensino Supervisionada - a expressão dramática como recurso pedagógico

    Get PDF
    Este relatório foi desenvolvido no âmbito da unidade curricular de Prática de Ensino Supervisionada, integrada no Mestrado em Educação Pré-Escolar e Ensino do 1.º Ciclo do Ensino Básico. O presente documento apresenta uma descrição reflexiva e fundamentada da prática educativa realizada nos contextos de creche, educação pré-escolar e 1.º ciclo do ensino básico, tendo como foco principal a expressão dramática enquanto recurso pedagógico. A escolha da expressão dramática como objeto de investigação e de intervenção pedagógica surgiu do reconhecimento do seu potencial para articular diferentes áreas do saber de forma lúdica, criativa e significativa. Através da dramatização, do faz-de-conta, da construção de personagens e situações do quotidiano ou de histórias literárias, as crianças são desafiadas a pensar, comunicar, criar e resolver problemas, ativando diferentes competências cognitivas, sociais e emocionais. Neste sentido a expressão dramática revela-se um recurso pedagógico de elevada relevância, na medida em que potencia o desenvolvimento holístico da criança. Partindo do princípio de que a expressão dramática não se esgota na área da educação artística, mas antes se articula naturalmente com diversas áreas de conteúdo, definiram-se os seguintes objetivos: i) implementar a expressão dramática como recurso pedagógico, articulando-a com diferentes áreas do saber; ii) proporcionar experiências de expressão dramática/teatro/jogo dramático, potenciando a imaginação e a cooperação; iii) compreender as perceções das crianças acerca das aprendizagens e vivências proporcionadas pela expressão dramática/teatro/jogo dramático. A investigação assume uma abordagem qualitativa, com recurso a técnicas de observação participante, notas de campo, registos audiovisuais, registos fotográficos recolhidos ao longo das experiências de aprendizagem em diferentes contextos e no inquérito por questionário, direcionado a crianças do 1.º ciclo do ensino básico. As atividades desenvolvidas foram organizadas com base em histórias, situações-problema e jogos dramáticos que permitiram às crianças explorar conteúdos de várias áreas de conteúdo. Os dados recolhidos evidenciam que a expressão dramática, quando integrada de forma intencional e reflexiva na planificação curricular, potencia o desenvolvimento da criatividade, da linguagem, da empatia e da cooperação, contribuindo simultaneamente para uma aprendizagem mais holística e motivadora, destacando-se a importância de práticas que promovam a articulação entre as áreas do saber e o envolvimento ativo das crianças no processo de aprendizagem.This report was developed within the scope of the curricular unit of Supervised Teaching Practice, integrated in the Master's Degree in Pre-School Education and Teaching of the 1st Cycle of Basic Education. This document presents a reflective and reasoned description of the educational practice carried out in the contexts of nursery, pre-school education and 1st Cycle of Basic Education (CEB), with the main focus on dramatic expression as a pedagogical resource. The choice of dramatic expression as an object of investigation and pedagogical intervention arose from the recognition of its potential to articulate different areas of knowledge in a playful, creative and meaningful way. Through dramatization, make-believe, the construction of everyday characters and situations or literary stories, children are challenged to think, communicate, create and solve problems, activating different cognitive, social and emotional skills. In this sense, dramatic expression proves to be a highly relevant pedagogical resource, as it enhances the holistic development of the child. Based on the principle that dramatic expression is not limited to the area of artistic education, but rather is naturally articulated with various content areas, the following objectives were defined: i) to implement drama education as a pedagogical resource, articulating it with different areas of knowledge; ii) to provide experiences of dramatic expression, enhancing imagination and cooperation; iii) to understand children's perceptions about the learning and experiences provided by dramatic expression. The research takes a qualitative approach, using participant observation techniques, field notes, audiovisual records, photographic records collected throughout the learning experiences in different contexts and in the questionnaire survey, aimed at children from the 1st CEB. The activities developed were organized based on stories, problem situations and dramatic games that allowed the children to explore content from various content areas. The data collected show that dramatic expression, when intentionally and reflexively integrated into curriculum planning, enhances the development of creativity, language, empathy and cooperation, while contributing to a more holistic and motivating learning, highlighting the importance of practices that promote the articulation between the areas of knowledge and the active involvement of children in the learning process

    A cultura do arroz em Moçambique: uma perspetiva da investigação em curso no Instituto de Investigação Agrária de Moçambique

    Get PDF
    Mestrado de dupla diplomação com o Instituto Superior Politécnico de GazaO arroz (Oryza sativa L.) é uma das culturas alimentares mais importantes em Moçambique, representando cerca de 20% da energia e 15% da proteína per capita na dieta da população. Apesar do seu papel estratégico na segurança alimentar, a produção nacional ainda é insuficiente para suprir a procura interna. Em 2024, Moçambique importou aproximadamente 700 000 toneladas de arroz, com um custo superior a 340 milhões de euros, evidenciando a necessidade urgente de fortalecer a produção interna para garantir a segurança alimentar e reduzir a dependência do mercado externo. Neste contexto, o Instituto de Investigação Agrária de Moçambique (IIAM) tem desenvolvido esforços significativos para aumentar a produtividade do arroz, por meio da introdução de variedades melhoradas, da realização de ensaios de adaptabilidade e praticas agronómicas inovadoras. Com objetivo de contribuir para o desenvolvimento de soluções técnicas que melhorem o rendimento, esta dissertação concentrou-se na análise de quatro ensaios experimentais conduzidos entre 2019-2024 no IIAM com os seguintes objetivos: i) Avaliação de variedades aromáticas e híbridas. As variedades estudadas demostraram estabilidade produtiva. ii) Estudo do efeito da altura de corte na cultura principal na capacidade regenerativa da planta (rebrote). Este ensaio mostrou que o corte a 45 cm de altura contribui para o aumento significativo do rendimento da cultura. iii) Pesquisas de linhas tolerantes à salinidade em 136 genótipos. Foram identificados genótipos com diferentes níveis de resistência e sensibilidade, revelando diversidade genética promissora. As principais conclusões indicam que o uso de variedades melhoradas, o maneio adequado e a adoção de práticas como o rebrote podem aumentar significativamente a produtividade do arroz em Moçambique. O trabalho reforça a importância da investigação agrária como ferramenta para garantir a segurança alimentar.Rice (Oryza sativa L.) is one of the most important food crops in Mozambique, accounting for about 20% of per-capita energy intake and 15% of per-capita protein in the population’s diet. Despite its strategic role in food security, national production remains insufficient to meet domestic demand. In 2024, Mozambique imported approximately 700,000 tonnes of rice at a cost exceeding 340 million euros, highlighting the urgent need to strengthen domestic production in order to ensure food security and reduce dependence on external markets. In this context, the Agricultural Research Institute of Mozambique (IIAM) has made significant efforts to increase rice productivity through the introduction of improved varieties, adaptability trials, and innovative agronomic practices. With the aim of contributing to the development of technical solutions to improve yields, this dissertation focused on the analysis of four experimental trials conducted between 2019 and 2024 at IIAM, with the following objectives: i) Evaluation of aromatic and hybrid varieties. The varieties studied demonstrated productive stability. ii) Assessment of the effect of cutting height on the main crop and the plant’s regenerative capacity (ratooning). This trial showed that cutting at 45 cm significantly increases crop yield. iii) Screening of salt-tolerant lines among 136 genotypes. Despite yield losses caused by birds and rodents, this trial revealed promising genetic diversity. The main findings indicate that the use of improved varieties, proper crop management, and the adoption of practices such as ratooning can significantly increase rice productivity in Mozambique. This work reinforces the importance of agricultural research as a key tool for ensuring food security

    Genetic Diversity of Detoxification Genes in 18 Honey Bee Subspecies

    Get PDF
    The honey bees (Apis mellifera) is a key pollinator that is exposed to a wide array of xenobiotics, both natural (plant allelochemicals) and synthetic (pesticides), while foraging or through contaminated food within the hive. These compounds have both lethal and sub-lethal effects, impairing foraging activity and negatively affecting bee development and colony health. Similar to other insects, honey bees rely on detoxification pathways to metabolise xenobiotics into less toxic or more readily excretable forms. This process is a key mechanism underlying insecticide resistance and is influenced by genetic variation. Therefore, investigating polymorphisms in detoxification-related genes is a promising approach to predict species-specific responses to pesticide exposure. Five major gene families are involved in xenobiotic detoxification: cytochrome P450 monooxygenases (CYPs), carboxyl/cholinesterases (CCEs), glutathione Stransferases (GSTs), ATP-binding cassette transporters (ABCs), and uridine 5′-diphospho-glucuronosyltransferases (UGTs). In this study, we examined the genomic detoxification inventory of over 1,600 individuals representing 18 A. mellifera subspecies representing the four main evolutionary lineages. For each lineage and subspecies, single-nucleotide polymorphism (SNP) loci were identified within these genes, allele frequency and FST (fixation index) were calculated. Additionally, all variants were annotated to assess their potential impact on protein function. Findings from this study have the potential to inform breeding and conservation strategies by identifying populations more vulnerable to chemical stressors, ultimately supporting honey bee health in changing environments

    Metodologias ativas em Educação Pré-escolar: desafios e oportunidades em contextos educativos de São Tomé

    Get PDF
    Este estudo tem como objetivo principal analisar os desafios e as oportunidades relacionados com a implementação das metodologias ativas na educação pré-escolar em São Tomé, com base na perceção dos educadores. Embora essa abordagem pedagógica, que coloca a criança como protagonista do próprio processo de aprendizagem, ainda não esteja amplamente aplicada no contexto Santomense, ela desperta interesse crescente entre os profissionais da educação de infância. A pesquisa baseou-se na aplicação de um inquérito por questionário a educadores de infância e auxiliares pedagógicos de várias instituições pré-escolares de São Tomé, permitindo recolher dados sobre os seus conhecimentos, atitudes e perceções quanto às metodologias ativas. Os resultados mostram que a maioria dos educadores ainda segue métodos tradicionais de ensino e revela pouca familiaridade com práticas ativas. Entre os principais desafios apontados estão a falta de formação específica, ausência de recursos pedagógicos adequados e salas com muitas crianças. No entanto, também se identificaram oportunidades importantes, como a abertura das educadoras para aprender novas abordagens, o reconhecimento do valor do brincar e o desejo de melhorar a qualidade das aprendizagens. Conclui-se que, embora as metodologias ativas ainda não façam parte do quotidiano pedagógico na educação pré-escolar em São Tomé, existe um terreno fértil para sua introdução gradual, desde que acompanhada de formação contínua, apoio institucional e políticas públicas que valorizem práticas centradas na criança.The main objective of this study is to analyse the challenges and opportunities related to implementing active methodologies in pre-school education in São Tomé, based on educators' perceptions. Although this pedagogical approach, which places the child as the protagonist of the learning process itself, is not yet widely applied in the Santomean context, it arouses growing interest among early childhood education professionals. The research was based on the application of a questionnaire survey to kindergarten teachers and pedagogical assistants from various preschool institutions in São Tomé, allowing the collection of data on their knowledge, attitudes and perceptions regarding active methodologies. The results show that most educators still follow traditional teaching methods and reveal little familiarity with active practices. The main challenges are the lack of specific training, inadequate pedagogical resources and the overloaded activity room. However, essential opportunities were also identified, such as the openness of educators to learn new approaches, the recognition of the value of play and the desire to improve the quality of teaching. It is concluded that, although active methodologies are not yet part of the pedagogical daily life in pre-school education in São Tomé, there is fertile ground for their gradual introduction, if it is accompanied by continuous training, institutional support and public policies that value child-centred practice

    Improving Information on Over-looked Generalists: Occurrence and Mitochondrial DNA Diversity of Campbell’s (Cercopithecus campbelli) and Green Monkeys (Chlorocebus sabaeus) in Guinea–Bissau, West Africa

    Get PDF
    Non-threatened primates are often overlooked in conservation efforts despite their increasing vulnerability to local extirpation. Campbell’s (Cercopithecus campbelli) and green monkeys (Chlorocebus sabaeus) are sympatric medium-sized West African guenons (tribe Cercopithecini) whose intraspecific genetic diversity remains understudied in most of their distribution. Both species are ecological generalists and are globally considered non-threatened. In Guinea–Bissau, C. campbelli and Chl. sabaeus are considered the most abundant of the ten extant primate species and are the most frequently hunted for meat. Their populations are thought to be decreasing and but up-to-date data on their occurrence in the country hinders their conservation status assessment. We aimed to update occurrence data and estimate the country-wide mitochondrial (mtDNA) genetic diversity for both species in Guinea–Bissau. From 2008–2022, we conducted surveys in four mainland protected areas and on the islands of the Bijagós Archipelago. We identified C. campbelli populations outside their known distribution. We found high mtDNA diversity for both species on the mainland and lower diversity in insular populations. Our results show significant signals of geographically induced mtDNA differentiation, particularly in C. campbelli. In Chl. Sabaeus, we found divergent haplotypes at geographically close locations. We identified differentiated haplogroups with an estimated divergence time of 1.53 million years ago (Ma) in C. campbelli and 1.16 Ma in Chl. sabaeus, possibly linked to Pleistocene climatic fluctuations. Given the local presence of differentiated mtDNA haplogroups across these and other primate species, we suggest that Guinea–Bissau should be considered as an important region for primate conservation in West Africa.As espécies de primatas não ameaçadas são frequentemente ignoradas em estratégias de conservação apesar de ser reconhecido um aumento da sua vulnerabilidade à extirpação a uma escala local. Os macacos Campbell (Cercopithecus campbelli) e os macacos verdes (Chlorocebus sabaeus) são macacos simpátricos de tamanho médio endémicos da África Ocidental (tribo Cercopithecini) cuja diversidade genética intraespecífica é desconhecida na maior parte da sua área de distribuição. Ambas as espécies são generalistas ecológicas e são globalmente consideradas não ameaçadas. Das dez espécies de primatas existentes na Guiné-Bissau, C. campbelli e Chl. sabaeus são considerados os mais abundantes e são as espécies mais frequentemente caçados para consumo de carne. Pensa-se que as suas populações no país poderão estar a diminuir, mas a falta de dados de distribuição atualizados dificulta a avaliação do seu estatuto de conservação. Com este trabalho, pretendemos atualizar a sua ocorrência e estimar a diversidade genética mitocondrial (mtDNA) na Guiné-Bissau. De 2008 a 2022, realizamos levantamentos em quatro áreas protegidas do continente e nas ilhas do arquipélago dos Bijagós. Identificamos populações de C. campbelli fora da sua distribuição conhecida. Encontramos uma diversidade relativamente alta de mtDNA para ambas as espécies no continente e menor diversidade nas populações insulares. Os nossos resultados evidenciam diferenciação da diversidade de mtDNA induzida espacialmente, particularmente em C. campbelli. Em Chl. sabaeus encontramos haplótipos divergentes em locais geograficamente próximos. Identificamos haplogrupos diferenciados com um tempo de divergência estimado de 1,53 em C. campbelli e 1,16 milhões de anos em Chl. sabaeus. A sua divergência poderá estar associada às flutuações climáticas do Pleistoceno. Dada a existência na Guiné–Bissau de haplogrupos de mtDNA diferenciados para estas e outras espécies de primatas, sugerimos que o país seja considerado como região de elevada importância para a conservação de primatas na África Ocidental.Tipus di primatas ki ka sta ameasadu é ta lestu ku diskonsideradu pa estratégia di konservason, inda ku sibidu di kuma sé populasons na pudi bin rapati na skala lokal. Santcu mona (C. campbelli) ku santcu di tarafe (Chl. sabaeus) é sedu primatas di tamanhu médio ki ta vivi na África Ocidental (tribo Cercopithecini), mas é ka ta sta na sedu muitu studau. Tudu dus tipus é generalista ekológiku i é sta globalmenti konsideradu não-ameasadu. Di tudu dez tipus di primata ki ten na Guiné-Bissau, santcu mona ku santcu di tarafe é kilas ki más tchiu. É ta monteadu pa consumo di sé carni i pudi sedu kuma sé populasons na rapati un bokadu. Kuntudu, no ka tene informason aserka di nunde ké ta vivi i kal ku sé diversidadi genétiku. Nés tarbadju, no misti atualiza lista di kaus nunde ké santcu ta vivi nel i tamben no misti fassi un stimativa di diversidadi genetiku mitokondrial (mtDNA) na Guiné–Bissau. Dédi 2008 a 2022, nó realizá piskiza na quatro áreas protigidas di continente e na djius di Bidjugus nundé ki ocorrênsia dé primatas i kunsidu. Nó identifika populasons di C. campbelli fora di sé área di distribuison ke relatadu anteriormenti. Nó n’contra un diversidadi relativamenti altu di mtDNA para tudu dus espécies na continente. Diversidadi na populações di djius i ka garandi. No rizultadus ta mostra kuma diferenciason di mtDNA induzidu lokalmenti, i más forti na C. campbelli. Haplótipus divergentis di Chl. sabaeus é sedu diskubertus na kaus ku prosimus. No identifika haplogrupus diferensiadu kum tempo di divergênsia estimadu di 1,53 na C. campbelli i 1,16 Ma na Chl. sabaeus. Talbes flutuason climátiku di Pleistoceno pudi explical. No rezultadu ta akrisenta proba di ki Guiné-Bissau ta tene un elevadu diversidadi genétiku pa manga di tipus di primata. Pa kila i dibi di sedu distakadu sé conservaçon na África Ocidental.This work was funded by Fundação para a Ciência e Tecnologia project PRIMATOMICS (ref: PTDC/IVC-ANT/3058/2014) and by the Born Free Foundation, Chester Zoo Conservation Fund, Primate Conservation Incorporated, CAROSI, Cápsulas do Norte, Camarc, JA-Rolhas e Cápsulas. The work was partly funded by the project TROPIBIO NORTE01 -0145-FEDER- 000046, supported by Norte Portugal Regional Operational Programme (NORTE2020), under the PORTUGAL 2020 Partnership Agreement, through the European Regional Development Fund (ERDF). MJFS worked under an FCT contract (https://doi.org/10.54499/CEECIND/01937/2017/CP1423/CT0010) and IAP, I.C.C., and F.B. were supported by FCT-doctoral fellowship (IAP: https://doi.org/10.54499/SFRH/BD/118444/2016; I.C.C.: https://doi.org/10.54499/SFRH/BD/146509/2019; FB: https://doi.org/10.54499/2020.05839.BD). Photographs by L. Palma were taken as part of the project CIBIO-BIOPOLIS/ECF-WCN project: Forest elephant conservation status in Guinea-Bissau. Finally, we would like to acknowledge the comments and proofreading of reviewers and editors. Primate Conservation, Fundação para a Ciência e a Tecnologia, PTDC/IVC-ANT/3058/2014), Tânia Minhós, https://doi.org/10.54499/CEECIND/01937/2017/CP1423/CT0010, Maria Joana Ferreira da Silva, https://doi.org/10.54499/SFRH/BD/118444/2016, Isa Aleixo-Pais,https://doi.org/10.54499/SFRH/BD/146509/2019, Ivo Colmonero-Costeira, https://doi.org/10.54499/2020.05839.BD, Filipa Borges, European Regional Development Fund, NORTE- 01 -0145-FEDER- 000046, CIBIO/BIOPOLIS, CIBIO-BIOPOLIS/ECF-WCN

    An interactive autonomous visitor guide robot in a university scenario

    Get PDF
    Mestrado de dupla diplomação com a UTFPR - Universidade Tecnológica Federal do ParanáService robots has seen advances with the use of Artificial Intelligence technologies, enabling the development of robots capable of interacting more naturally with humans. This dissertation presents the proposal and implementation of an autonomous service robot designed to act as an interactive guide in university environments, focusing on personalized interaction with users. The proposed architecture integrates multiple software and hardware modules, including a chatbot developed with the RASA platform, integration with an embedded Large Language Model (LLM), dynamic facial recognition with local updating, ROS-based navigation, and environmental perception with LiDAR sensors and RGB cameras. Furthermore, the system queries external APIs to provide contextual information, such as weather and class schedules. To evaluate the developed robot, tests were conducted with 25 users, who evaluated the user experience. The observed limitations were discussed as opportunities for improvement for future work. The presented architecture represents a relevant contribution to the field of service robots by proposing a reproducible, scalable, and user experience-centric approach.A robótica de serviço tem tido avanços com o uso de tecnologias de Inteligência Artificial, permitindo o desenvolvimento de robôs capazes de interagir de maneira mais natural com os seres humanos. Este trabalho apresenta a proposta e implementação de um robô de serviço autônomo desenvolvido para atuar como guia interativo em ambientes universitários, com foco na interação personalizada com os usuários. A arquitetura proposta integra múltiplos módulos de software e hardware, incluindo um chatbot desenvolvido com a plataforma RASA, integração com um modelo de linguagem (LLM) embarcado, reconhecimento facial dinâmico com atualização local, navegação baseada em ROS e percepção do ambiente com sensores LiDAR e câmeras RGB. Além disso, o sistema realiza consultas a APIs externas para fornecer informações contextuais, como clima e horários de aula. Para avaliação do robô desenvolvido foram realizados testes com 25 usuários, que avaliaram a experiência de uso, as limitações observadas foram discutidas como oportunidades de melhoria para trabalhos futuros. A arquitetura apresentada representa uma contribuição relevante para a área de robótica de serviço, ao propor uma abordagem reprodutível, escalável e centrada na experiência do usuário

    Distributed multi-probe traffic analysis architecture

    Get PDF
    Mestrado de dupla diplomação com a UTFPR - Universidade Tecnológica Federal do ParanáEste trabalho descreve, implementa e avalia uma arquitetura distribuída de monitorização de tráfego com múltiplas sondas, concebida para garantir escalabilidade, resiliência e ingestão eficiente de dados. A motivação decorre das limitações de abordagens centralizadas, que degradam sob carga elevada. A solução adota uma arquitetura em camadas: sondas contentorizadas com Suricata e Fluent Bit publicam eventos EVE JSON no Apache Kafka; no nó central, o Logstash normaliza e enriquece os registos, que são indexados no OpenSearch e visualizados no Grafana. A metodologia compara duas topologias em Kubernetes: uma consolidada, com serviços e sonda num único pod para validação rápida, e outra segmentada, que separa hosts, serviços e sonda por namespace utilizando bridge proxy com Multus para aproximar o tráfego de produção. Os ensaios com replays de PCAP e tráfego adversarial escalaram de uma para cinco e dez sondas, medindo latência fim a fim, utilização de recursos e atraso de filas. Os resultados indicam operação estável e consulta próxima do tempo real até cinco sondas, enquanto com dez sondas o nó central satura CPU e I/O, elevando o backlog e o tempo de indexação mesmo com aumento de partições no Kafka e consumidores no Logstash. Conclui-se que a abordagem é viável e reproduzível, e que a sua evolução exige escala horizontal do núcleo analítico, políticas de ciclo de vida de índices e metas operacionais de latência e atraso, a par de validação em rede produtiva via SPAN ou TAP.This work describes, implements, and evaluates a distributed traffic monitoring architecture with multiple probes, designed to ensure scalability, resilience, and efficient data ingestion. The motivation stems from the limitations of centralized approaches, which degrade under high load. The solution adopts a layered architecture: containerized probes with Suricata and Fluent Bit publish EVE JSON events to Apache Kafka; at the central node, Logstash normalizes and enriches the logs, which are indexed in OpenSearch and visualized in Grafana. The methodology compares two topologies in Kubernetes: a consolidated one, with services and probes in a single pod for quick validation, and a segmented one, which separates hosts, services, and probes by namespace using a bridge proxy with Multus to approximate production traffic. Tests with PCAP replays and adversarial traffic scaled from one to five and ten probes, measuring end-to-end latency, resource utilization, and queue delay. The results indicate stable operation and near realtime querying up to five probes, while with ten probes the central node saturates CPU and I/O, increasing backlog and indexing time even with increased partitions in Kafka and consumers in Logstash. It is concluded that the approach is feasible and reproducible, and that its evolution requires horizontal scaling of the analytical core, index lifecycle policies, and operational latency and delay targets, along with validation in a production network via SPAN or TAP

    Exploratory Analysis of Physiological and Biomechanical Determinants of CrossFit Benchmark Workout Performance: The Role of Sex and Training Experience

    Get PDF
    CrossFit performance is influenced by physiological, neuromuscular, and perceptual factors, yet the extent to which these determinants vary by sex or training experience in standardized CrossFit Workouts of the Day (WODs) remains unclear. This study examined whether variables such as lactate accumulation, oxygen uptake dynamics, jump performance loss, and ventilatory responses relate differently to performance when stratified by sex and expertise. Fifteen trained athletes (eight males, seven females; overall mean age 27.7 ± 4.6 years) took part. Assessments included body composition, squat (SJ) and countermovement jumps (CMJ), and maximal oxygen consumption [VO2max]. On a separate day, they performed Fran (21-15-9 thrusters and pull-ups, Rx or scaled) The prescribed (‘Rx’) version used standardized barbell loads (43 kg for men, 29 kg for women), while the scaled version involved reduced loads or pull-up modifications. Respiratory gas exchange and heart rate were continuously monitored, while blood lactate and jump performance were measured pre- and post-WOD. Workout completion time [s] was the primary outcome. Correlation heatmaps explored associations in the overall sample and by sex and expertise. Mean completion time was 422.1 ± 173.2 s (range: 200–840). Faster performance correlated with higher ventilatory responses [ΔVe, r = −0.60, p = 0.018], greater mean VO2 (r = −0.62, p = 0.014), superior jump power [CMJ pre, r = −0.65, p = 0.009], and higher post-WOD lactate [r = −0.54, p = 0.036]. Sex-stratified analyses showed that males relied on ventilatory efficiency and neuromuscular power, whereas females were more constrained by performance loss and higher resting perceived exertion (RPE). Experts depended on ventilatory and neuromuscular efficiency, while initiates showed stronger associations with decrements in jump performance and higher RPE. These findings highlight subgroup-specific performance profiles and reinforce the need for tailored training strategies in CrossFit athletes.This work was funded by National Funds by FCT—Foundation for Science and Technology under the following project UID/04045: Research Center in Sports Sciences, Health Sciences, and Human Development

    Contributos da inteligência artificial para o ensino secundário: estudo de caso em Cabo Verde e Portugal

    Get PDF
    Num cenário de rápidas transformações na educação, surgem frequentemente diferentes desafios para as instituições educativas e para os intervenientes no processo de ensino-aprendizagem. Um dos principais desafios consiste na necessidade de promover processos de aprendizagem inovadores através das tecnologias emergentes, especialmente as baseadas em inteligência artificial (IA) (Bezerra et al., 2024) A integração da IA no ensino secundário possibilita aos professores o desenvolvimento de competências digitais essenciais, promovendo ambientes de aprendizagem mais dinâmicos e interativos, contribuindo significativamente para a melhoria da qualidade do ensino. A investigação procura compreender os contributos da IA para a inovação do processo ensino-aprendizagem no ensino secundário em Cabo Verde e em Portugal. Para tal, adota-se o referencial teórico TPACK (Mishra & Koehler, 2006) para analisar de que forma os professores incorporam as tecnologias de IA nas suas estratégias de ensino, garantindo o salvaguardar das questões éticas. Para responder à questão de investigação foram formuladas quatro proposições ou hipóteses que serão verificadas através de uma abordagem mista, combinando métodos quantitativos e qualitativos sobre as dimensões do conhecimento TPACK. A análise quantitativa incide nas dimensões de contexto de aprendizagem e tecnologia, sendo realizada através do inquérito por questionário. Já a análise qualitativa foca-se nas dimensões de pedagogia e conteúdo, recorrendo ao inquérito por entrevista e a revisão da literatura. Para a verificação das proposições, optou-se por uma pesquisa descritiva através do estudo de caso múltiplo incorporado, que permite uma compreensão holística da problemática em estudo. Os resultados obtidos evidenciam a existência de um conjunto de potencialidades da IA para a inovação das práticas educativas no ensino secundário em Cabo Verde e em Portugal. Essas potencialidades poderão contribuir para o desenvolvimento de políticas educativas inovadoras, potenciando a qualidade da educação e o uso de tecnologias digitais (TD), com foco em IA, no contexto de ensino secundário.In a scenario of rapid change in education, different challenges often arise for educational institutions and those involved in the teaching-learning process. One of the main challenges is the need to promote innovative learning processes through emerging technologies, especially those based on artificial intelligence (AI) (Bezerra et al., 2024). The integration of AI in secondary education enables teachers to develop essential digital skills, promoting more dynamic and interactive learning environments, contributing significantly to improving the quality of teaching. The research seeks to understand the contributions of AI to innovation in the teaching-learning process in secondary education in Cape Verde and Portugal. To this end, the theoretical framework TPACK (Mishra & Koehler, 2006) is adopted to analyse how teachers incorporate AI technologies into their teaching strategies, ensuring that ethical issues are safeguarded. To answer the research question, four propositions or hypotheses were formulated, which will be verified through a mixed approach, combining quantitative and qualitative methods on the dimensions of TPACK knowledge. The quantitative analysis focuses on the dimensions of learning context and technology and is carried out through a questionnaire survey. The qualitative analysis focuses on the dimensions of pedagogy and content, using interviews and a review of the literature. To verify the propositions, we opted for descriptive research through an embedded multiple case study, which allows for a holistic understanding of the issue under study. The results obtained show that AI has a number of potentialities for innovating educational practices in secondary education in Cape Verde and Portugal. These potentialities could contribute to the development of innovative educational policies, enhancing the quality of education and the use of digital technologies (DT), with a focus on AI, in the context of secondary education

    Transtorno de déficit de atenção e hiperatividade (tdah): consumo de medicamentos em contexto de pandemia por sars-cov-2

    Get PDF
    O Transtorno do Déficit de Atenção e Hiperatividade (TDAH) é um dos transtornos do neurodesenvolvimento mais comuns na infância (Posner et al., 2020). O tratamento farmacológico, principalmente com metilfenidato, é amplamente utilizado (INFARMED, 2015; Brant & Carvalho, 2012). Este estudo avalia os padrões de consumo de medicamentos para TDAH antes e durante a pandemia de SARS-CoV-2. Foi realizado um estudo quantitativo, descritivo, retrospetivo e observacional recorrendo aos dados de oito farmácias comunitárias na zona urbana de Bragança entre 2018 e 2021. A recolha de dados relativamente ao consumo de medicamentos para a TDAH realizou-se através do software Sifarma e 4DigitalCare.Os dados foram analisados no SPSS versão 22 e Excel versão 2016.A pandemia resultou numa redução temporária do uso de medicamentos para a TDAH. No entanto, o aumento do consumo em 2021 sugere um possível atraso na resposta farmacológica devido ao confinamento prolongado. Esses resultados evidenciam o impacto das crises de saúde pública na gestão de doenças crónicas e salientam a importância de assegurar um acompanhamento consistente e contínuo a indivíduos com transtornos do neurodesenvolvimento

    8,285

    full texts

    30,168

    metadata records
    Updated in last 30 days.
    Publications Repository of the Polytechnic Institute of Bragança
    Access Repository Dashboard
    Do you manage Open Research Online? Become a CORE Member to access insider analytics, issue reports and manage access to outputs from your repository in the CORE Repository Dashboard! 👇