Prof. Dr. İsmail Kara Religious Life in Türkiye Archive

Özmen, Engin

Vakıflar: İbadethane Valilik: Müze olacak

Aksu, Nuri

'Erdemli Şehir' sakinleri

Haliloğlu, Nagihan

Başörtüsü’nden bahsederken aslında neden bahsediyoruz?

Görmez, Mehmet

Kuruluşunun 90. Yılında Diyanet İşleri Başkanlığı

Emre, Akif

Akif Emre: İslamcılık mı, Müslümancılık mı?

Yılmaz, Mustafa Selim

Diyanet İşleri Başkanlığının Küresel Vizyonu

Kesmen, Uzay

Ayasofya'da Namazlı Eylem

Akalın, Cüneyt

ClIbMPI TEORİ • Nisan 2014 5^'
Cüneyt
Akalın
Siyaset
Bilimci,
Teori
Yazı Kurulu
Üyesi
İslam ve Türkiye
üzerine kitaplar
Teori dergisi bir kez daha güncellik kazanan, tartış￾maları canlandıran “Cemaatler, İslam ve Demokrasi"
konusunun üzerine giderken, konu ile ilgili yayımlanan
dikkate değer kitapları tanıtmaya başlıyor. Kitaplara
ilişkin notların bazıları tanıtma çerçevesinde kalırken,
bazdan eleştirel olarak ele alınacaktır Okurların eleş￾tiri ve önerilerine açık bu yayının ve tartışmaların, ide￾ololjik-külürel şekillenmemizde önemli yer tutan du￾yarlı konularda derinleşmeye katkıda bulunacağına
inanıyoruz.
“Türkiye Sosyal Tarihinde
İslamın Macerası (Makaleler İncelemeler)" *
* Ahmet Yaşar Ocak, Timaş Yayınları, II. Baskı, İstanbul 2010.
Hacettepe Üniversitesi Tarih Bölümü hocalarından
Prof. Ahmet Yaşar Ocak özellikle heterodoks (ortodoks
olmayan) İslam hakktndaki çalışmaları ile tanınıyor.
1980’den bugüne yayımladığı eserlerinin arasında Ba￾bailer İsyanı, İslam Türk İnançlarında Hızır ya da
Hızır İlyas Kültürü, Osmanlı Toplumunda Zındıklar
ve Mülhidler, Türkler, Türkiye ve İslam ile Alevi Bek￾taşi İnançlarının İslam Öncesi Temelleri de bulunu￾yor.
Değişik zamanlarda yazdığı makale ve incelemeleri￾ni islamın Macerası kitabında toplayan Ahmet Yaşar
Ocak kitabına Türk Üniversitelerine sitemle başlıyor.
Türkiye’nin “Tanzimat’tan beri ama özellikle Cumhu￾89
TEORİ • Nisan 2014
riyet’in başından beri yönetici ile halkın büyük çoğunluğu arasında yaşan￾makta olan kültür çatışmasının temelindeki İslam sorununun” üzerine git￾memesinden yakınıyor. Doğru söze ne denir.
Ocak Hoca, iki bölümden oluşun kitabın “İnanç ve İdeoloji” adını ver￾diği I. Bölümünde, öncelikle “Türk ve Türkiye tarihinde İslâmî çalışma￾nın” güçlüklerine işaret ediyor, bunu “arı kovanına çomak sokmak" ola￾rak tanımlıyor.
Ve can alıcı konuya giriyor: “Türkiye gibi henüz Batılılaşmayla gele￾neksellik arasında gidip gelen: ne ondan ne de ötekisinden vazgeçen, ne
de bu ikisinin sentezini başarabilen, bu gel-gil arasında kişilik, kimlik ve
kültür zaafına, yozlaşmasına uğrayan, bilinci karışan ve bu sebeple de ta￾rihin ideolojik deformasyonlarına bol bol malzeme yapıldığı bir ülkede ta￾rihçiliğin zorluğuna” işaret ediyor. Türk tarihinde yer alan “İslaını dışla￾yan” ya da “İslâmî yücelten” şeklindeki uç değerlendirmelere değindikten
sonra haklı olarak “Türkiye'nin bugün İslami bilimler, İslam tarihi ve me￾deniyeti, kültürü alanında hem popüler hem de akademik açıdan çok zayıf
durumda olduğunun altım çiziyor: Fuat Köprülü’nün ve Abdülbaki Gölpı￾narlı’nın henüz aşılamadığını ısrarla vurguluyor.
Yazar. “Türk sosyal bilim dallarını, Türkiye tarihinde İslam olgusunu mo￾dem bilimsel yöntemlerle çalışma alanlarının içine almaya” davet ediyor.
Bu bölüme yazarın, sapkınlık hakkında, Kutb ve İsyanı hakkında, 15 ve
16. yüzlıllarda “Osmanlı Resmi İdeolojisi ve Buna muhalefet Problemi”
hakkında, “Türk Foklorunda Kesikbaş” hakkında, “Bektaşi Menakıbna￾melerinde Tenasüh (Reincaration İnancı)” hakkında, Türkiye Selçukluları
ve İslam hakkında yazdığı ilginç, özgün makaleleri de eklenmiş.
Kitabın 2. Bölümünde İslam ve moderniteyi deşen yazar bu makalesin￾de çok önemli bir konuya, “Halk İslamı”na giriyor. “Halk İslâmî” terimin￾den bir inanç olarak yorumlanan ve bir sosyal hayat tarzı olarak yaşanan,
İslam’ın ana esaslarına belli ölçüler içinde sadık kalmakla birlikte daha zi￾yade halkın geleneksel yaşantısının belirlediği, kısmen hurafelerle karışık
bir Müslümanlık tarzını” anladığım belirtiyor, bu İslâmî şeri İslamla kı￾yaslıyor. Kanımca Teori dergisinin önümüzdeki sayılarında derinlemesine
ele alması gereken bir konunun “halk İslâmî’nin unsurlarını sıralıyor
Ocak Hoca:
- Halk İslâmî münhasıran (mistiktir).
- Halk İslâmî senkretik (bağdaştırmam) ve mitolojiktir.
- Halk inancı (mesiyaniıtir).
90
TEORİ • Nisan 2014
Ocak’m kitabına dahil ettiği son makalesi, 2004 yılında Türkiye Bilim￾ler Akademisi Ödül Töreni’nde yaptığı konuşmayı içeren “Türkiye, İslam,
Üniversiteler ve Sosyal Bilimler” başlıklı yazısından oluşuyor.
Sonuç
Kitap birçok değerli incelemeyi içeriyor, okuru bilgilendiriyor, ufuk
açıyor. Özellikle “heterodoks İslam” konusunda.
Ancak Ocak'ın yakın tarih, dinsel etkiler, aydınlanma, seçkinler vb ko￾nusunda yaptığı ve analizine temel aldığı bakış açısının doğru olmadığı
kanısındayım. Prof. Ocak’ın Türkiye’nin son I50 yılında içinden geçtiği
büyük mücadeleyi “Batılılaşma-modemleşme” ikilemi içinde ela alması,
din-modernite çerçevesine takılıp kalması, emperyal ekonomik, siyasal￾kültürel kıskaçları dikkate almaması”, kanımca çalışmanın zaafı olarak
dikkati çekiyor.
Ocak Hoca, “aydınlanmacı elitlerle halk arasındaki kopukluk”tan ya￾kınmakla haklı olmakla birlikte, bu ikilemi daha geniş bir çerçeve içinde
ele alarak açıklamaya çalışmıyor.
Unutmayayım: Geri kalmışlık kıskacını, 19. yüzyıldan itibaren sadece
Türkiye değil, Rusya. Çin, İran, Hindistan, Arap dünyası vb geçmişin bü￾yük uygarlıkları ve genel olarak bütün geri ülkeler etinde kemiğinde his￾setti. Çin’e de Rusya’ya da Hindistan’a da Arap dünyasına da modern dü￾şünceler sadece liberal Batı dan değil, Fransız İhtilali’nden, İngiliz Devri￾mi’nden. Ekim Devrimi'nden geldi. Bu ülkelerin her biri geçmişin kalın￾tılarıyla boğuşarak kaderini değiştirmeye, boyunduruğu kırmaya çalıştı.
Bu arayış içinde Rusya, Çin vb kendini bambaşka yerlerde buldu. Hindis￾tan, Arap ülkeleri vb sömürgeciliği tarihe gömdüler.
Türkiye bu süreçte evet “aydınlar-halk” ikilemini aşamadı ama dünya
çapında önem taşıyan sonuçlara ulaştı, büyük bir tecrübe ortaya koydu.
Hepimiz biliyoruz; bu ülkelerde aydınlanma çabalarıyla dincilik arasında￾ki mücadele, her ülkeye göre farklılık arzetmekle birlikte, sürüyor.
Bu tarihsel arka planı iyi değerlendirmeden, varılan sonuçlar. Şerif
Mardin'in ülkenin özgünlüğünü yakalıyayım derken, ne yazık ki, Bediüz￾zaman’ın serüvenine sarılması gibi, sığlığa ve gericilik övgüsüne sürük￾lenme potansiyelini içinde taşıyor.
91
** *
TEORİ - Nisan 2014
“Cumhuriyet Türkiye’sinde Bir Mesele Olarak İslam" *
* İsmail Kara, Dergah Yayınlan, 5. Baskı. 2012 İstanbul.
Prof. İsmail Kara, Marmara Üniversitesi ilahiyat Fakültesi, İslam Fel￾sefesi Kürsüsü öğretim üyelerinden. İmam Hatip ve Yüksek İslam Enstitü￾sü ve I. Ü. Tarih Bölümü mezuna. Geçmişte öğretmenlik ve yayıncılık ya￾pan, "İslamcılara göre II. Meşrutiyet İdaresi, 1908-1914" başlıklı teziy￾le siyaset doktoru Unvanını kazanan, ülke fikir hayatının hem muhafaza￾kar hem de çağdaş kesimlerini yakından tanıyan Kara, Türkiye’de İslam￾cılık Düşüncesi I-H adlı değerli, kapsamlı bir çalışmanın sahibi. Cema￾atler konusunu tartıştığımız bu sayıda konunun uzmanı Prof. Kara’yı ara￾mızda görmek istedik. Gazeteci Yusuf Genç'e "Türkiye'de sivil toplum
kuruluşu yoktur. Sivil toplum kuruluşu gibi gözükenler ya Ankara'nın ya￾hut başka siyasi merkezleringölgesinde ve tahakkümündedir. Yarı resmi
kuruluşlar demek daha doğru bence. Bizdeki üniversitelere, belediyelere,
sendikalara, vakıflara, derneklere bakın, sonra da ne kadar sivil oldukla￾rına karar verin" (Yeni Şafak, 15.12.2013) sözleriyle çok düşündürücü bir
açıklama getiren Prof Kara’dan olumlu yanıt alamadık. Demek ki, ön￾yargılar henüz tükenmemiş. Biz de yazarın Cıımhm iyet-lslam sorunsalını
irdelediği kitabını mercek altına aldık.
Kara, dikkate değer noktaları gündeme getiriyor. "Türk kimliğinin en
önemli unsuru dindir” ve "Cemaatler Cumhuriyet döneminde, özellikle
çok partili hayata geçildikten sonra güçlendi" vb gibi geniş kapsamlı sor￾gulamalan gerektiren bir tartışmaya bu yazıda girmek mümkün olmaya￾cak; şimdilik ilginç noktaların altım çizmekle yetinelim.
Cumhuriyeti sorgulamanın bir başka tarzı
Yazar adını ne koyarsa koysun, kitabında önümüze koyduğu şey “Cum￾huriyet-İslam” ikilemidir. Kendine göre çelişkileri sıralıyor, irdeliyor. Ki￾tabın kapağı da (yanyana dalgalanan Türk ve AB bayrakları ve arka plan￾da bir cami ve minare resmi) önsözde yazdıkları da bu çelişkiye işaret edi￾yor.
Bu simgelerin yarattığı çelişkileri kim inkar edebilir? Sorun, varolan bu
çelişkileri hangi “ilim”le hangi yöntemle hangi anlayışla ele alarak çöze￾lim sorunu, değil mi?
Kara, önsözde, “Cumhuriyet Türkiyesi'sinin din/islam merkezli mese￾lelerini ülkemizin kritik dönemlerinden birinde hayati meseleler olarak
yeniden ele almaya çalışıyorum” derken haklı. Yeniden ele alıyor, ama
92
TEORİ • Nisan 2014
“kritik döneme” ilişkin açık vurgular görülmüyor incelemede. “Uluslara￾rası karar merkezleri" vb ifadeler var ama bunlar derinleştirilmiyor, oku￾run irfanına terkediliyor.
İsmail Kara, kanımca, 1930’larda adım adım şekillendirilen, çok parti￾li demokratik yaşamda ve özellikle son 10 yıllık medyatik dönemde önü￾müze konan Cumhuriyet eleştirilerini kısmen yinelerken, bir yandan da
hayatın terazisinde tartılarak apaçık hale gelen, çoğu İslamcıların, yeter￾sizlikten ya da kötü niyetten görmezden geldikleri toplumsal olayları,
Mehmet Akif’e, İsmet Özel’e dayanarak anlamlandırmaya çalışıyor. Bu
çabanın, F. Gülen’in ve öteki “cemaat önderlerinin" incir çekirdeğini dol￾durmayan sözlerinden daha anlamlı ve düşündürücü olduğunu, görevleri￾mizi hatırlattığını teslim etmeliyiz.
Sorular ve belgeler
Prof. Kara OsmanlI’dan Cumhuriyet’e geçiş sürecinin sıkıntılarını ve
Cumhuriyet’in ilanından sonra Atatürk ve arkadaşlarının laik cumhuriye￾ti inşa çabalarını anlattıktan sonra, çare arayışı içinde yeni isimlere sarılı￾yor. Bunlardan biri Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında öğretmenlik, bürok￾ratlık, bakanlık vb yapmış olan bir felsefeci: Emin Erişirgil. Çıkan sorun￾ları “Din meseleleri üzerine düşünmeyen filozofların eksikliği” ile açıklı￾yor Erişirgil. Pekala, Başarısızlıkları “ilahiyet eğitiminin yetersizliği ve
geniş anlamda din meselesini ciddiye almayışları" olarak değerlendiriyor￾muş Erişirgil (s. 16). Bunu bir yere not edelim. Sonra, İsmail Kara sağın
bilinen eleştirilerini tekrar ediyor: “Osmanlı modemleşmecileri mesul bir
Müslüman devlet olduklarının tamamen farkında olarak nasıl modemleşe￾bileceklerini öne çıkarırken, Cumhuriyet ideolojisi İslam unsurunu devre
dışı bırakarak en yumuşak tabirle İslam ve Müslümanlığı paranteze alarak
nasıl modemleme projesi yürütebileceklerinin peşinde oldular denebilir”
(s.28). “İslam unsurunu dışarda bırakma” vb türden yazarın öznel değer￾lendirmelerini bir yana bırakarak, şu küçük soruyu soralım: Kimmiş aca￾ba o (bilinçli) Osmanlı modemleşmecileri?
Yazar, çelişkileri tespit ettikten sonra, çare önermeye gelince, Şerif
Mardin’den Binnaz Toprak’a kadar uzanan bir yelpazeden “bilimsel des￾tek” aramaya çalışıyor. Onlar da yetmeyince sıra geliyor Ahmet Hamdi
Başar’a (Limancı Hamdi). İsmail Kara’ya göre Başar 1930’da, Altıok’un
ve laikliğin konuşulduğu bir toplantıda Atatürk’e şunları söylemiş:
“(Hristiyanlıkta olmasına rağmen) İslamlıkta din ve dünyanın ayrılma￾sına olanak yoktur. Daha doğrusu İslamlık dünyayı esas tutar; akla daya￾93
TEORİ ■ Nisan 2014
ntr; İslamlığın ilk kuruluşundaki esas bozulmuş... Bugün din ortadan
kalkmıştır. Bizce (Limancı Hamdı, ç.n.) laiklik tabirinden anlayacağımız
mana, din ile dünyayı ayırmak değil, dinin ayrı bir sınıf olarak doğmalaş￾mış esaslara bürünerek dünya işlerini tahakküm altında bulundurmasının
önüne geçmektir. Layiklik, inkılap namına ne yapıyorsak, hepsini İslam ol￾duğumuz halde yapabiliriz" (s. 34).
Limancı Hamdi, dönemin Milli Eğitim Bakanı Dr. Reşit Galip’e de
şunları söylemiş: "Layikliğin bizde anlaşılmaya başlanan şekilde tatbiki
dinsizlikten başka bir şey değildir. İslamlıkta din ile dünyanın ayrılması
dinsizliğin ifadesidir. (.. J Bizde dini cemiyetin dışına atmak değil, bilakis
inkılabın emrine vererek yaşamak lazımdır" (s. 34).
İsmail Kara bu bilgileri aktardıktan sonra soruyu soruyor: “Ne dersiniz,
Başar’ın yaklaşımı ve teklifi Cumhuriyet devri din-siyaset ilişkilerinin de￾ğişmez kuralı haline mi gelmişti?” Bu soruyu anlamak zor. En azından
Cumhuriyetin kurucularının böyle bir niyeti olmadığını tarih yazıyor.
Sonrakilerin (sağcı iktidarların) "Cumhuriyet adına” dini siyasetin emrine
vermelerini mi kastediyor acaba?
Atatürk’ten seçilenler
Kara, Atatürk’ün “hutbelerin Türkçe ve zamanın gereğine uygun” ya￾pılmasını savunduğu Balıkesir Hutbesi’nden (7 Şubat 1923) ve “İslam
toplumlannın geriliğini” irdelediği ve bundan sonuçlar çıkardığı Konya
Gençleri ile Konuşması’ndan (20 Mart 1923) alıntılar yaparak, “çelişkile￾rin” altını çizmeye devam ediyor. Böyle yaparak, okuru bir kez daha dü￾şünmeye sevk ediyor! Çünkü Atatürk’ün söyledikleri o kadar açık ki...
Hele Prof. Kara'nın Nutuksan aktardığı Hilafet ile ilgili "Türkiye nin hi￾lafeti taşıyacak gücü yoktur / kalmamıştır! taşıyabilse bile İslam dünyası￾na kabul ettirebilecek araçlara sahip değildir, dahası buna lüzum da yok￾tur” sözleri!., (s. 22).
Diyanet İşleri Başkanhğı’nın çelişkileri
İsmail Kara’nın Cumhuriyet Türkiyesinde bir Mesele Olarak İslam
kitabının dikkat çekici bir bölümü Diyanet İşleri Başkanlığı’na ayrılmış.
Cumhuriyetin bu özgün kurumu hakkında yapılmış fazla çalışma olma￾ması, Kara’nın yazdıklarını iyice ilginç kılıyor. Kara bu bölümde Diyanet
uygulamalarını ele alıp tartışıyor. Etraflı, ilginç fotoğraflarla desteklen￾miş, bilgilendirici bu bölüm Önemli soruları gündeme getiriyor. Ama bu￾rada da ilginç çıkarımlara ulaşıyor: “Diyanetin dergileri, kitapları ve
94
TEORİ • Nisan 2014
umumi söylemi ile XIX. yüzyıl pozitivizminin, Protestanlığın ve yeni se￾iefiliğin esas iddialarını ve tortularını taşıyan bakış açısını bugün bile halk
dindarlığının üzerinde bir baskı ve dönüştürme aracı olarak kullandı￾ğı/kullanmaya icbar edildiği görülmektedir” görüşünü “bilimperestlik ve
rasyonalizm” olarak niteliyor (s.79). Garip!..
İsmail Kara, Börekçi Rıfat Efendiden başlayıp Müderris Şerafettin
Yaltkaya ile konuya girdikten sonra Ahmet Hamdi Akseki'nin çalışmaları
üzerinde yoğunlaşıyor. Akseki gerçekten de Diyanet’e kimliğini kazandır￾mış bir Diyanet İşleri Başkanı. Kara, Ahmet Hamdi Akseki’nin ilk kez
“ütülü pantolon giymesini ve kravat takmasını” mevzu ediyor (s. 140).
“Cumhuriyet’in zorla - maları” karşısında medrese çıkışlı alimlerin, şeyh￾lerin, İslami endişe sahibi aydınların tavır alışlarında bir yeknesaklık ol￾madığı"nı kaydettikten sonra bunu adı koyulmuş koyulmamış baskılara
bağlıyor. Asri (giyimli) şeyhleri anlatıyor. Esası bırakıp modem giysilere
takılması, yazarın çelişkilerini gösteriyor. Oysa, bu tarz giyim-kuşamı,
Akseki örneğinde görüldüğü gibi, din adamlarının arayışı olarak okumak
da mümkün değil midir? İlahiyatçı Prof. Kara kravat takıp takım elbise
giymiyor mu? Modem şehirli Müsiümanın giysisi şalvar mıdır?
Cemaat ve siyaset ilişkileri
Kara’nın ilginç iddialarından biri de, İslami kurumlar hakkındaki de￾ğerlendirmesi. Yazara göre, “İslam kültürü (nün) XIX. yüzyıla mahsus bir
dağılma, sapma ve çürümeye uğradığından esas itibarıyla bahsedilemez...
Medreseler ve tekkeler kesinlikle sanıldığı/sunulduğu gibi “çökmüş-çürii￾müş değildi” (s.236).
Bana ters geliyor ama bu noktaya takılıp kalmayacağım. Kara, 1924-25
reformlarından sonra Cumhuriyet’in tavn karşısında direnerek bugüne ka￾dar geldiklerini söylüyor “bugün anlaşıldığı manasıyla cemaatlerin Cum￾huriyet’in ürünü olduğunu" bile sorguluyor. Buraya da takılmayalım.
Daha önemlisi ve muhafazakar yazarlarda görmeye alışık olmadığımız
biçimde, “uluslararası siyaset merkezlerine” dikkat çekiyor: “Soğuk Savaş
dönemindeki radikal hareketleri de destekleyen ‘yeşil kuşak’ projesi ile da￾ha yakın zamanlarda üretilen ‘ılımlı İslam/kültürel İslam’ projelerinin Tür￾kiye’deki Müslüman yazarlar, cemaatler ve guruplar üzerindeki doğrudan
ve dolaylı etkileri bir kalemde geçiştirilemez” (s.315). Kara, bu tespitten
yola çıkarak cemaatleri uluslararası bir hat üzerinde değerlendirmeyi öne￾riyor. Bu anlamlı ve çarpıcı tespiti, Kara ne yazık ki derinleştirmiyor.
95
TEORİ • Nisan 2014
Sonuç
Cumhuriyet Türkiye’sinde Bir Mesele Olarak İslam kitabı anlamlı bir
çalışma. Özellikle Diyanet îşleri’nin yapısı konusunda etraflı bilgiler su￾nuyor. Kitabın, İslamcı çevrelerden son 10 yıl içinde dinlediklerimizi yer
yer yinelerken çıtayı düşürmesi, muhasebe çabasının değerini yoketmiyor.
Burada Kara'nın, kitabı salt akademik kaygılarla yazmadığını açıkça ifa￾de etmesi de anlam kazanıyor: “Sadece akademik bir merak değil, yetiş￾me tarzı, mesleki ilgiler, görevler, arayışlar, imkanlarını ve mağduriyetle￾rini yaşadığı olaylar, duygular...” (s.6). Bu gerçek açık seçik görülüyor.
Öyle anlaşılıyor ki, Prof. Kara, bir yandan Cumhuriyetle, bir yandan da
kendisi ile hesaplaşıyor. Şunu belirterek bitireyim: Prof. Kara, Atatürk’ün
dini Cumhuriyet sistemi içinde yerli yerine oturtma çabasına istediği ka￾dar dudak büksün, işaret ettiği noktalar daha çok Atatürk’ün haklılığını
gösteriyor.
96

İslam ve Türkiye Üzerine Kitaplar

Zaman Gazetesi

Politikacı gibi konuştu

Vefat İlanı: Prof.Dr. Salih Akdemir

Not a member yet