Opin visindi
Not a member yet
2982 research outputs found
Sort by
Undirliggjandi sjúkdómsmyndun og ákvörðun mótanleika taugasvipgerðar í Wiedemann-Steiner heilkenni
No full textWiedemann-Steiner heilkenni (WDSTS) er sjaldgæfur erfðasjúkdómur sem veldur greindarskerðingu sem enn reynist ólæknandi og lítið er vitað um sjúkdómsmyndun þess. Orsakir WDSTS eru arfblendnar stökkbreytingar í geni sem táknar fyrir ensíminu lysín-histónumetýltransferasa 2A (KMT2A). KMT2A er hluti af umframerfðakerfinu og sér um að bæta við metýlhóp á lysín amínósýru 4 á histónuhala H3 histónupróteinsins og þannig stýra genatjáningu. Birtingarmynd WDSTS felur í sér margvísleg líkamleg einkenni, t.d. vaxtarskerðingu, vöðvaslappleika, meltingarfæravandamál, afbriðgilega andlitsdrætti og aukinn hárvöxt. Hegðunar- og taugakerfisvandamál eru einnig algeng hjá einstaklingum með WDSTS, líkt og greindarskerðing, þroskaskerðing og aukin árásargirni. Markmið þessarar doktorsritgerðar var að dýpka skilning okkar á sjúkdómsmyndun WDSTS með ýmsum aðferðum og auka þannig þekkingu á þessu sjaldgæfa heilkenni. Auk þess rannsökuðum við mótanleika taugasvipgerðar WDSTS fósturstigi til þess að meta möguleika á þróun meðferða við heilkenninu í framtíðinni.
Í fyrsta lagi notuðum við lífupplýsingafræðilegar aðferðir til þess að skoða áhrif mislestursbreytinga í KMT2A geninu. Við bárum saman dreifingu mislestursbreytinga í KMT2A sem valda WDSTS og þeirra sem finnst í heilbrigðu þýði og valda ekki WDSTS. Við greindum mikla aukningu mislestursbreytinga í CXXC hneppinu í einstaklingum með WDSTS en hneppi þetta sér um DNA bindingu KMT2A. Hinsvegar fundum við enga aukningu á mistlestursbreytingum í SET hneppinu sem sér um ensím virkni próteinsins. Þessar niðurstöður benda til þess að CXXC hneppið sinni mikilvægu hlutverki í sjúkdómsmyndun WDSTS. Næst nýttum við okkur gervigreindartólið AlphaFold2 (AF2) í bland við tilraunaþekkingu okkar til þess að búa til tölvulíkan af ensíminu. Þetta tölvulíkan gerði okkur kleift að spá fyrir um áhrif allra mögulegra mislestursstökkbreytinga á byggingu CXXC hneppisins í KMT2A próteininu, þ.e. hvort hún væri líkleg til þess að valda heilkenninu eða ekki. Þessi aðferð gæti því nýst í framtíðinni í klínískri vinnu við greiningu á því hvort KMT2A stökkbreytingar eru líklegar til að valda WDSTS.
Í öðru lagi þróuðum við nýtt músamódel fyrir WDSTS sem kallast Kmt2a+/LSL. Við nýttum okkur margvíslegar aðferðir til að greina áhrif breytingarinnar á svipgerð músanna eins og hegðunarpróf, vefjafræðilegar litanir, kjarnsýrumögnun (PCR), RT- qPCR, tölvusneiðmyndir og heilraðgreiningu erfðamengis. Við sýndum fram á að borið saman við villigerð úr sama goti sýndi Kmt2a+/LSL músamódelið lykil-svipgerðir WDSTS heilkennisins og er því gott líkan fyrir WDSTS í mönnum. Þetta gerir músamódelið að mikilvægu tóli fyrir rannsóknir á WDSTS. Auk þess sýna Kmt2a+/LSL mýsnar aukinn hárvöxt og hvítan kviðlægan blett í feldi sem gæti mögulega tengt KMT2A við áður óþekkt hlutverk í hárvexti og taugakambsþróun. Til þess að rannsaka sjúkdómsmyndun WDSTS betur í frumum framkvæmdum við RNA raðgreiningu og CUT&Run greiningu á H3K4me1 umframerfðamerkinu í músa taugaforverafrumum (mNPC). Við greindum vanstjórnun í genatjáningu og aukið aðgengi litnis í Kmt2a+/LSL taugaforverafrumum.
Að lokum var mótanleiki taugasvipgerðar WDSTS músa rannsakað með því að notast við nestin-Cre músamódel. Með þeirri nálgun gátum við endurheimt við fulla tjáningu Kmt2a gensins um miðja meðgöngu í Nes-Cre+/-Kmt2a+/LSL músunum. Með áðurnefndum svipgerðargreiningaraðferðum sýndum við fram á að taugaforverafrumur Nes-Cre+/-Kmt2a+/LSL músanna höfðu leiðrétt afbrigðileikana í genatjáningu og endurheimt jafnvægi í umframerfðakerfinu. Við sýndum einnig fram á að Nes-Cre+/- Kmt2a+/LSL mýsnar leiðrétta þær taugasvipgerðir sem lýst var í Kmt2a+/LSL músunum. Niðurstöður þessar sýna mótanleika taugasvipgerðarinnar í WDSTS músum á meðgöngu.
Þegar á heildina er litið auka niðurstöður þessarar doktorsritgerðar skilning okkar á WDSTS. Við kynnum nýjar niðurstöður sem sýna fram á hlutverk CXXC hneppisins í sjúkdómsmyndun WDSTS auk þess að varpa ljósi á áður óþekkt hlutverk KMT2A í taugakambsþróun. Okkur tókst að búa til nýtt músamódel fyrir WDSTS og lýsa því í smáatriðum ásamt því að sýna fram á mótanleika taugasvipgerðar músamódelsins á fósturstigi. Fyrir vikið ætti að vera fýsilegt að þróa meðferðarúrræði við WDSTS í framtíðinni.Wiedemann-Steiner syndrome (WDSTS) is a rare genetic cause of intellectual disability, with no cure and little research on the disease mechanism to this date. WDSTS is caused by heterozygous variants in a gene encoding the epigenetic regulator lysine- histone methyltransferase 2A (KMT2A). Individuals with WDSTS present with a range of symptoms widely affecting the body such as growth retardation, hypotonia, GI symptoms, distinct craniofacial features and hypertrichosis. Within the nervous system, individuals with WDSTS most commonly present with intellectual disability, developmental delay and aggressive behavior, which can prove difficult to manage and impacts their quality of life. In this PhD thesis, we aimed to gain a deeper understanding of the underlying disease mechanism of Wiedemann-Steiner syndrome (WDSTS) using several different methods and to expand on the current knowledge of this rare syndrome. Furthermore, we investigated the in utero malleability of the WDSTS neurological phenotypes in a mouse model, advancing the potential of future therapeutics for the syndrome.
First, using bioinformatic approaches, we wanted to explore the distribution of WDSTS-associated missense variants (MVs) in KMT2A. We identified the DNA binding CXXC domain of KMT2A to be highly enriched for WDSTS causing MVs using a comparative spatial analysis of MVs found in healthy populations and individuals with WDSTS. We found no evidence of MV enrichment in the enzymatic SET domain. These results suggest a novel, non-enzymatic and central role for the CXXC domain in the WDSTS pathogenesis. Utilizing the new AI-based protein prediction software AlphaFold2 (AF2) and prior experimental knowledge, we performed an in silico saturation mutagenesis of all potential MVs found within the CXXC domain of KMT2A. This allowed us to classify any future MVs as likely pathogenic or not, providing a new approach to determine the pathogenicity of a variant within the clinic.
Second, we established a novel disease mouse model of WDSTS termed Kmt2a+/LSL. We utilized various methods to characterize the mice in detail such as behavior testing, histology staining, PCRs, RT-qPCRs, CT scanning and Genome-wide long-read sequencing. We successfully demonstrated that the Kmt2a+/LSL model displays key WDSTS phenotypes compared to their wildtype littermates, and adequately represents the human WDSTS disease, making it a valuable model for any future WDSTS studies. Additionally, we provided evidence of hypertrichosis and a white abdominal spot present in our Kmt2a+/LSL model, potentially linking KMT2A to novel roles in hair growth and neural crest development. To further explore the mechanistic basis of WDSTS on a cellular level, we performed RNA sequencing and a CUT&Run of the H3K4me1 mark of mouse neuronal progenitor cells (mNPCs). We uncovered gene expression dysregulation and increased chromatin accessibility of the Kmt2a+/LSL mutant mNPCs.
Finally, we tested the malleability of neurological dysfunction using a nestin-Cre model, crossing the mouse strain with our Kmt2a+/LSL mice after validating its functionality. Using this approach, we restored Kmt2a expression around mid-gestation in the Nes-Cre+/-Kmt2a+/LSL mice. With the phenotyping methods described above, we provide robust evidence that the gene expression and epigenetic imbalance is restored in our Nes-Cre+/-Kmt2a+/LSL mNPCs. We also demonstrated that the Nes-Cre+/-Kmt2a+/LSL mice showed phenotypic rescue of the WDSTS-like neurological dysfunction of the Kmt2a+/LSL mice.
Taken together, the results of this thesis expand on the current knowledge of WDSTS. We provide new evidence for the role of the CXXC domain of KMT2A in WDSTS pathogenesis, as well as shedding light on new roles of KMT2A in biological processes such as neural crest development. We successfully created and characterized a novel mouse model for researching WDSTS as well as providing compelling evidence of in utero malleability of the neurological dysfunction, making WDSTS a promising candidate for future therapeutic opportunities
The Use of Artificial Intelligence for Diagnosis and Outcome Prediction in Primary Care
No full textIn recent years, the ability of Artificial Intelligence (AI) to analyze and predict various
variables within medicine has advanced significantly. Part of this progress can be
attributed to the availability of larger electronic datasets; however, there is still a
shortage of high-quality data for training AI models for use within the healthcare system.
Electronic health records contain vast amounts of data, and with increased
interoperability, diverse datasets are emerging that can be cross-referenced and
potentially used to train AI models. Doctors' summary notes from patient interviews are
a major component of medical records and include descriptions of the patient's
medical history, examination, findings, and the doctor’s assessment and plan. These
notes should, therefore, contain all the necessary information to train AI models to
predict patient diagnoses and outcomes.
The objective of this doctoral thesis was: 1) to investigate whether doctors’ summary
notes from patient medical records could be used to train AI models to predict
diagnoses and outcomes for patients in primary care; and 2) to study which factors the
models use to reach a conclusion and compare these to the elements doctors rely on.
The thesis is based on studies described in three papers—the first two were
retrospective, and the third was prospective. In the first study, an AI model was trained
to predict primary headache diagnoses based on labeled diagnostic features from
doctors' summary notes following patient interviews in primary care, which resulted in
one of four common primary headache diagnoses. The study compared the model’s
performance to that of three resident physicians and three family medicine specialists.
The model's internal functionality was also evaluated using Shapley Additive
Explanations (SHAP) values, which indicate which input features have the most
significant impact on each output. In the second paper, an AI model was trained on
Clinical Features (CFs) from labeled notes of doctors who treated primary care patients
diagnosed with one of the following respiratory symptom codes over a specific period:
J00, J15, J20, J44, and J45. In both the first and second studies, a methodology was
applied to remove low-content text notes and maximize the quality of the dataset from
which the models learned. The third study evaluated the model trained in the second
study, with minor adjustments, using a prospective approach in a single primary care
clinic in Iceland's capital area.
In the first study, the model achieved a higher weighted average sensitivity, positive
predictive value, and Matthews Correlation Coefficient (MCC) than the weighted
average of the doctors. The specificity of five out of six doctors was higher than that of
the model. SHAP value analysis indicated that the model relies on similar diagnostic
features as doctors for each diagnosis. In the second study, the model categorized
patients into risk groups, where the outcomes of patients in lower-risk groups reflected
those likely to have mild symptoms that resolve without intervention. No cases of
pneumonia or patients with lung infiltrates on Chest X-Rays (CXRs) were detected in the
lower-risk groups. In the third study, one patient with pneumonia was categorized in a
lower-risk group but was later found to have a normal lung CXR, suggesting a likely
misdiagnosis. All other patients with pneumonia on CXR were in high-risk groups. Two
patients were diagnosed with lung cancer, both in the highest risk group.
The results of the first study indicated that the AI model performed as well or slightly
better than the groups of GP trainees and GP specialists in diagnosing primary
headaches. SHAP value analysis showed that the models rely on similar clinical features
to doctors when making diagnoses. The results of the second study suggested that the
AI model could safely triage primary care patients with respiratory infections. The
model categorized patients with truly severe respiratory conditions into high-risk
groups, while those with milder symptoms were placed in low-risk groups. The third
study demonstrated that the model could stratify patients in real clinical settings so that
patients with severe respiratory conditions were categorized as high risk, while those
with mild symptoms were categorized as low risk. Two patients diagnosed with
pneumonia by doctors, whom the model classified as low risk, were subsequently
found to have normal lung images.
The doctoral thesis concludes that AI models trained on clinical features extracted from
physicians’ summary notes can have significant utility in primary healthcare.Á undanförnum árum hefur getu gervigreindar til þess að greina og spá fyrir um
útkomur sjúklinga verulega fleygt fram. Hluta af þessum framförum má þakka aðgengi
að stærri rafrænum gagnasöfnum en skortur er á stórum gæðamiklum gagnasöfnum til
þess að þjálfa gervigreindarlíkön á til notkunar innan heilbrigðiskerfisins. Rafrænar
sjúkraskrár búa yfir gríðarmiklum gögnum og með samtengingu kerfa geta myndast
fjölbreytt gagnasöfn sem má samkeyra og hugsanlega nýta til þjálfunar
gervigreindarlíkana. Samantektarnótur lækna úr viðtölum við sjúklinga eru stór hluti
sjúkraskrár í heilsugæslu og innihalda lýsingu á sögu sjúklings, skoðun, niðurstöðum og
ályktun og áætlun læknis. Slíkar nótur ættu því að innihalda allar upplýsingar sem þörf
er á til að þjálfa gervigreindarlíkön til að spá fyrir um greiningar og útkomur sjúklinga.
Markmið þessarar doktorsritgerðar var: 1) að rannsaka hvort hægt væri að nýta
textagögn úr sjúkraskrám sjúklinga til þess að þjálfa gervigreindaralíkön til þess að spá
fyrir um greiningar og horfur sjúklinga í heilsugæslu; 2) að skoða hvaða breytur hafa
áhrif á úttak líkananna og bera saman við breytur sem læknar styðjast við; og 3) kanna
frammistöðu líkananna við greiningar og forspár fyrir horfur sjúklinga í heilsugæslu.
Ritgerðin byggir á rannsóknum sem hefur verið lýst í þremur greinum—tvær fyrstu
rannsóknirnar eru aftursýnar en sú þriðja er framsýn. Í fyrstu greininni var
gervigreindarlíkan þjálfað til þess að spá fyrir um frumkomna höfuðverkjagreiningu út
frá merktum greiningarsérkennum úr samantektarnótu læknis eftir viðtöl við sjúklinga
sem fengu eina af fjórum algengustu greiningum slíkra höfuðverkja í heilsugæslu. Í
greininni var frammistaða líkansins borin saman við frammistöðu þriggja sérnámslækna
í heimilislækningum og þriggja sérfræðimenntaðra heimilislækna. Einnig var innri
virkni líkansins metin með SHapley Additive exPlanations (SHAP) gildum sem gáfu til
kynna hvaða þættir inntaksins höfðu mest áhrif á hvert úttak fyrir sig. Í annarri greininni
var gervigreindarlíkan þjálfað á greiningarsérkennum úr merktum nótum frá læknum
sem hittu sjúklinga í heilsugæslu sem fengu einn af eftirfarandi International
Classification of Diseases (ICD) kóðum á ákveðnu tímabili: J00, J15, J20, J44 og J45. Í
tveimur fyrstu greinunum var ákveðinni aðferðarfræði beitt til að fjarlægja innihaldslitlar
textanótur og hámarka gæði gagnasafnsins sem líkönin læra af. Í þriðju greininni var
frammistaða líkansins sem þjálfað var í rannsókn tvö metin, eftir smávægilega aðlögun,
með framsýnum hætti á einni heilsugæslustöð á höfuðborgarsvæðinu á Íslandi.
Í fyrstu rannsókninni náði líkanið hærra vegnu meðaltali í næmi, jákvæðu forspárgildi
og Matthews Correlation Coefficient (MCC) en vegið meðaltal læknanna. Sértæki fimm
lækna af sex var hærra en líkansins. Greining á SHAP gildum sýndi að líkanið styðst við
svipuð greiningarsérkenni og læknir gerir fyrir hverja greiningu. Í rannsókn tvö raðaði líkanið sjúklingum, með einkenni um öndunarfærasýkingu, í áhættuhópa þannig að
útkomur sjúklinga sem voru í lægri áhættuhópum endurspegluðu hóp sem líklega var
með væg einkenni sem hefðu gengið yfir án inngrips. Engir sjúklingar í lægri
áhættuhópum voru með lungnabólgu greinda af lækni eða á röntgenmynd. Í síðustu
rannsókninni var einn sjúklingur greindur með lungnabólgu í lægri áhættuhópum en
hann reyndist vera með eðlilega röntgemynd af lungum og því líklega rangt greindur.
Allir aðrir sjúklingar með lungnabólgu á röntgenmynd voru í há-áhættu hópum. Tveir
sjúklingar voru greindir með lungnakrabbamein, báðir í hæsta áhættuhóp.
Niðurstöður fyrstu rannsóknarinnar voru þær að gervigreindarlíkanið stóð sig jafn vel
eða ívið betur í greiningum á frumkomnum höfuðverkjum en hóparnir tveir af
sérnámslæknum og sérfræðingum í heimilislækningum. Greining á SHAP gildum leiddi
í ljós að líkönin studdust við mjög svipuð greiningarsérkenni og læknar við greiningar.
Niðurstöður annarrar rannsóknarinnar bentu til þess að gervigreindarlíkaninu tækist að
einkennastiga sjúklinga með öndunarfærasýkingar í heilsugæslu með öruggum hætti.
Líkanið raðaði sjúklingum sem reyndust raunverulega vera með alvarlega
öndunarfærasjúkdóma í há-áhættu hópa en sjúklingum með vægari einkenni í lág-
áhættu hópa. Þriðja rannsóknin sýndi fram á að líkaninu virtist takast að einkennastiga
sjúklinga í raunverulegum klínískum aðstæðum þannig að sjúklingar með alvarlegar
öndunarfærasýkingar voru flokkaðir í háa áhættu en sjúklingar með væg einkenni í lága
áhættu. Tveir sjúklingar sem læknar greindu með lungnabólgu en líkanið flokkaði í lág-
áhættu hóp reyndust vera með eðlilegar lungnamyndir.
Niðurstöður doktorsritgerðarinnar benda til þess að gervigreindarlíkön, sem þjálfuð eru
á greiningarsérkennum úr samantektarnótum lækna, geti haft verulegt notagildi í
heilsugæslu.Vísindasjóður Félags íslenskra heimilislækna, Ranní
A case study of four rural primary schools in Malawi
Full text linkÍ gegnum tíðina, hefur alþjóða samfélagið samþykkt og staðfest ýmsar alþjóðlegar
yfirlýsingar er varða menntun og mannréttindi. Fyrsta slíka samþykktin leit dagsins ljós
árið 1948 þegar Sameinuðu Þjóðirnar birtu yfirlýsingu þar sem fram kom að allir eiga
rétt á menntun. Sú síðasta var kynnt árið 2015 af Sameinuðu Þjóðunum þar sem lýst er
yfir að þjóðir heims skuli leitast við að tryggja öllum sama rétt til góðrar menntunar og
að stuðla að möguleikum til menntunar fyrir alla. Þrátt fyrir þessar samþykktu yfirlýsingar
um aðgengi allra að góðri menntun, þá hafa þau markmið ekki náðst. Hefur þetta
reynst erfitt sérstaklega í ýmsum lágtekjulöndum. Það vekur spurningar um hvernig á
því standi og sýnir mikilvægi þess að rannsaka stöðuna, til þess að efla skilning okkar á
þeim hindrunum sem varna því að löndin nái að veita öllum jafnt aðgengi að menntun.
Ítarlegar rannsóknir veita okkur tækifæri til að bera kennsl á og forgangsraða þeim
þáttum í menntakerfinu sem þarf að betrumbæta svo við getum veitt öllum börnum jafnt
aðgengi að góðri menntun. Sem aðili að Sameinuðu þjóðunum hefur Malaví samþykkt þessar alþjóðlegu
skuldbindingar án þess þó að hafa náð að uppfylla þær. Tilgangur þessarar rannsóknar
er að öðlast þekkingu og skilning á viðhorfi fólks í dreifbýli í Malaví til menntunar og
hvernig það upplifir hana, til þess að bæta þekkingu á því hvað hægt sé að gera til að
bæta menntun í þeirra umhverfi. Markmið þessarar ritgerðar er að rýna í valinn hluta
menntakerfisins í dreifbýli í Mangochi héraði, til þess að greina álitamál og fá dýpri
skilning á þáttum sem styðja eða hindra gæðamenntun. Ég beini athygli að samskiptum
kennara við hagaðila skólasamfélagsins, samskiptum heimilis og skóla, þátttöku foreldra
í námi barna sinna, viðhorfum til menntunar, búsetuskilyrðum og starfsaðstöðu kennara
í fjórum dreifbýlisskólum í Mangochi héraði. Aðalrannsóknarspurningarnar mínar voru:
Hvernig er upplifun og reynsla fólks af menntun í dreifbýlisskólum í Mangochi héraði í
Malaví, og hvernig er samskiptum þeirra háttað? Hvaða þætti telja hagaðilar vera
mikilvæga til að tryggja gæði menntunar í dreifbýlisskólum í Mangochi héraði? Rannsóknin er fjöltilviksrannsókn. Til að fá innsýn í hvernig menntakerfið í Malaví birtist
í verki, voru fjórir grunnskólar í dreifbýli í Mangochi héraði valdir til þátttöku og gagna
aflað á vettvangi þeirra. Rannsóknin varpar ljósi á þessa þætti með greiningu gagna úr
þremur sjálfstæðum gagnasettum. Gögnin eru viðtöl við skólastjórnendur, kennara,
grunnskólaráðgjafa og sérfræðinga úr menntamálaráðuneytinu og frá
héraðsskrifstofunni í Mangochi. Þar að auki voru tekin viðtöl við rýnihópa frá hverjum
skóla þar sem rætt var við héraðshöfðingja, foreldra, og meðlimi í ýmsum nefndum á
vegum skólanna, ásamt vettvangsathugunum og ítarlegum vettvangsnótum. Saman, gefa
þessi gagnasöfn rannsóknarinnar og greining þeirra góða yfirsýn og djúpa innsýn í
viðfangsefnið í þessum fjórum þátttökuskólum á fjölbreyttan hátt. Að auki styðja gögnin
við þróun á líkani um gæði menntunar í lágtekjulöndum. Gagnagreining fór fram með hliðsjón af félagsvistfræðikenningu Bronfenbrenners
ásamt ramma um innleiðingu góðrar menntunar í lágtekjulöndum. Þessar kenningar
veittu mikilvægan ramma og hugtök til að greina gögnin og til að útskýra hvernig
samskiptum og samvinnu hinna ýmissa hagaðila í menntun háttar í grunnskólum í
dreifbýli Malaví. Einnig veittu kenningarnar mér tækifæri til að setja hin mismunandi
félagslegu kerfi skóla og nærsamfélagsins í samhengi. Þetta verk byggir á þremur ritrýndum fræðigreinum sem hver um sig veitir innsýn í
þessa þætti grunnskólamenntunar í dreifbýli í Malaví. Tvær þessara greina hafa verið
birtar og þriðja hefur verið samþykkt til birtingar og er í prentun. Saman sýna þessar
greinar samtengingu þessara mismunandi félagslegu þátta. Niðurstöður
rannsóknarinnar benda til þess að foreldrar í dreifbýli í Mangoci meti menntun og viti
hvaða gildi menntun getur haft fyrir framtíð barna sinna. Foreldrar upplifa sig velkomna
í skólann og eru hvattir til að mæta í reglulegar heimsóknir til að tryggja að börnin
þeirra séu í skólanum og til að fylgjast með framvindu þeirra í námi og hegðun. Hins
vegar, telja kennarar að foreldrar hafi lítinn áhuga á námi barna sinna og telja að tíð
skróp nemenda gefi góða mynd af því hversu lítils foreldrar meti menntun. Samkvæmt
kennurum sjást foreldrar sjaldan í skólum þrátt fyrir að vera hvattir til þess af
skólastjórum og kennurum. Þessi litlu samskipti milli heimilis og skóla hafa neikvæð
áhrif á námsárangur nemenda. Allir þátttökukennarar lýsa áhyggjum af skorti á
kennslustofum og almennum innviðum skólanna, sem meðal annars skerði möguleika
þeirra á samvinnu. Búsetuskilyrði og starfsaðstæður kennara eru krefjandi, sem lýsa sér
meðal annars í kennaraskorti og miklum nemendafjölda í hverjum bekk, takmarkaðri
faglegri þróun og skorti á náms- og kennslugögnum og lélegum aðbúnaði. Afleiðingar
slæmra vinnuskilyrða og búsetuaðstæðna eru meðal annars þær að kennarar eru tregir
til þess að flytja til hinna dreifbýlu svæða landsins og setjast þar að og kenna. Sú tregða
viðheldur skorti á kennurum og barnmörgum bekkjum í dreifbýli í Malaví. Byggt á
niðurstöðum rannsóknarinnar tel ég að auknum gæðum menntunar megi ná með því að
styrkja gagnkvæm tengsl menntastefnu, skóla, og heimila/nærsamfélags, þannig að öll
félags-vistkerfin nái að vinna saman. Gildi þessarar rannsóknar liggur í þeirri þekkingu sem aflað var um viðhorf til
menntunar og aðstæður til skólastarfs í dreifbýli í Malaví, og birt í fræðigreinum, auk
þeirra tengsla sem komu í ljós við gagnagreiningu og skrif þessarar kápu. Niðurstöður
rannsóknarinnar má nýta til að styðja og efla opinbera umræðu um menntamál almennt
og sérstaklega í Mangochi héraði. Ég kynni í ritgerðinni hagnýtt líkan, eða ramma, til
að greina gæðamenntun í lágtekjulöndum, sem og hugmynd út frá því líkani um
matstæki sem mætti nýta til að styðja umbætur í menntun. Sú þekking sem kynnt er hér
getur vakið almennar umræður um menntamál í Malaví og hvatt stefnumótendur til að
kalla eftir aðkomu allra hagaðila um menntun að borðinu og hvatt foreldra og samfélög
til þátttöku. Með þátttöku allra, þar á meðal hins óbreytta almennings er hægt að fara
yfir stöðu mála eins og hún birtist í dag og mikilvægum upplýsingum komið á framfæri.
Það gefur tækifæri til umræðu um, til dæmis, hvers samfélagið þarfnast bæði
nærsamfélagið og hið stærra, og hvað þurfi að gera til að ná því takmarki. Með þessu
móti má auka gæði og aðgengi allra barna að menntun og tryggja enn betur framtíð
þeirra og rjúfa vítahring fátæktar sem oft fylgir kynslóð eftir kynslóð. Gæðamenntun
fyrir alla er lykilþáttur í félagslegu réttlæti í anda skóla fyrir alla. Sem þátttakendur í
alþjóðlegu samfélagi ættum við öll að láta okkur varða og vera meðvituð um að til þess
að ná varanlegum breytingum þá verða breytingarnar að eiga sér stað í
nærsamfélaginu. Þessi rannsókn ítrekar mikilvægi þess að taka tillit til þeirra aðstæðna
sem menntun verður til í og þeirra þarfa sem nærsamfélagið telur mikilvægt að mæta,
sem og að það séu virk samskipti gegnu samvinnu og samtal.
Fræðilegt framlag þessarar rannsóknar bætir við mikilvægri þekkingu um gæði
menntunar í dreifbýli í Malaví og hvernig nýta má hana í mismunandi kringumstæðum
til að greina gæði í menntun og setja fram raunhæf markmið til að bæta hana.The Universal Declaration of Human Rights introduced by the United Nations in 1948
stipulates that “everyone has a right to education.” Since then, the global community
has agreed upon and ratified various universal declarations on education and human
rights. Most recently, in 2015 the United Nations published Sustainable Development
Goals specifying that member states will “ensure inclusive and equitable quality
education and promote lifelong learning opportunities for all.” Despite these
proclamations, universal access to quality education has not been achieved, especially
in many low-income countries. To understand why, we must explore the obstructions
preventing low-income countries from achieving these goals. In-depth investigation will
allow us to identify and prioritise which features of the education system we need to
improve so that all children have access to quality education.
As a United Nations member state, Malawi has ratified the universal declarations but
has not yet achieved these international goals. The purpose of this research is to
understand how people in rural areas in Malawi view and experience education in
order to contribute to knowledge about what could be done to improve education in
these contexts. The aim was to select and explore a representative part of the education
system in rural Malawi, with rural Mangochi District as an example, to identify issues
and gain a deeper understanding of factors that support or hinder quality education.
Data was obtained through interviews and observations, and the focus is on
participants’ attitudes towards education, family-school relationships, parental
involvement, and teachers' working and living conditions in four rural primary schools
in Mangochi District. My main research questions are: How do stakeholders in four
primary schools in rural Mangochi District perceive education in their context, and what
is the nature of their interactions? What factors are perceived by stakeholders as central
to achieving quality education in rural primary schools in Mangochi District?
The main case I studied in this research was about identifying and analysing how the
education system emerges and is experienced in rural areas in Malawi. A multi-case
method was applied to shed light on and contextualise the main case. Four primary
schools in rural Mangochi District were approached and selected for participation in
my field study. Three separate datasets were collected for each school, using diverse
empirical methods. These included transcripts of interviews with headteachers,
teachers, primary education advisors, and senior education officers; records of focus
group discussions with parents and members of the school community; notes from nonparticipant observations; and extensive field notes. These datasets provided a
substantial overview of the conditions in the four rural primary schools and eventually
offered an opportunity for me to put forward a data-based model of the current
conditions in rural primary schools and changes needed for progress towards quality
education. My conceptual framework draws on selected aspects of Bronfenbrenner’s
socio-ecological systems theory (SEST), complemented by the framework for quality
education in low-income countries (EdQual). Together, the frameworks provided
concepts to frame, analyse and describe communication and collaboration in the
education system in rural Malawi, with four primary schools in rural Mangochi District
as exemplary cases. SEST and EdQual were applied to contextualise the interactions
among the different social systems in the schools and surrounding communities.
The findings of this study have been reported in three published scientific articles,
which together provide insight into different yet interconnected features of the primary
education system in rural Malawi.
The main findings indicate that parents generally consider education valuable for their
children’s future. They feel welcome at school and are encouraged to visit regularly to
observe their children’s attendance, progress and behaviour. However, teachers
disagree, viewing parents as having little interest in their children’s education. They
interpret learners’ frequent truancy as indicating that many parents do not concern
themselves with education, and according to teachers, few parents are seen in schools
despite being prompted to come by the headteacher or teachers. This weak homeschool interaction adversely affects learners’ academic attainment. All teachers
interviewed are concerned with the lack of classrooms and poor infrastructure, which,
among other things, restricts their opportunities for collaboration and collegial support.
Teachers’ working and living conditions are far from ideal and are characterized by
overcrowded classes, limited professional development, and a shortage of teachers,
resources, and infrastructure. The findings demonstrate that the consequence of these
trying conditions is that teachers are reluctant to move to rural areas to teach,
perpetuating the acute problems of teacher shortage and overcrowded classes.
The value of this dissertation lies both in the knowledge reported in the three papers
and in the links that have emerged from this synthesis of the study. The findings in this
thesis can be used to enable supportive discussion about rural education in general
and in Mangochi District in particular. I present a practical model or a framework for
identifying quality education in LMICs, Social Ecology of quality education in rural
primary schools in LMIC, built on my findings, Bronfenbrenner’s SEST, and EdQual. I
also derived a tool from this model that can be applied to support improvements in
education: The Talking Wall: A practical tool to build implementation towards change.
This research contributes to knowledge and understanding of the features that support
or hinder quality education in rural Malawi generally and rural Mangochi District
specifically. The study makes an original scholarly contribution to understanding quality
education in rural settings and adds to the increasing body of research on education in
Malawi. Enhancing quality education for all is an important social justice goal. As global
ix
citizens, we should all be actively concerned and mindful that for any lasting changes to
occur, change needs to happen at the local level. This study iterates the importance of
context and the experienced needs of each society, as well as active interaction through
communication and collaboration. To successfully implement quality education in any
society, that society must take an active role in creating that change.
It is evident from the findings that numerous quality inputs and processes in rural
Malawi are needed to strengthen the interconnection of policy-, school-, and home
environments. The findings give reason to encourage policymakers to strengthen the
roles of community members to interact with all other stakeholders and provide support
and incentives for parents and communities to participate. Fostering communication
and collaboration that involves all relevant persons is an important step toward
increasing the quality of education. By discussing the current situation, communities
could learn from each other to identify what they want and need and how to take steps
to achieve those outcomes. Public discourse involving all stakeholders including the
general public at a grassroots level is one way to convey important information to all
concerned. It could increase access to quality education for rural children and
accelerate the pursuit of education for all. Providing children with tools to create better
futures for themselves allows them to participate in society on equal grounding as other
citizens in the spirit of social justice. Hence, enhancing quality education for all is
crucial to social justice.
The scholarly contribution of this study is to add valuable information to our current
knowledge about quality education in rural settings in Malawi and how this knowledge
can be used in different contexts to identify quality, set realistic goals and take action to improve education
Erfðafræðilegur grunnur gangtegunda íslenska hestsins
No full textThe research presented in this doctoral thesis was conducted under the joint auspices of the Agricultural University of Icelandic and the Swedish University of Agricultural Sciences.Abstract: The Icelandic horse is celebrated for its unique gaits and versatility as a riding horse, yet the genetic basis of these characteristics is not fully understood. Its diverse gait range, the availability of extensive phenotypic records, and the application of advanced genomic technologies make the Icelandic horse an invaluable model for exploring the genetic foundations of gait traits and performance.
This thesis aimed to identify novel genetic factors affecting gaits and performance in the Icelandic horse by integrating genomic approaches to analyse genetic variation through genome-wide patterns of homozygosity and polymorphic variation. The study utilized high-density SNP genotype data, generated using a 670k genotype array, from 380 horses to perform genome-wide association (GWA) studies and runs of homozygosity (ROH) analyses. Additionally, 39 horses were included for whole-genome sequencing (WGS) analysis.
Through GWA studies, quantitative trait loci (QTLs) affecting gait traits were identified. One QTL was associated with breeding scores for back and croup conformation, which significantly influenced the quality of the lateral gaits tölt and pace. Two additional QTLs were directly linked to breeding scores for pace. Haplotype analysis revealed two frequent haplotypes for each identified QTL that had significant effects on the associated trait. The haplotypes associated with back and croup harboured genes with known roles in muscle and skeletal development in humans. The haplotypes affecting pace scores were located within the candidate genes STAU2 and RELN which are expressed in neural tissue. In addition to the observed effects on pace, the STAU2 haplotypes were found to significantly influence the quality of trot and gallop, while the RELN haplotypes impacted the quality of tölt, trot, canter, and gallop, and may potentially also influence the trainability and precocity of young horses. Moreover, interactions between STAU2, RELN, and the previously identified DMRT3 gene were observed, involving both additive and compensatory effects. Sequence analysis in these regions revealed a partial loss of the STAU2 protein caused by a one-base-pair frameshift insertion. This variant was proposed to be causative for the observed effects of the STAU2 haplotypes. In the RELN region, potential regulatory elements were identified and suggested as candidate variants influencing the effects of the RELN haplotypes.
The enduring significance of the genomic region on ECA23, harbouring the DMRT3 gene, was confirmed through ROH analysis, while additional regions of potential relevance to performance traits were identified. Analyses of genomic inbreeding and genetic diversity indicated that recent breeding practices in the Icelandic horse breed have been sustainable, maintaining adequate genetic diversity.
In conclusion, this thesis expands current knowledge of the genetic basis of gait and performance in the Icelandic horse, by demonstrating that genetic factors beyond DMRT3 contribute to the regulation of gait ability and quality. The findings warrant further investigations and may ultimately benefit the breeding of the Icelandic horse and assist breeders in making more informed breeding decisions.Ágrip: Íslenski hesturinn er þekktur víða um heim sem fjölhæfur reiðhestur vegna hans einstöku ganghæfileika. Erfðafræðilegur grunnur þessara eiginleika er þó enn að miklu leyti óþekktur. Ganghæfileikar hans ásamt aðgengilegum og víðtækum svipfarsmælingum, gera íslenska hestinn að afar verðmætu viðfangi til rannsókna á þessu sviði.
Meginmarkmið þessarar rannsóknar var að bera kennsl á nýja erfðaþætti sem hafa áhrif á gangtegundir og hæfileika íslenska hestsins. Það var gert með því að samþætta aðferðir sem annars vegar kanna arfhrein svæði á erfðamenginu vegna úrvals, og hins vegar svæði á erfðamenginu sem einkennast af breytileika arfgerða í tengslum við ákveðna eiginleika. Í rannsókninni var notast við háþéttni SNP-arfgerðagreiningar, byggðar á 670k flögu, fyrir 380 hross með kynbótadóma, til að framkvæma víðtæka erfðamengisleit og greiningu á samfelldum röðum arfhreinna svæða. Þar að auki voru erfðamengi 39 hrossa heilraðgreind til frekari greininga.
Með víðtækri erfðamengisleit fundust áður óþekkt tengsl milli ganghæfileika og breytileika á ákveðnum svæðum á erfðamenginu (e. quantitative trait locus, QTL). Eitt QTL hafði tengsl við einkunnir fyrir bak og lend og hafði marktæk áhrif á gæði tölts og skeiðs. Tvö önnur QTL höfðu bein tengsl við einkunn fyrir skeið. Setraðagreining leiddi í ljós tvær algengar setraðir í öllum þessum QTL sem höfðu marktæk áhrif. Setraðirnar sem höfðu tengsl við einkunn fyrir bak og lend voru staðsettar innan gena sem hafa þekkt hlutverk í vöðva- og beinabyggingu í mannfólki. Setraðirnar sem höfðu áhrif á einkunnir fyrir skeið voru staðsettar í genunum STAU2 og RELN, sem bæði eru tjáð í taugavef. Umfram tengslin við skeiðeinkunn þá höfðu setraðirnar í STAU2-geninu einnig marktæk áhrif á einkunnir fyrir brokk og greitt stökk. Að sama skapi höfðu setraðirnar í RELN-geninu marktæk áhrif á einkunnir fyrir tölt, brokk, hægt og greitt stökk, umfram skeiðeinkunn. Vísbendingar bentu einnig til að RELN-setraðirnar hefðu áhrif á bráðþroska og hversu fljót hross væru til í þjálfun. Þar að auki voru víxlverkunum milli STAU2, RELN og hins áður þekkta DMRT3-gens lýst í formi samleggjandi- og uppbótaáhrifa. Frekari greining með heilraðgreiningagögnum sýndi fram á að hliðrunarstökkbreyting (e. frameshift mutation) í STAU2-geninu, sem olli skertri próteinframleiðslu, væri líkleg orsök fyrir þeim áhrifum sem setraðirnar sýndu á skeið, brokk og greitt stökk. Sambærileg greining leiddi í ljós stýriþætti í RELN-geninu sem mögulega útskýra þau áhrif sem RELN-setraðirnar höfðu á skeið, tölt, brokk, hægt og greitt stökk.
Með greiningu á samfelldum röðum arfhreinna svæða var mikilvægi hluta litnings númer 23 staðfest gagnvart ganghæfni og getu íslenska hestsins, en þar er DMRT3-genið staðsett. Greiningin leiddi einnig í ljós áður óþekkt gen með mögulegar tengingar við afköst og getu. Útreikningar á skyldleikarækt og erfðabreytileika sem byggðu á erfðagögnum gáfu til kynna að ræktun íslenska hestsins síðastliðna áratugi hafi verið sjálfbær þar sem tap erfðabreytileika var í lágmarki.
Rannsóknin eykur þekkingu á erfðafræðilegum grunni gangtegunda og sýnir fram á að erfðaþættir umfram DMRT3-genið hafa áhrif á ganghæfni íslenska hestsins. Niðurstöðurnar styðja við frekari rannsóknir á þessu sviði, ásamt því að nýtast ræktendum íslenska hestsins við að taka upplýstari ákvarðanir í ræktunarstarfinu.The work in this thesis was funded by grants from the Agricultural University of Iceland’s Doctoral Fund, the Conservation Fund for the Icelandic Horse Breed, the Swedish Icelandic Horse Association (SIF Avel), Blikastaðir Fund, the Icelandic Genetic Resource Council in Agriculture (AGROGEN), the Swedish Research Council (VR) and the Swedish Foundation for Strategic Research
Parallel and Scalable Hyperparameter Optimization for Distributed Deep Learning Methods on High-Performance Computing Systems
Full text linkThe design of Deep Learning (DL) models is a complex task, involving decisions
on the general architecture of the model (e.g., the number of layers of the Neural
Network (NN)) and on the optimization algorithms (e.g., the learning rate). These
so-called hyperparameters significantly influence the performance (e.g., accuracy or
error rates) of the final DL model and are, therefore, of great importance. However,
optimizing these hyperparameters is a computationally intensive process due to the
necessity of evaluating many combinations to identify the best-performing ones. Often,
the optimization is manually performed.
This Ph.D. thesis leverages the power of High-Performance Computing (HPC) systems
to perform automatic and efficient Hyperparameter Optimization (HPO) for DL models
that are trained on large quantities of scientific data. On modern HPO systems, equipped
with a high number of Graphics Processing Units (GPUs), it becomes possible to not
only evaluate multiple models with different hyperparameter combinations in parallel but
also to distribute the training of the models themselves to multiple GPUs. State-of-the-art HPO methods, based on the concepts of early stopping, have demonstrated significant
reductions in the runtime of the HPO process. Their performance at scale, particularly
in the context of HPC environments and when applied to large scientific datasets, has
remained unexplored. This thesis thus researches parallel and scalable HPO methods
that leverage new inherent capabilities of HPC systems and innovative workflows
incorporating novel computing paradigms. The developed HPO methods are validated
on different scientific datasets ranging from the Computational Fluid Dynamics (CFD)
to Remote Sensing (RS) domain, spanning multiple hundred Gigabytes (GBs) to several
Terabytes (TBs) in size.Að hanna Deep Learning (DL) kerfi er flókið verkefni, sem felur í sér ákvarðanir um
almennan arkitektúr kerfisins (t.d. fjölda laga) og fínstillingu á breytum (t.d. við innleiðingu kerfisins). Þessar svokölluðu ofurfæribreytur hafa veruleg áhrif á frammistöðu
staðbundna DL líkansins og eru því mjög mikilvægar. Hins vegar getur fínstilling þessa
færibreyta verið auðlindafrekt (resource-intensive) ferli vegna þess að það þarf að meta
margar samsetningar til að finna þær sem standa sig best og skila besta árangri.
Þessi Ph.D. ritgerð miðar að nýta kraftinn í ofurtölvu kerfum (High-Performance
Computing/HPC) til að framkvæma skilvirka Hyperparameter Optimization (HPO)
fyrir DL líkön sem eru þjálfuð á stórum vísinda-gagnasöfnum. Í nútíma HPC kerfum, búin fjölda grafískra vinnslueininga (GPU), verður ekki aðeins hægt að mæla
margar gerðir með mismunandi samsetningar samhliða, heldur einnig að keyra þjálfun líkananna sjálfra á mörgum GPU einingum. Nýjustu HPO aðferðir, sem byggja á
hugmyndinni um snemmbúna stöðvun, hafa sýnt verulega lækkun á keyrslutíma HPO
ferlisins. Frammistaða þeirra í stærðargráðu, sérstaklega í tengslum við HPC umhverfi
og þegar þau eru notuð í stórum vísindalegum gagnagrunnum, hefur hingað til verið
órannsakað svið. Í þessari ritgerð er leitast við að brúa þetta bil með því að innleiða
hliðstæðar og stigstærðar/skalanlegar HPO aðferðir sem nýta eðlislæga eiginleika HPC
kerfisins og verkflæði sem fela í sér innlimun nýrra reikniviðmiða. HPO aðferðirnar og
virkni þeirra hafa verið staðfest (validated) á mismunandi vísindalegum gagnasöfnum
og sviðum, allt frá Computational Fluid Dynamics (CFD) til fjarkönnunar (Remote
Sensing/RS), sem spannar nokkur hundruð gígabæt til nokkurra terabæta að stærð
Norwegian Influence on Icelandic Literary Language: An Examination of Seventy-Five Scribal Hands
No full textIcelandic manuscripts from the thirteenth to the fifteenth centuries show several linguistic, orthographic, and palaeographic features that are thought to be characteristic of Norwegian dialects. These features, commonly referred to as ‘Norwegianisms’, have traditionally been attributed to Norwegian influence at that time. While it is often noted that the rate of Norwegian characteristics decreased in the late fourteenth century, this has never been systematically studied. It has also not been understood what social circumstances may have caused or contributed to the disappearance of the Norwegian features in Icelandic manuscripts, nor what influence they may have had on the Icelandic language and script. As the first comprehensive and longitudinal analysis of selected Norwegianisms in Icelandic manuscripts and charters from the early fourteenth century until the Reformation, this study combines advanced statistical methods with approaches from historical sociolinguistics not previously applied to the study of language change in Iceland.
The project is based on case studies of the occurrence of nine of the most prominent Norwegianisms in Icelandic literary language from 1300 to 1530, with a particular focus on their presumed decline after 1400. It also explores possible motivations behind the adoption of specific linguistic features in the broader social, political, economic, and cultural contexts of the period. Additionally, the study investigates how the use of Norwegianisms may have varied across social milieus and authors and assesses whether any orthographic shifts in the manuscripts indicate underlying linguistic changes, as well as the extent to which these changes may have influenced spoken Icelandic.
The examination draws on a dataset of approximately 165,000 tokens collected from 75 scribal hands in manuscripts from around 1300 to around 1530 in addition to 187 hands in Icelandic original charters. The data were filtered, compared, visualised, and analysed with regard to feature and token frequencies, changes in spelling variants over time, statistical significance, and correlations. Key linguistic aspects such as lexical differences, phonological contexts, and inflectional patterns were also examined.
Emphasis was also placed on shifts within medieval Icelandic society and intercultural relations. Specifically, differences were examined regarding the use of Norwegianisms in different genres and text types, as well as variation within and between co-occurring hands and their scribal milieus.
The analysis yielded two key findings: First, the orthographic representation of the examined Norwegianisms primarily depends on linguistic or graphemic restrictions, variation in different genres, and the socio-regional context. Norwegianisms are most prevalent in the context of law, Church, and secular administration. Regionally, they are often linked to scribal milieus in west and north Iceland, which may hint at the possibility of diverging socio-regional orthographic conventions or the emergence of certain formal styles or registers. Second, Norwegianisms in Icelandic manuscripts seem to have developed in two distinct waves (cf. Kjartan G. Ottósson 1990–1991, 115; 1992, 164), challenging previous assumptions of a permanent ousting of these features. They were regularly used until around 1400 and declined significantly shortly after, but several features resurged intermittently in the late fifteenth century. Their eventual disappearance appears to have been mainly caused not by decreasing contact, but rather by the shift in locations and agents of literacy, evolving literary tastes, and the growing influence of new and competing transnational trade in the fifteenth century.
As such, this study provides reliable data with broad applications in historical linguistics, manuscript studies, and sociolinguistics. It underscores the impact of cultural and educational institutions on linguistic development and scribal practice. By applying statistical methods from Digital Humanities, this study moves beyond traditional qualitative analyses of individual hands or manuscripts.Þessi langsniðsrannsókn miðar að því að gefa ítarlegt yfirlit yfir útbreiðslu norskra
máleinkenna, svokallaðra „norvagisma“, í íslenskum handritum og fornbréfum og þróun
þeirra frá fyrri hluta fjórtándu aldar fram að siðaskiptum. Við rannsóknina var bæði beitt
aðferðum ályktunartölfræði og félagslegra málvísinda sem hingað til hafa ekki verið
notaðar við rannsóknir á málbreytingum í íslensku á þessu tímabili.
Engin kerfisbundin rannsókn hefur hingað til verið gerð á þessu efni, þó að
fræðimenn hafi veitt því athygli að tíðni þessara einkenna hafi minnkað verulega í
kringum 1400. Jafnframt hefur því verið haldið fram að íslenskir skrifarar hafi tekið upp
„norvagisma“ við uppskriftir texta eftir norskum forritum, þó að ástæður sem gætu hafa
stuðlað að hvarfi þeirra séu ekki skýrar. Einnig er óljóst hvort og að hve miklu leyti þessi
einkenni hafi haft áhrif á íslenskt mál eða skrifaravenju á Íslandi.
Greiningin byggir á gagnasafni sem inniheldur um það bil 165.000 tákn (e. token),
sem safnað var úr verkum 75 skrifara frá um 1300 til um 1530, ásamt 187 íslenskum
fornbréfum. Gögnin voru síuð, borin saman og metin með tilliti til tíðni og þróunar
„norvagismanna“, tölfræðilegrar marktektar og fylgni. Sérstök áhersla var lögð á
samfélagsbreytingar og fjölmenningarleg samskipti auk megindlegrar greiningar.
Kannaður var munur á notkun ákveðinna „norvagisma“ í mismunandi textategundum
sem og breytileiki innan og á milli rithanda.
Nánast allir „norvagismar“ urðu algengari á milli 1300 og 1350, en þeim tók svo að
fækka í kringum aldamótin 1400. Frá síðari hluta fimmtándu aldar varð tíðni
„norvagismanna“ óstöðugri. Í ljósi þess má álykta að þróun þeirra hafi ekki einkennst af
hnignun og hvarfi, heldur virðist hún hafa farið fram í tveimur aðgreindum bylgjum (sbr.
Kjartan G. Ottósson 1990–1991, 115; 1992, 164): Á fjórtándu öld og fram um 1400 var
notkun einkennanna regluleg og svo fylgdi önnur óregluleg bylgja þar sem sumir
„norvagismar“ efldust aftur.
Helstu niðurstöður þessarar kerfisbundnu greiningar benda til þess að þrír þættir hafi
haft mest áhrif á notkun „norvagismanna“ í ritmáli, einkum fyrir 1400: málfræðilegar
og/eða stafsetningarlegar takmarkanir, textategund og félagslegt og staðbundið
samhengi.
Niðurstöður þessarar rannsóknar gefa því alveg nýja innsýn í virkni málbreytinga í
málsambýli og þær munu gagnast við frekari rannsóknir í sögulegum félagsmálvísindum
og handritafræðum.This project was supported by the Icelandic Research Fund, grant no. 206761-052, 2020–2023, and the University of Iceland School of Humanities Education Fund 2024
Fathers who have been violent. Obstacles and opportunities for change.
Full text linkÞessi rannsókn fjallar um feður sem beitt hafa ofbeldi í nánum samböndum og breytingarferli þeirra. Ofbeldi feðra gegn maka og börnum er mikilvægt femínískt umfjöllunarefni. Þekking á og úrræði við ofbeldi feðra er lykilþáttur í að vinna að öryggi kvenna og barna. Karlar sem beita maka sína ofbeldi eru oft feður og þrátt fyrir orðspor Íslands sem leiðandi á sviði jafnréttismála þá þrífst vandinn einnig þar. Þó svo að rannsóknir á ofbeldi feðra og meðferðarúrræðum fyrir gerendur hafi í auknum mæli beinst að því að skilja breytingarferli þá hefur verið lítið samtal við femínískar hrif kenningar um breytingar. Tvö gagnasöfn voru notuð til að rannsaka feður sem beitt hafa ofbeldi í nánu sambandi. Eigindleg viðtöl við átta feður sem beitt hafa ofbeldi og 250 greinar úr íslenskum fjölmiðlum. Markmið verkefnisins var að skoða bæði ríkjandi orðræður um feður og ofbeldi og reynslu feðra af því að beita ofbeldi, af hlutverki sínu sem feður og af breytingarferli frá ofbeldishegðun. Þannig nálgast verkið samfélagslegt samhengi ofbeldis í nánum samböndum sem og sjónarmið feðranna og tilfinningalegar flækjur þeirra gagnvart hegðun sinni. Femínískar kenningar um póststrúktúralisma og hrif, einkum og sér í lagi óþægindi, voru notaðar til að greina gögnin. Þannig eru kynjuð valdatengsl, föðurhlutverkið og breytingar frá ofbeldi skoðuð út frá mótandi áhrifum orðræðna og tilfinninga. Niðurstöðum rannsóknarverkefnisins eru gerð skil í þremur fræðigreinum. Þær sýna hvernig fjölmiðlar bregðast við óþægilegri umræðu um feður sem beitt hafa ofbeldi með því að einblína á einstaklinga og hvernig þeir eru ólíkir góðum og virkum feðrum. Þannig horfa fjölmiðlar fram hjá samfélags formgerðum sem eiga þátt í að skapa ofbeldi í nánum samböndum (fræðigrein eitt). Auk þess varpa niðurstöðurnar ljósi á hvernig feðurnir takast á við óþægindi í frásögnum sínum af ofbeldi, föðurhlutverkinu og breytingum. Niðurstöðurnar sýna að feður geta hunsað óþægindin með því að skipta um umræðuefni, grípa í grín, reiðast, og í einhverjum tilvikum reiða sig á tilfinningavinnu kvenna í lífi þeirra (fræðigrein tvö). Auk þess nálguðust þeir föðurhlutverkið sem verkefni sem ætti að framkvæma í takt við viðtekin viðhorf án þess þó að þeir hlustuðu endilega eftir sjónarmiði barna sinna (fræðigrein þrjú). Hins vegar gátu feðurnir einnig brugðist við óþægindum með því að fara í gagnrýna sjálfsrýni, taka ábyrgð, leita sér aðstoðar (fræðigrein tvö), og eiga óþægileg samtöl við börnin sín um það ofbeldi sem þeir beittu (fræðigrein þrjú). Með þessum hætti varpar verkefnið nýju ljósi á aðstæður feðra sem beitt hafa ofbeldi með því að skoða ofan í kjölin hvaða samfélagslegu orðræður eru til staðar um þetta viðfangsefni og hvernig það er litað óþægindum og einstaklingshyggju. Þetta verkefni stuðlar að áframhaldandi þekkingarlegu og fræðilegu samtali um gerendur ofbeldis í nánum samböndum með því að tengja saman rannsóknir um föðurhlutverkið við femínískar rannsóknir um karlmennsku og ofbeldi.This thesis is about understanding change in fathers who have been violent. Fathers’ violence against partners and children is an important feminist topic. Focusing on fathers’ violence in research and practice is crucial for ensuring the safety of women and children. Men who are violent towards their partners are often fathers, and despite Iceland's reputation as a pioneer in gender equality, this issue is prevalent there as well. While research focusing on fathers' violence and perpetrator programs has shown increased interest in understanding change, there has been little dialogue with feminist affect theories on change. In this thesis, I give my attention to dominant discourses about fathers and violence, as well as fathers' experiences of their violence, fatherhood and the processes of change. Thus, this thesis engages with contextualizing fathers’ violence against women and children and explore their own perspectives and emotional complexities towards their behaviour. Inspired by the work of feminist scholars on poststructuralism, affective dissonance, and discomfort, this research draws on interviews with eight fathers in Iceland who have been violent towards their partners and children. The study suggests that addressing comfort and discomfort is crucial to foster reflexivity, accountability, and potential change from violence. It also explores how these fathers approach fatherhood in their process of changing violent behaviour. The thesis provides insights into possibilities for and obstacles to change for violent fathers, which may be useful for perpetrator programs that intersect work on mens’ intimate partner violence (IPV) with their fathering skills and capacity. Additionally, this thesis offers a discourse analysis of how fathers and violence are portrayed in 250 Icelandic media articles from a feminist poststructuralist perspective. The findings indicate that through representation of fathers who have been violent as a certain type of 'strange' and 'dangerous' man, the media fails to acknowledge gendered social norms and structures that continue to produce intimate partner violence against women and children. By critically analysing media representations, the findings contribute to an examination of gendered power dynamics related to intimate partner violence, and the intersection of fatherhood and masculinity within the context of IPV. The project contributes to the ongoing empirical and theoretical discussion about perpetrators of violence by combining research on fatherhood with feminist research on men and violence.This thesis has been supported by the Icelandic research fund (196082-051), the Gender equality fund (190156-5501), and the doctoral grants of the University of Iceland research fund (1472304)
Health Literacy and Older Community-dwelling Icelanders
Full text linkAim
The overall objective of the thesis was to investigate health literacy (HL), focusing on
community-dwelling adults aged 65 and older in sparsely populated areas of northern
Iceland, from a participatory occupational justice perspective. The three-part,
interdependent research aimed to examine the dynamic interaction of personal and
environmental factors influencing older adults' ability to perform HL tasks within their
context. This included: I) translating, adapting, and validating the Health Literacy
Questionnaire, short version (HLS-EU-Q16), as well as establishing norms for HL among
the general Icelandic population; II) measuring HL and identifying challenging domains
among older adults in northern Iceland using the HLS-EU-Q16-IS, and investigating the
associations of HL points with various personal and environmental factors; and III)
exploring the experiences and needs of older adults in northern Iceland regarding
being health literate.
Methods
Project I was methodological and descriptive and involved: a) developing an Icelandic
version of the HLS-EU-Q16 instrument using a three-step translation process that
included translation-back-translation (n = 4), specialist reviews (n = 6), and cognitive
interviewing of laypeople (n = 17); b) evaluating the psychometric properties in a
stratified random sample that included 251 participants aged 18–85 (M = 55, ± SD
18.98), thereof were 52% women and 48% men. Internal consistency with Cronbach's
α, exploratory factor analysis and principal component analysis, as well as multivariate
linear regression, were used for analysis; c) establishing preliminary HL norms using
the same sample as in the psychometric analysis. Project II was cross-sectional
population-based with a random selection of 175 community-dwelling adults aged
between 65 and 92 (M = 74.2, SD ± 6.3). The participants were selected from one
urban and two rural areas in northern Iceland; 43% were women, 57% were men, and
a total of 40% lived in rural areas. Data was collected via face-to-face interviews using
the HL-EU-Q16-IS, three other internationally recognised instruments, and various single
items representing contextual factors. Descriptive statistics, univariate, and multivariable
linear regression analysis were used. Project III was qualitative, using an explorative
design. Twenty people were purposefully selected from the 175 participants in Project
II. All chosen participants, 12 women and eight men aged 70–96 (M = 77.3), accepted
participation and were interviewed individually. The interviews were analysed using
qualitative content analysis, which involved categorising and subcategorising the data.
Results
Project I: Eleven HLS-EU-Q16 items were reworded using the three-step process. The
internal consistency was α = 0.88, and the principal component analysis presented four
latent constructs with eigenvalues > 1.0 with 3–5 items each (α = 0.73–0.85). The
analysis explained 62.6% of the variance. Preliminary norms for HL ranged from 2–16
points (M = 13.52, SD ± 2.69); 71.3% had sufficient HL (13–16 points), 22.1% had
problematic HL (9–12 points), and 6.6% had inadequate HL (0–8 points). The most
challenging domains of HL were health care and disease prevention related to a
second opinion from a doctor and information in the media. Better self-rated health was
an independent predictor for better HL (p = 0.008). Project II: HL levels ranged from
6–16 points (M = 13.25, SD ± 2.41); 65% of participants had sufficient HL, 31.3%
problematic, and 3.7% inadequate HL. The most challenging domains of HL were
disease prevention and health promotion related to information in the media. Better HL
was associated with personal and environmental factors, with more education (p =
0.014) and driving a car (p = 0.017) as independent predictors of better HL. Project
III: Four categories emerged from the content analysis: “Expectations for
responsibility”, “A gap between expectancy and ability/context”, “Finding one’s own
ways”, and “Bridging the gap”. The category “Expectations for responsibility”
described the experience of older adults that individuals are expected to take
responsibility for their health, which was also reflected in the participant's position.
However, this responsibility often did not align with participants' skills/situations
described in the “A gap between expectancy and ability/context” category, which
pushed them to adapt with their own ways described in the category “Finding one’s
own ways”. In the “Bridging the gap” category, participants highlighted the need for
shared responsibility and more manageable options to facilitate informed health-related
decisions and navigation within the healthcare system.
Conclusion
The HLS-EU-Q16-IS version was valid for use in Iceland. Older adults were measured
with more limited HL compared to the general adult population in Project I. There was a
correlation between HL points and various personal and environmental factors,
indicating a complex interaction. Occupational injustice was apparent in the
experienced tension between older adults' responsibility for health and often lack of
environmental-related options to respond. This limits their participation in meaningful
occupations essential for health and well-being. Therefore, it is necessary to consider
power balance in all actions related to HL to work towards shared responsibility for
health and inclusion of older adult
Foundational Reading Skills for All. Assessment and explicit teaching in inclusive classrooms
No full textThe poor reading skills of students in Iceland, as reflected in the reading comprehension test of PISA (Programme for International Student Assessment) has long been cause for concern. Also, oral reading fluency assessments and high proportions of students in grades 1 through 10 needing special education reflect that many children do not acquire necessary reading skills from the very start of their formal education. These results indicate a need for improvement in teaching foundational reading skills at Icelandic schools. More research is needed since there is little empirical evidence on how reading is taught and assessed in Iceland. The research presented in this thesis focuses on the reading skills of students at risk of reading difficulties in the first and second grades at elementary schools in Iceland, examining both instructional methods and assessment practices. The thesis includes three empirical studies that aim to describe current practices of reading assessment and assess the effects of different reading instruction in Iceland, with a focus on children at risk of reading difficulties.
The aim of Study 1 was to shed light on current reading assessment and screening practices in first grade at Icelandic compulsory schools. The research questions in Study 1 were aimed at describing how and to what extent reading is currently being measured in first grade at schools in Iceland and how these practices align with evidence-based practices (EBPs) for the identification and progress monitoring of children at risk of reading difficulties. A survey was conducted in a stratified random sample of nearly half of all compulsory schools in Iceland, with an equal distribution across the country. The data were analyzed using descriptive statistics and a one-sample proportion test. Results showed a lack of consistent screening and assessment practices across schools, with minimal progress monitoring of foundational reading skills. Findings indicated a need for more systematic practices in screening, assessment, and progress monitoring in early reading, all essential components of early identification and intervention for students at risk of reading difficulties.
The aim of Study 2 was to examine the effects of explicit peer-assisted learning strategies (PALS) on the reading skills of students at risk when used as part of core instruction in first grade at Icelandic schools. A quasi-randomized group design was implemented at eight schools in the capital area. In four experimental schools, Kindergarten PALS (K-PALS) and first sections of First Grade PALS were used as part of the reading instruction, while reading instruction remained as usual at the control schools including phonics and balanced literacy instruction. First grade teachers in four schools received half-day training in K-PALS, including how to pair students to practice letter sounds, decoding and reading text, and later half-day training in First Grade PALS, adding the practice of repeated reading of gradually more complex texts. The fidelity of PALS instruction was evaluated, and teachers received written feedback. In some cases, the goal of achieving 80% or more adherence to the guidelines for PALS implementation was not met. The PALS instruction was part of the core curriculum, and the time spent on reading instruction in experimental schools and control schools was comparable. Participants (n = 86) were 1st graders drawn from two cohorts (n1 = 61; n2 = 25) in a larger study selected based on their low foundational reading skills, indicating a risk for reading difficulties. Outcome variables were assessed three times during the school year and included letter sound fluency, nonsense word fluency, sight word fluency, and oral reading fluency. Data from the three measurement waves was analyzed by fitting a mixed model with random intercepts for students and schools. The results indicated that students at risk of reading difficulties who received PALS instruction significantly improved their reading skills more than students in the control group. At the end of 1st grade, the performance of the PALS experimental group was considerably better in oral reading fluency (d = 0.46), sight word fluency (d = 0.59), and nonsense word fluency (d = 0.59), and much better in letter-sound fluency (d = 1.16).
In contrast to Study 2, the aim of Study 3 was to examine the effects of continued use of K-PALS and First Grade PALS on the reading skills of students at risk of reading difficulties through second grade, with a focus on oral reading fluency and reading comprehension, as outcomes of the foundational skills assessed in first grade. Participants in Study 3 were drawn from one of the cohorts that participated in Study 2 (n1 = 61). Additionally, in Study 3, the students were followed through second grade, and longitudinal data were collected. The outcome variables were nonsense word fluency, sight word fluency, oral reading fluency, and reading comprehension, assessed on three to six occasions across first and second grades. The data were analyzed by fitting a mixed model with random intercepts for students and schools. The results indicated that reading instruction including K-PALS and First Grade PALS in 1st and 2nd grade yielded significantly better outcomes for students at risk of reading difficulties compared to the instruction in the control schools. At the end of 2nd grade, the performance of the PALS experimental group was considerably better in sentence comprehension (d = 0.48) and oral reading fluency (d = 0.58), and much better in nonsense word fluency (d = 0.84), sight word fluency (d = 0.72), and single word comprehension (d = 0.72).
The findings described in this thesis indicate that there is a need to change assessment and instructional practices at Icelandic schools to improve the foundational reading skills of students at risk of reading difficulties. Reading instruction, including a systematic phonics approach and peer-assisted instruction increases the likelihood that all students, including those at risk, will achieve foundational reading skills. Therefore, PALS seems well-suited to meet the diverse learning needs of students in inclusive classrooms. By applying systematic screening and progress monitoring in first grade, as well as structured peer-assisted reading instruction, student outcomes are likely to improve. As a result, fewer children in Iceland would lack foundational reading skills, required to become successful learners.Slök lestrarfærni nemenda á Íslandi, sem meðal annars birtist í hnignandi frammistöðu í lesskilningshluta PISA (e. Programme for International Student Assessment) er áhyggjuefni. Að auki benda niðurstöður lesfimiprófa í 1. til 10. bekk og hátt hlutfall nemenda í sérkennslu til þess að marga nemendur skorti undirstöður lestrarfærni eftir fyrstu ár formlegrar lestrarkennslu og að úrbóta sé þörf. Rannsóknir vantar til að varpa ljósi á starfshætti við mat og kennslu lestrar í íslenskum grunnskólum og hvernig stuðla megi að bættri lestrarfærni meðal fjölbreytts nemendahóps í inngildandi skólastarfi. Í þessari ritgerð eru kynntar þrjár rannsóknir sem beinast að lestrarfærni nemenda í 1. og 2. bekk. Markmiðið með rannsóknunum var að auka skilning á áhrifum mismunandi lestrarkennslu og starfsháttum við lestrarmat á yngsta stigi. Sérstaklega var sjónum beint að nemendum sem höfðu litla undirstöðuþekkingu við upphaf grunnskóla og voru þannig í hættu á að lenda í lestrarerfiðleikum.
Markmiðið með fyrstu rannsókninni var að varpa ljósi á starfshætti við mat á stöðu og framvindu nemenda í lestri í 1. bekk í grunnskólum á Íslandi. Markviss skimun og reglulegt mat á framvindu eru forsenda snemmtækrar íhlutunar. Rannsóknarspurningarnar miðuðu að því að skilja hvernig og að hve miklu leyti lestrarfærni var metin í 1. bekk. Sérstaklega var horft til þess hvernig framkvæmd matsins samræmdist gagnreyndum starfsháttum við að greina vanda og meta framvindu nemenda sem eru í áhættu á lestrarerfiðleikum. Spurningakönnun var send á lagskipt slembiúrtak tæplega helmings grunnskóla á Íslandi með jafnri dreifingu yfir landið. Gögnin voru greind með lýsandi tölfræði og hlutfallsprófi fyrir eitt úrtak. Í ljós kom lítið samræmi milli skóla í framkvæmd skimunar og mats á lestri í 1. bekk, auk skorts á mati á framvindu undirstöðufærni. Niðurstöðurnar bentu til þess að úrbóta sé víða þörf svo betur megi finna og koma til móts við börn í áhættu, strax við upphaf grunnskóla og þannig draga úr þeim fjölda sem glímir við langvarandi lestrar- og námsvanda hérlendis.
Markmiðið með annarri rannsókninni var að skoða áhrif markvissrar hljóðaaðferðar og félagakennslu (e. Peer-Assisted Learning Strategies) í bekkjarkennslu, á lestrarfærni barna í áhættu á lestrarerfiðleikum. Hálf-slembuð samanburðarrannsókn (e. quasi-randomized controlled trial) var framkvæmd í fyrsta bekk í átta skólum á höfuðborgarsvæðinu. Í fjórum samanburðarskólum var lestur kenndur með sama hætti og áður, með Byrjendalæsi og hljóðaaðferð. Í tilraunaskólunum fjórum fengu 1.bekkjar kennarar hálfsdags námskeið í kennsluaðferðinni K-PALS (e. Kindergarten-PALS) meðal annars um pörun nemenda, og kennslu bókstafshljóða, umskráningar og lesturs texta. Síðar fengu kennararnir hálfsdags námskeið í kennsluaðferðinni Grunn-PALS eða G-PALS (e. First Grade PALS) þar sem bættist við þjálfun lesfimi með endurteknum lestri í texta sem stigþyngist. Mat var lagt á framkvæmd PALS kennslunnar og fengu kennararnir skriflega endurgjöf í kjölfar heimsókna. Í sumum tilvikum náðust ekki markmið um að framkvæmd PALS væri 80% eða meira í samræmi við leiðbeiningar. PALS kennslan í tilraunaskólunum var hluti af almennri lestrarkennslu en ekki viðbót og tími sem varið var í lestrarkennslu í tilraunaskólum og samanburðarskólum var sambærilegur.
Þátttakendur (n = 86) voru valdir úr nemendahópi tveggja árganga tilrauna- og samanburðarskóla (n1 = 61; n2 = 25) á grundvelli lítillar þekkingar á heitum og hljóðum bókstafa í upphafi 1. bekkjar. Útkomubreyturnar fimi í lestri bókstafshljóða, fimi í lestri orðleysa, fimi í sjónrænum orðaforða og lesfimi voru mældar þrisvar sinnum yfir skólaárið. Öll gögn voru slegin inn tvisvar til að auka áreiðanleika. Samræmi milli óháðra matsmanna reyndist 95%. Gögn voru greind með marglaga líkönum með slembiskurðpunktum fyrir nemendur og skóla (e. multilevel models with random intercepts). Niðurstöðurnar sýndu að nemendur í áhættu á lestrarerfiðleikum sem fengu PALS kennslu juku lestrarfærni sína marktækt umfram nemendur í samanburðarhópi. Framfarir PALS tilraunahópsins voru töluvert meiri í lesfimi (d = 0,46), lestri sjónorða (d =0,59) og lestri orðleysa (d = 0,59) og mikið meiri í lestri bókstafshljóða (d = 1,16).
Þriðja rannsóknin var langtímarannsókn þar sem nemendum úr fyrri árgangi í rannsókn tvö (n1 = 61) var fylgt yfir tvö skólaár. Markmiðið var að kanna áhrif áframhaldandi notkunar K-PALS og G-PALS í bekkjarkennslu, á lestrarfærni barna í áhættu á lestrarvanda. Sjónum var einkum beint að lesfimi og lesskilningi. Útkomubreytur voru fimi í lestri orðleysa, fimi í sjónrænum orðaforða, lesfimi og lesskilningur á stökum orðum og setningum, metnar þrisvar til sex sinnum frá upphafi 1. bekkjar til loka 2. bekkjar. Sömu aðferðafræði við gagnasöfnun og úrvinnslu var beitt í rannsókn tvö og þrjú. Niðurstöðurnar bentu til þess að lestrarkennsla með K-PALS og G-PALS í 1. og 2. bekk skilaði marktækt betri árangri fyrir nemendur í áhættu á lestrarvanda en kennslan í samanburðarskólunum. Framfarir þeirra nemenda sem fengu lestrarkennslu með PALS voru töluvert meiri í skilningi á setningum (d = 0,48) og lesfimi (d = 0,58). Framfarir PALS hópsins voru miklu meiri í skilningi á stökum orðum (d = 0,72) lestri sjónorða (d = 0,72) og lestri orðleysa (d = 0,84).
Niðurstöður ritgerðarinnar varpa ljósi á mikilvæga þætti í mati og lestrarkennslu á yngsta stigi grunnskóla á Íslandi og geta nýst til að bæta lestrarfærni barna, sérstaklega þeirra sem eiga í hættu að lenda í lestrarerfiðleikum. Nauðsynlegt er að allir nemendur öðlist góða undirstöðufærni í lestri á fyrstu árum grunnskóla til að geta tekist á við þyngri og efnismeiri texta síðar á skólagöngunni. Lestrarkennsla sem felur í sér markvissa hljóðaaðferð og PALS félagakennslu eykur líkur á því að allir nemendur nái undirstöðufærni í lestri, líka þeir sem eru í áhættu. Því virðist PALS félagakennsla henta vel til að koma til móts við mismunandi námsþarfir nemenda í inngildandi skólastarfi. Auk markvissrar kennslu þarf að beita skimun og reglulegu mati á framvindu lestrarfærni frá upphafi grunnskóla svo bregðast megi skjótt við með viðeigandi íhlutun.
Í heild benda niðurstöðurnar til þess að víða hérlendis megi bæta vinnubrögð við skimun, mat og lestrarkennslu nemenda sem hefja grunnskólagönguna með litla undirstöðuþekkingu. Með því að beita markvissri félagakennslu við lestrarkennslu frá upphafi 1. bekkjar og fylgjast vel með framvindu nemenda með skipulögðum hætti, er líklegt að draga megi úr háu hlutfalli nemenda sem skortir nauðsynlegar undirstöður í lestrarfærni til árangurs í námi.Rannsóknin var styrkt af Rannís (nr. 207216-051
Towards Sustainable Fashion. How sustainability-driven business models reshape organizational boundaries.
No full textThe impact of climate change and the shift towards sustainability are becoming increasingly apparent, raising awareness and driving businesses to enhance their value through sustainable practices. The fashion industry, often criticized for its reliance on unsustainable practices, is now urged by various stakeholders to prioritize sustainability efforts. This doctoral thesis addresses a gap in the existing literature and responds to the need for research regarding sustainable business models in the fashion industry. Through four papers, the thesis aimed to identify the key drivers, challenges, and outcomes associated with adopting sustainable practices in the fashion industry, thereby contributing to developing more socially and environmentally responsible business models. The overall research aim is to explore how the fashion industry incorporates social, environmental, and economic value into its business models and redefine organizational boundaries to establish and sustain social and environmental responsibility, by focusing on the Nordic fashion industry, which is recognized for its sustainability leadership and homogeneity.
This study adopts an inductive approach to reasoning, presented in a systematic literature review in papers one and two, further demonstrated in an industry-focused case study in papers three and four. The first paper identified and explained the drivers of sustainability in business models and explored whether the fashion industry effectively measures and reports its activities to ensure transparency and improvement. One database was searched for academic publications in English, covering the period 2000 to 2018, yielding 422 papers wherein 19 articles related to the research topic were located, categorized, and analyzed further. The second paper also conducts a systematic literature review to examine how corporate social responsibility influences sustainability within the fashion industry. Two databases were searched for academic publications in English, covering the period from 2003 to 2019. A total of 892 papers were identified, of which 209 were analyzed.
The industry-focused case studies utilized primary and secondary data. Eleven in-depth semi-structured interviews with specialists, corporate actors and data from published sources from thirty-two Nordic fashion companies were incorporated, providing profound insights into the nature of sustainable business models within the Nordic fashion industry. The case study identified and described the in-dept in business models and how these models expand the scope concerning boundaries of efficiency, power, competence, and identity building on the organizational theory.
The result of this thesis demonstrates how organizational values, entrepreneurship, innovation, and internationalization processes contribute to integrating sustainability into fashion business models. The interplay between corporate social responsibility and sustainability links to commitments to create positive social, environmental, and economic impacts and industry efforts by reaching different stakeholders and the broader community to enhance business performance. The motivation driving corporate social responsibility and sustainability is revealed in internal and external drivers. The corporate social responsibility internal drivers link to authenticity, equity, exclusivity, financial management, and sustainability practices, and external drivers relate to cultural differences, ethical fashion, institutional pressure, government, and regulatory pressure. The internal drivers for sustainability relate to commitments, innovations, value creation, environmental practices, management, knowledge, waste management, functionality, and localism. External drivers are linked to slow fashion, regulatory pressure, regulations, market pressure, circularity pressure, and consumption.
The thesis results describe sustainability elements in fashion business models, whereas five are relevant for value propositions, two for value capture, and seven for value creation and delivery. Although durable and timeless designs are promoted, full sustainability has not been achieved. The current business models do not include key aspects such as reducing consumption, educating customers, managing waste, and implementing take-back systems, and cooperation between the fashion industry and governments concerning sustainability remains limited. Furthermore, three sustainability activities, relevant to internal drivers influencing actions, reshape organizational boundaries of efficiency, power, and competencies. However, no internal drivers or activities related to identity were identified. Twelve elements related to sustainability activities were identified as external drivers that shape fashion business models.
The academic contribution of this doctoral thesis is to outline the most relevant research regarding sustainability topics in the field of fashion. Using empirical evidence, it adds to the existing literature by uncovering broader trends in the value system of the Nordic fashion industry by exploring value creation, delivery, and capture. The thesis deepens the understanding of sustainability initiatives and key elements in fashion business models by exploring the barriers and challenges of redesigning such models when integrating sustainability practices. The research presented in the thesis demonstrates originality by combining business models with organizational boundaries in the context of sustainability, addressing a significant gap in current knowledge.
Furthermore, the doctoral thesis offers a novel perspective by combining elements of institutional theory with organizational boundaries. This is done by developing and presenting a new framework for the sustainable business model boundary framework (SBMBF) to understand how external forces and internal activities influence sustainable business practices, particularly regarding efficiency, power, competence, and identity. Additionally, the framework highlights how internal and external dynamics shape and guide organizational behavior. From a practical point of view, the model offers actionable strategies for businesses, such as (a) adopting circular business models, (b) enhancing transparency, (c) focusing on recyclable and low-impact materials, and (d) promoting cost-per-wear awareness while also acknowledging the challenges they face in implementing sustainable practices, such as financial constraints, stakeholder conflicts, or regulatory limitations. These insights could also be practical for fashion industry practitioners and policymakers to improve efficiency, empower positive transformation, foster new skill development, and strengthen brand identity.
This thesis concludes that sustainability in the fashion industry requires improving efficiency, addressing operational costs, and enhancing fair labor practices. Furthermore, to fulfill sustainability across all dimensions of the operation, it is necessary to engage with stakeholders at all levels, ensure traceability, and encourage responsible consumption as improvements for sustainable business models. The fashion industry must redefine its identity to avoid greenwashing and unsustainable practices.Áhrif loftslagsbreytinga og áherslur á þróun í átt til sjálfbærni verða sífellt meira áberandi í umræðunni vegna aukinnar vitundar sem knýr atvinnugreinar til að endurskoða starfshætti hvað verðmætasköpun varðar. Tískuiðnaður sem er iðulega gagnrýndur fyrir ósjálfbæra starfshætti er undir þrýstingi hvað varðar að efla siðferði fyrirtækja sem iðngreininni tilheyra þannig að þau forgangsraði sjálfbærniáherslum framar. Doktorsrannsókn þessi bætir úr skorti á rannsóknum á þessu sviði með því að fjalla um sjálfbær viðskiptalíkön í tískuiðnaðinum. Ritgerðin samanstendur af fjórum birtum greinum þar sem skoðað var hvernig norræni tískuiðnaðurinn samþættir félagslegar, umhverfislegar og efnahagslegar áherslur viðskiptalíkönum sínum, en Norðurlöndin eru þekkt fyrir einsleitni og forystu þegar kemur að sjálfbærni.
Ritgerðin byggir á aðleiðsluaðferð (e. inductive approach), þar sem framkvæmdar voru kerfisbundnar fræðilegar samantektir (e. systematic literature review) sem birtast í greinum eitt og tvö, auk atvinnugreinamiðaðrar tilviksrannsóknar (e. industry focused case study) þar sem niðurstöður tengdar tískuiðnaði á Norðurlöndunum eru birtar í greinum þrjú og fjögur. Í fyrstu grein ritgerðarinnar er fjallað um helstu hvata sem stuðla að því að atvinnugreinin samþætti sjálfbærniáherslur viðskiptalíkönum sínum, skýri frá og mæli niðurstöður til að auka gagnsæi og þrýsta á um umbætur. Í því skyni var stuðst við vísindalegan gagnagrunn sem innihélt fræðigreinar sem birtar voru á árunum 2000 til 2018 og skrifaðar voru á ensku. Leitin skilaði 422 greinum þar sem 19 greinar tengdust viðfangsefni rannsóknarinnar, en inntak þeirra var síðan flokkað og greint samkvæmt tiltekinni rannsóknaraðferð. Önnur greinin sótti efni í tvo vísindalega gagnagrunna sem hafa að geyma fræðigreinar sem tengjast viðfangsefninu. Valdar voru greinar skrifaðar á ensku og birtust á árunum 2003 til 2019. Í þeirri grein var skoðað hvernig hugtakið samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja (e. CSR) hefur áhrif á sjálfbærni innan tískuiðnaðarins. Í heildina fundust 892 greinar en inntak 209 þeirra var greint þar sem þær höfðu þýðingu fyrir rannsóknina.
Rannsóknin er einnig flokkuð sem atvinnugreinarmiðuð tilviksrannsókn með áherslu á tískuiðnað. Í þeim hluta rannsóknarinnar var byggt á frumgögnum (e. primary data) og fyrirliggjandi gögnum (e. secondary data). Sá hluti rannsóknarinnar byggir á ellefu hálfstöðluðum (e. semi-structured) viðtölum við sérfræðinga og stjórnendur á sviði sjálfbærni, ásamt eigendum tískufyrirtækja, auk þess sem byggt er á opinberum heimildum frá þrjátíu og tveimur tískufyrirtækjum til þess að dýpka skilning á eðli sjálfbærra viðskiptamódela hjá norræna tískuiðnaðinum. Í þessari tilviksrannsókn eru borin kennsl á og skilgreind virðiskerfi í viðskiptalíkönum atvinnugreinarinnar og hvernig líkönin víkka út hagkvæmnimörk (e. boundaries of efficiency), valdmörk (e. boundaries of power), hæfnismörk (e. boundaries of competence) og mörkun auðkennis (e. boundaries of identity) sem öll byggja á kenningum um skipulagsheildir (e. organizational theory).
Niðurstöður rannsóknarinnar sýna hvernig virðismat skipulagsheilda, frumkvöðlastarf, nýsköpun og alþjóðavæðing þrýstir á um að samþætta sjálfbærniáherslur viðskiptamódelum tískufyrirtækja. Samspil samfélagslegrar ábyrgðar fyrirtækja og sjálfbærni tengist í gegnum skuldbindingu um að skapa jákvæð samfélagsleg, umhverfisleg og efnahagsleg áhrif og viðleitni tískuiðnaðarins til að ná til mismunandi hagaðila með það að markmiði að auka árangur fyrirtækja. Hvatinn að samfélagslegri ábyrgð fyrirtækja og sjálfbærni er í formi innri og ytri hvata. Hvað varðar samfélagslega ábyrgð fyrirtækja þá eru innri hvatar skilgreindir sem áreiðanleiki, jafnrétti, sérstaða, fjármálastjórnun og árangur af sjálfbærnitengdri starfsemi, en helstu ytri hvatarnir eru menningarmunur, siðræn tísku, reglugerðir, stjórnvöld, stofnanaþrýstingur og lagalegur þrýstingur. Innri hvatar að sjálfbærniáherslum eru skuldbinding, innleiðing, virðisauki, umhverfislegar aðgerðir, stjórnendur, þekking, úrgangsstjórnun, notagildi og staðbundin stefna (e. localism). Ytri hvatar fyrir að innleiða sjálfbærniáherslur eru hæg tíska (e. slow fashion), lagalegur þrýstingur og reglugerðir, markaðsþrýstingur, þrýstingur í tengslum við hringrásarframleiðslu og leiðir til að draga úr neyslu.
Niðurstöður rannsóknarinnar draga einnig fram sjálfbærniþætti í viðskiptalíkönum tískuiðnaðarins. Samtals eru þeir fjórtán, þar af snúa fimm að virðisloforði (e. value proposition), tveir tengjast virðissköpun (e. value capture) og sjö lýsa virðisauka (e. value creation and delivery). Þrátt fyrir að líkönin dragi fram þætti eins og tímalausa og varanlega hönnun þá hefur sjálfbærnimarkmiðum atvinnugreinarinnar enn ekki verið náð. Þá vantar einnig þætti sem sýna hvernig tískuiðnaðurinn hyggst draga úr neyslu, auka þekkingu viðskiptavina, meðhöndla fata- eða textílúrgang, innleiða kerfi til að taka við notuðum fatnaði og tryggja samvinnu á milli atvinnugreinarinnar og stjórnvalda hvað sjálfbærniáherslur varðar. Hvað varðar skipulagsmörk þá eru þrjár aðgerðir tengdar sjálfbærni sem skapa innri hvata sem endurmótar hagkvæmnimörk, valdmörk og hæfnismörk, á meðan engir innri hvatar eru á mörkun auðkennis. Hvað ytri mörkin varðar komu fram tólf atriði sem hafa áhrif á skipulagsmörk, en ytri hvatar fela í sér áskoranir fyrir sjálfbær viðskiptalíkön og hvernig tekið er á þeim sem í þeim felst.
Doktorsritgerð þessi felur í sér bæði fræðilegt gildi og hagnýtt, þar sem mikilvægar rannsóknir á sviði tísku og sjálfbærni eru dregnar fram í dagsljósið í gegnum samantektarrannsóknir. Einnig er byggt á þekkingu og reynslu stjórnenda í atvinnugreininni varðandi sjálfbærni, en rannsóknin varpar ljósi á virðiskerfi tískufyrirtækja sem á Norðurlöndunum, sérstaklega í tengslum við virðissköpun, verðmætaafurðir og virðisauka. Í rannsókninni eru helstu lykilþætti í viðskiptalíkönum fyrir tísku greindir, ásamt því að helstu áskoranir og hindranir sem fylgja endurhönnun slíkra líkanna við innleiðingu stefnu og áherslna fyrir sjálfbærni eru kortlagðir. Frumleiki rannsóknarinnar felst í því að tengja saman kenningar um viðskiptalíkön og skipulagsmörk í samhengi sjálfbærni og ávarpa þekkingargap á þessu sviði. Rannsóknin eflir fræðilega þekkingu með því að kynna áherslur stofnanakenningar og skipulagsmarka í nýju líkani.
Þetta líkan skilgreinir hvernig innri ferlar og ytri öfl hafa áhrif á viðskiptahætti sem tengjast sjálfbærni, einkum hvað varðar skilvirkni, vald, hæfni og ímynd skipulagsheilda. Að auki sýnir það hvernig samspil innri og ytri þátta mótar og beinir hegðun fyrirtækja í átt að sjálfbærni. Hagnýtt gildi rannsóknarinnar felst í því að varpa ljósi á þær áskoranir sem fyrirtæki í tísku standa frammi fyrir, svo sem fjárhagslegar skorður, árekstra við eða á milli hagsmunaaðila og takmarkanir vegna reglugerða.
Ályktað er sem svo að til að auka hagkvæmni við innleiðingu á sjálfbærniáherslum þurfi tískuiðnaðurinn að bæta skilvirkni, endurmeta rekstrarkostnað og tryggja sanngirni gagnvart eign starfsfólki og annarra sem starfa innan virðiskeðjanna. Til þess að sjálfbærniáherslur samtvinnist öllum sviðum atvinnugreinarinnar er nauðsynlegt að koma á samstarfi við hagaðila á öllum sviðum, tryggja rekjanleika hráefnis og framleiðslu og hvetja til ábyrgrar neyslu svo að úrbótatækifæri varðandi sjálfbær viðskiptalíkön séu nefnd. Tískuiðnaðurinn þarf að bæta ímynd sína og orðspor með raunverulegum aðgerðum og með því að forðast ósjálfbær vinnubrögð og grænþvott