Prof. Dr. İsmail Kara Religious Life in Türkiye Archive

Nurettin Topçu Hakkında Daha Detaylı Bilgi İçin Bakınız: İsmail Kara, “Topçu, Nurettin”, TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, İstanbul, 2012, 41: 248-249.   Yazı metninde Galip Çağ'ın Nurettin Topçu'yu Anlamak Izdırabın Dili adlı kitabın tanıtımı yapılmıştır. Otorite Yayınları, Mayıs 202

Gönüler, Yağız

Nurettin Topçu'yu Anlama Gayreti

Narlı, Mehmet

İstiklâl Marşı’nı idrak etmek için bazı ilkeler

Mayıs 2021 Lacivert Dergisi'nin Yeni Sekülerlik konulu 79. sayısının bir kısmı

Akar, Mustafa

Lacivert: Yeni sekülerlik deizmden mistisizme dünyevi dinler

Karataş, Turan

Devrinin en dürüst şairine

Hatemi, Hüsrev

İstiklâl ve istikbalimizin şairi Mehmet Âkif

Toprak, Osman

ISSN 2687-5454 JİMBiiı 4 C AYLIK EDEBİYAT & FİKİR DERGİSİ
I ^4 I MART 2021 | FİYATI 10 TL / KKTC FİYATI 13 TL I
M uhlt
Ahmet Edip Başaran / Ali K. Metin / Âlim Kahraman / Alim Yıldız
Arif Ay / Ayşegül Baytut / Bahadır Sancak / Beyzanur Turcihan
Caner Arabacı / Celâl Fedai / Cemal Kurnaz / D. Mehmet Doğan
Dilara Ayşe Akdeniz / Dursun Çiçek / Enes Talha Tüfekçi
Emel Özkan / Erol Göka / Esra Harmanda / Feride Turan
Gülsüm Ercan / Harun Yakarer / Haşan Aycın / Haşim Şahin
Hülya Ateş Yıldırım / Hüsrev Hatemi / İbrahim Tenekeci / Leylâ İpekçi
M. Rüyan Soydan / Mahmut Gürkan / Muhammed Enes Kala
Mehmet Narlı / Mustafa Cemil Efe / Mustafa Nezihi Pesen
Murat Güzel / Mustafa Özçelik / Mustafa Özel
Münire Rumeysa Çakan / Namık Açıkgöz / Necmettin Turinay
Necmi Uyanık / Necip Tosun / Osman Toprak / Said Yavuz
Selçuk Sümer Özel / Selime Kahraman / Soner Karakuş
Tahsin Yıldırım / Tuba Kaplan / Turan Karataş
Ümmü Gülsüm Taşkın / Yunus Arifoğlu
Zeynep Merdan / Zeynep Şakar
Dosya:
İstiklâl Marşı
Mehmet Âkif
İstiklâl Marşı millî mutabakat
metnidir
3^^MART 2021
>
•O
KONUŞAN:
OSMAN TOPRAK
D. Mehmet
Doğan:
Zaferlerin
arkasında şairin
sözü vardır
i*
İstiklâl Marşı
mevkiden,
makamdan,
paradan,
şöhretten
müstağni bir
şair tarafından
kaleme
alınmıştır. Onu
büyük yapan
hususlardan biri
budur.
MehmetÂkif, İstiklâl Marşıyla özdeşleşmiş, mille￾timizin kalbinde yer edinmiş, devletin ve ülkenin
yeniden kurulmasında öncülük etmiş bir isim, bir
şair. Âkif için, manevi değerlerimizin millî temsil￾cisi diyebilir miyiz?
Daha ötesini söyleyebiliriz: Âkif, Batılılaşma
döneminde en güçlü aidiyet ifadesini ortaya
koyan kimlik yapıcı en büyük şairimiz. O yalnız
düşüncelerini ifade için değil, heyecanlarını ve
hassasiyetlerini anlatmak için de şiire başvurdu. Bu
hassasiyetler ve heyecanlar kişiye ait değil, millete
aitti. O bizim mukavemet mimarimizdir! Millî mu￾kavemet ruhumuzun mimarı. Bunun içinde insani
değerler de var, İslâm’ı merkeze alan millî değerler
de. Zaten insani değerlerin teşekkülü yer/vatan,
dil, din-millet seyir çizgisini takip eder. İnsani￾lik bunlar olmadan söz konusu olmaz. “Vatanım
yeryüzü, insan tür ündenim.” dediğinizde sadece
fiziğinizi, bedeninizi kastetmiş olursunuz. İnsan
sadece fiziği, bedeni, biyolojik varlığı değildir;
aynı zamanda ruhu, maneviyatı, kültürü olan bir
varlıktır. Ve insan işte asıl onlara göre kimlik sahibi
olur. Zamanında ona “İslâm şairi” denilmiş. İslâm
şairi olarak Millî Mücadeleye katılması istenmiş. O
da bunu vazife addedip Ankara’nın yolunu tutmuş.
Şair Âkif, Millî Mücadelenin manevi cephesini
güçlendirme sorumluluğunu üstlenmiş. Bunu da
vaazlarıyla camilerde, vekil olarak Meclis’te, der￾gisiyle yayın sahasında yerine getirmiş. Onun bu
hizmetinde zirve, İstiklal Marşını yazmasıdır.
Özellikle İstiklâl Harbimiz ve İstiklâl Marşımız
birdir, bütündür; biri olmadan diğeri olmaz, olma￾mıştır. Sizden, İstiklal Marşı’nın yazılış serüvenini
ve bu süreçte Âkif’in ruhunu öğrenmek istiyoruz.
İstiklâl Marşı İstiklâl Harbi’ni ifade edecek güçlü,
hatırda kalacak bir söz söylemek ihtiyacına cevap
vermek maksadıyla yazılmıştır. Milletler geçmiş￾lerindeki zaferleriyle, büyük adamlarıyla, ortaya
koydukları eserlerle kendilerini ifade ederler.
Güçlü, tesirli, kalıcı ortak metinler milletin zihnini
inşa eder. Bizim için İstiklâl Marşı bu metinlerin
başında gelir. Yarışma açılmıştır ama böyle bir sözü
en yüksek seviyede ifade edecek kişinin Mehmet
Âkif olduğu hususunda fikir birliği vardır. O yarış￾maya haklı gerekçelerle katılmadığı için, yarışma
bir kenara bırakılarak Âkif’in peşine düşülmüştür.
Onun yarışma-ödül bağlantısına tepkisini Midhat
Cemal Kuntay şöyle ifade eder: “Ne yani, memleke￾tin kurtulacağını para için mi söyleyecekti!”
139
Böyle büyük sözleri müstağni adamlar söyler.
İstiklâl Marşı mevkiden, makamdan, paradan,
şöhretten müstağni bir şair tarafından kaleme
alınmıştır. Onu büyük yapan hususlardan biri bu￾dun Müstağni şair, vazifeyi üstlendikten sonra da
istiğnasını sürdürmüş ve hiçbir kişiyi, hesabı kitabı
gözetmeden, beğenilmek kaygısı gütmeden şiirini
yazmıştır.
BİN YILLIK DEVLETİMİZ VAR
Fikir, mücadele, şuur Akif'le özdeş. Âkif olmasaydı
İstiklâl harbinden ve bir istiklâlden millet olarak
söz edebilir miydik? Bir şair, bir millete ve devlete
ne katmıştır?
Âkif’in Millî Mücadeledeki varlığı ve işte bu müca￾delenin timsali olarak yazdığı İstiklâl Marşı, resmî
ideolojinin karikatürleştirilmiş “Kurtuluş Savaşı”
anlatımından daha farklı ve esaslı bir anlam sunu￾yor. Âkif üzerinden Millî Mücadelenin mahiyetini
anlamak için sağlam bir giriş yapabiliyoruz. Neden
“İslâm şairi”, Millî Mücadele için Ankara’ya davet
edildi? Neden başka bir şair ve yazar değil de o?
Bize ilkokuldan üniversiteye ezberletilen “Kurtuluş
Savaşı” uydurmalarını Mehmed Âkif’in bu mü￾cadele süresince yaptığı işler, buna İstiklâl Marşı
yazmak da dahildir, boşa çıkarıyor. Âkif bize bin
yıllık devletimizin devamlılığını en başta İstiklâl
Marşı ile anlatıyor. Tarihimizin Cumhuriyet’le,
rejim değişikliğiyle sınırlandırıldığı zamanlarda
İstiklâl Marşımız bayrağımız gibi Cumhuriyet
öncesi varlıklarıyla zihnimizi tazeliyor, ufkumuzu
genişletiyor; bin yıllık sürekliliğimizi güçlü şekilde
hatırlatıyor. Yeryüzünde nevzuhur, türedi bir varlık
olmadığımızı apaçık gösteriyor. Bu yüzden İstiklâl
Marşı yüz yıldır değişmeyen millî mutabakat met￾nimiz oluyor.
Siz, kitabınıza, “Camideki Şair: Mehmed Âkif’
adını vermiştiniz. Safahat’ta da cami kürsülerin￾den şiirler var. Anadolu'nun pek çok camisinde
Âkif, milletin yanında, önünde, rehberi ve kılavu￾zu olmuş. Âkif ile camiyi böylesine bütünleştiren,
buluşturan duygu, değer nedir?
Mehmet Âkif vazife ve mesuliyet adamıdır ve cami
kürsülerine vazife icabı çıkmıştır. Balkan Harbi
sırasında kurulan yarı resmi Müdafaa-yı Milliye
Cemiyeti milletin sarsılmış maneviyatını güçlen­
MART 2021
dirmek için Âkif’e İstanbul’un selatin camilerinde
vaaz etme vazifesini tevdi ediyor. îşte o da ilk
olarak Bayezid Camii kürsüsünde konuşarak işe
başlıyor. Süleymaniye Kürsüsünde, Fatih Kürsüsün￾de şiirleri/kitapları camideki şairin nazma çekilmiş
vaazları olarak okunmalıdır. Âkif on yıl boyunca
memleketin cami kürsülerinde konuşmuş, bazı
vaazları tarihe geçecek bir tesir uyandırmıştır.
Balıkesir Zağanos Paşa Camii’ndeki konuşması,
Kastamonu Nasrullah Camii kürsünden yaptığı
konuşma gibi. Nasrullah vaazı, Sebîlürreşad’da
yayınlanmış, dergi tükenince yeni baskıları ya￾pılmış hatta küçük kitapçık (risale) olarak basılıp
bütün Anadolu’ya dağıtılmıştır. Bu vaaz metni
cami kürsülerinden hocalar tarafından okunmuş,
toplu olarak bulunan kalabalık yerlerde bu okuma
işi sürdürülmüştür. Bu itibarla diyebiliriz ki, cami
Mehmet Âkif’in aslî haberleşme mekânıdır. Cema￾at camidedir, millet camidedir, camide söylenen
söz mekândan, müminlerin ibadet ettiği yerden de
güç alır, bereketlenir. Camiler Millî Mücadelenin
harekât merkezlerindendir. Burada yapılan konuş￾maların tesiri diğer mekânlara göre daha fazla olur.
ÂKİF, MÎLLETİMİZİN GÖNLÜNDE
YENİDEN DOĞMUŞTUR
Büyük insanların ölümleri bir bakıma doğum￾larıdır.” diyor, Sezai Karakoç. Âkif için, bu söz
bugün geçerli midir? Yıllar içinde o anlaşılmış
mıdır? Yarının Türkiye’sine daha gür bir seda ile
taşınabilecek midir?
Mehmet Âkif, 27 Aralık 1936’da vefat etmiştir. 28
Aralık 1936’da ise zihin tarihimizde yeni bir hayata
başlamıştır! Bu büyük şairin bu dünyadaki ikinci
hayatının başlangıcıdır. Resmiyetin unutturmak
istediği İstiklâl Marşı şairi, Ankara’dan gönderilen
ve cenazesine katılmayı meneden talimatlara rağ￾men, milletin ve bilhassa gençlerin elleri üstünde
Bayezid’den Edirnekapı’ya kadar taşınmıştır. Bu
yaklaşık 5 kilometrelik bir mesafedir. Gençlik,
Âkif’in mezarı başında yönetimin olumsuz tavrına
rağmen, kabrini yaptırmaya ve her yıl anmaya âde￾ta and içmiştir. İşte o günden sonra bir yıl boyunca
Âkif yazılmış, Âkif konuşulmuştur. Bu ilgiden ra￾hatsız olan devrin Cumhurbaşkanı gençlere Âkif’i
karalayıcı konuşmalar yapmıştır. Hatta Mehmed
Âkif’e olan ilginin İstiklâl Marşı millî marşımız
olmaya devam ettikçe eksilmeyeceği düşüncesiyle
yeni bir marş yarışması açtırmıştır. Bütün bunlara
rağmen gençlikte Âkif muhabbetinin önü alına￾mamıştır. Mehmet Âkif, Cumhuriyet’in ideolo￾jisinin dışladığı/bastırdığı görüşlere sahip olan
ülkenin asli kitlesinin önünde yürüyen sembol bir
şahsiyet olmuştur. Hocalar camide, öğretmenler
kürsüde sözlerini Âkif üzerinden söylemişlerdir.
Ağır mahkûmiyet gerektiren fikir suçları Âkif’in
dokunulamazlığı ile koruma altına alınmıştır.
Mukaddesata, değerlerimize her saldırı Âkif’le
savuşturulmuştur. Böyle zamanlarda Âsım’ın,
“Zulmü alkışlayamam / Zalimi asla sevemem.”
diye başlayan bölümü bir nevi mazlumiyetimizin
millî marşı olmuş ve ezbere okunmuştur. Ve Âkif,
resmiyetin uzak durmasına hatta engellemelerine
rağmen, vefatından sonra halkın, gençlerin, gö￾nüllü kuruluşların anma toplantılarıyla zihinlerde
yaşatıl mıştır.
HÜSRANDAN ZAFERE
Türk edebiyatında Âkif kadar hayatı şiire, şiiri ha￾yata dahil etmiş başka şair yok. Bu derece samimi
bir hayat ve anlamlı bir şiir, aslında onun haya￾tında her türlü sahtelikten uzak durduğuna işaret
ediyor. Buna, sahici bir sanat ve hayat buluşması
diyebilir miyiz?
Âkif sahih, sahici bir karakter. Hiçbir şeyi yapma￾cık değil. Bir karakter abidesi, bir ahlâk adamı.
Hakikatin peşinde, hakikatinden ideal çıkarmanın
derdinde. Dert sahibi, davası, mücadelesi olan bir
millet adamı. Sanat yapmanın değil, Yaratıcının
bahşettiği sanat kabiliyetini hakikat uğruna se￾ferber etmenin derdinde olan bir gerçek karakter.
Mehmet Âkif Safahat isimli şiir külliyatının ilk
kitabı olan Safahat’m 191 l’de yapılan ilk baskısına
koyduğu ön söz mahiyetindeki şiirinde, okuyu￾cusuyla konuşur gibi anlatıyor: Bana sor sevgili
okuyucu, sana ben söyliyeyim!
Okuyucuya bu kitapta sunulan şiirleri, tek hüneri
samimiyeti olan bir yığın sözdür. Sanat yapmayı
bilmez, çünkü sanatkâr değildir. Şair tevazudan
böyle der ama, “güçsüzlüğümün gözyaşıdır bütün
eserlerim” demekten de geri kalmaz. Yine de
söylemeyi arzu ettiklerini yeterince ifade edeme￾mektedir: Ağlar, ağlatamaz, hisseder söyleyemez.
Çünkü kalbinin dili yoktur ve ondan şikayetçidir.
Bu kısacık şiirde Âkif sıradan bir söz söylüyormuş
gibi yaparak göz kamaştırıcı şiir cümleleri kurar.
Bu kısa sunuş şu mısralarla biter:
141
Oku, şâyed sana bir hisli yürek lâzımsa;
Oku, zira onu yazdım, iki söz yazdımsa.
Akif’in 110 yıl önce okuyucuyla konuşan bu sami￾mi ifadelerinde sonraki yıllarda da bir değişiklik
olmamıştır. Onun son kitabının Gölgeler m başına
koyduğu, 1919’da yazılmış Hüsran şiiri aynı mahi￾yette bir son söz olarak görülebilir. Şair, bu şiirinde
hayatını ve eserini özetler:
Ben böyle bakıp durmayacaktım, dili bağlı,
İslâm’ı uyandırmak için haykıracaktım.
Gür hisli, gür imanlı beyinler coşar ancak,
Ben zaten uzun boylu düşünmekten uzaktım!
Haykır! ‘Kime, lâkin? Hani sâhibleri yurdun?
Ellerdi yatanlar, sağa baktım, sola baktım;
Feryadımı artık boğarak, na’şını tuttum,
Bin parça edip şi’rime gömdüm de bıraktım.
Seller gibi vadiyi eninim saracakken,
Hiç çağlamadan, gizli inen yaş gibi aktım.
Yoktur elemimden şu sağır kubbede bir iz;
İnler ‘Safahat’ımdaki hüsran bile sessiz!
Şair kabahati, kusuru kendisinde arar, yeterince
başarılı olamamıştır. Fakat yurdun sahipleri de
ortada yoktur. Feryadım boğarak vatanın ölüsünü
bin parça edip şiirine gömmüştür. Vadiyi seller
gibi inlemesi saracakken, çağlamadan gizli yaş
gibi akmıştır. Yine de sağır kubbede onun üzün￾tüsünden bir iz yoktur, Sahafat’mdM hüsran bile
inlemektedir!
Şiir 1919’da yazıldığına göre, Osmanlı devletinin
en zor günlerinde söylenen mısralardır bunlar. Sa￾vaş mağlubiyetle neticelenmiş, düşmanlar ülkenin
muhtelif bölgelerini işgal etmiş, bir de Yunanlılar
Batı Anadolu’da bize karşı sahaya sürülmüştür.
Mağlubiyet hissi koyu bir ümitsizlik dalgası şek￾linde memlekete yayılmıştır. Akif’in bu ümitsizliği
Batı Anadolu’da başlayan direnişe destek vererek
yenmeye çalıştığını görürüz. Bu yüzden Balıke￾sir’e gider. Sonra Ankara’dan gelen davete icabet
eder. Bizzat mücadelenin içinde bulunarak sözünü
söylemek ister. Onun sözü gerek camide olsun
gerek yayın alanında ve İstiklâl Marşı ile Mecliste
olsun, büyük tesir uyandırır. Askeri zaferin arka
planında hiç şüphe yok ki, Akif’in sözünün büyük
tesiri vardır. Askerlerimiz ellerinde bayraklarla,
dillerinde Allah Allah nidaları ve İstiklâl Marşı ile
İzmir’e girerler. Zafer sonrasında yaşanan hüsran￾lardır ki, şairi tam manasıyla bir girdaba sürükler.
Son kitabını Mısır’da yayınlamak zorunda kalır ve
Millî Mücadele öncesinde yazdığı Hüsran şiirini ön
söz olarak bu kitabın başına koyar! Bu şiir sadece
onun hayatının özeti değildir, milletin hissiyatının
da açık bir ifadesidir. B!

D. Mehmet Doğan: Zaferlerin arkasında şairin sözü vardır

PTT A.Ş'nin İstiklal Marşı'nın kabul edilişinin 100. Yılı'na özel "10 Kıta 1 Vatan İlelebet İstiklal temalı" pul örnekleri yer almaktadır

Burdur Mehmet Âkif Ersoy Üniversitesi

İstiklal Marşı'nın Kabul Edilişinin 100. Yılı-Turkish National Anthem- PTT A.Ş Kişisel Pul

Yıldız, Hasan

Serez'den Fatih'e İstiklalin Sembolü Tarihî Eserlerimiz

Gülali, Mustafa

MUSTAFA GÜLALİ
Prof. Dr.
İsmail Kara:
"Mehmet Akif,
Yaşadığı Döne
min Gerçek Bir
Tercümanıdır/
Mehmet (
Akif'in
Bedbahtlığı
MUCİP KINA
Mehmet
J Akif
Üzerinde
Düşünmek
MUSTAFA ÖZÇELİK
iman dolu bir sine:
MEHMET AKİF ERSOY
Mehmet Akif ve istiklal Marşı
18 Eğitimin Fatihi
Mehmet Akif, Tevfik Fikret ve
Yahya Kemal'in ŞİİRLERİNDE
EZAN
MUSTAFA GÜLALİ______
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ÖĞRETMENİ
Ezanı, Yahya Kemal'den Ahmet Haşim'e,
Tevfik Fikret'ten Ziya Gökalp'e, Faruk
Nafiz'den Aka Gündüz'e kadar inanç ve
ahlak bakımından ezanla bir yakınlık
kursunlar kurmasınlar bütün bir Türk
edebiyatı şair ve yazarlarında bazen bir
leitmotif bazen de esaslı bir tema şeklinde
görebilmek mümkündür.
S
özlükte "bildirmek, du￾yurmak, ilan etmek"
anlamlarına gelen ezan,
liİslam rükunlarından ’ın çok önem biridir.­
Günde beş kez minarelerden yan￾kılanan lahuti sesiyle ruhları tadil,
hayatları tanzim, gönülleri abat
eder ezan. Bu yönüyle, insanları
dirilişe ve uyanışa çağıran ilahi bir
davet, imani ve fikrî bağları kuv￾vetlendiren sağlam bir çimento ve
gafletten kurb-i ilahiye götüren ha￾rem-i hümayun nidasıdır o.
Yüzyıllardır fert ve cemiyetlerin
hayatında psikolojik, sosyolojik,
dinî ve ahlaki noktalarda son dere-
ce mühim bir yere sahip olan eza￾nın Mehmet Akif gibi islami duyar￾lılığı çok yüksek bir Kur’an şairinin
mısralarına yansımaması düşünü￾lemezdi. Akif'in hem Safahatında
hem diğer eserlerinde ezan tema￾sının sıkça işlendiği görülmektedir.
Esasında ezanı sadece Mehmet
Akif’le sınırlamamak gerekir. Ezanı,
Yahya Kemal'den Ahmet Haşim’e,
Tevfik Fikret'ten Ziya Gökalp'e, Fa￾ruk Nafiz'den Aka Gündüz'e kadar
inanç ve ahlak bakımından ezanla
bir yakınlık kursunlar kurmasınlar
bütün bir Türk edebiyatı şair ve ya￾zarlarında bazen bir leitmotif bazen
de esaslı bir tema şeklinde göre￾bilmek mümkündür. Pek çok ro￾man, hikâye, şiir ve tiyatroda yahut
düşünce yazılarında ezana bolca
atıfların yapıldığı bilinen bir husus￾tur. “Ezan, Tanzimat Dönemi'nden
sonra çeşitli şiir ve yazılara konu
teşkil etmiş, dinî ve millî yönleriy￾le işlenmiştir. Ezan ayrıca günün
başlangıcını ve sona erişini anlatan
tabiat tasvirlerinin pitoresk manza￾raları içinde ümit, ürperti, melâl ve
hüzün gibi duyguların yoğunlaştığı
şiirlerde bir motif olarak da ortaya
çıkmaktadır."1
Mehmet Akif’te
Ezan Teması
Mehmet Akif, Yenileşme Dönemi
Türk Edebiyatı'nda ezanı şiirlerinde
çokça işleyen şairlerin başında gel￾mektedir. Mesela yüksek bir edebî
niteliğe sahip destansı metin olan
"istiklal Marşı"nda geçen,
"Bu ezanlar, ki şahadetleri dinin
temeli,
Ebedî, yurdumun üstünde benim
inlemeli."
mısraları ezan üzerine nakşedilmiş
en güzel dizelerden biridir. Akif'in
bu mısraları da tıpkı ezanın kendi￾si gibi sembol bir değere sahiptir.
Şair, onu şehadet etmekle dinin
temeli/esası görmekte ve yurt ile
ezan arasında muazzam bir bağ
kurmaktadır. Ezan, bir toprak par￾çasının vatanlaşma göstergesidir.
Ezanın okunduğu yerler ebediyen
İslam beldesi/selam yurdu olarak
kalacaktır. Dolayısıyla ezanın istik￾lal/özgürlükle de huzur ve mutlu￾lukla da yakın bir ilgisi vardır. Ezan,
o beldede köleliğin, tahakkümün,
zulmün ebediyen bir daha salta￾nat süremeyeceğinin de ilanıdır.
Ezan, beşerin ufkun￾da ve yurdun sema￾sında yankılanarak
milleti dilde, fikirde
ve eylemde iş birliği￾ne davet eder.
Aynı zamanda hiçbir beşer sözü￾nün ezandaki ilahi mananın üzerine
çıkamayacağının kanıtıdır. Bütün
sesler ve renkler bu ezan sayesinde
kendini bulur. Ezan, beşerin ufkun￾da ve yurdun semasında yankılana￾rak milleti dilde, fikirde ve eylemde
iş birliğine davet eder.
"Ezanlar" manzumesi başlı başı￾na bir şiir abidesidir Akif'in. Evve￾la bir tespitle başlar şiire: "ihtilâf-ı
metali sebebiyle küre üzerinde
ezansız zaman yoktur." Yani "Gü￾neş'in doğuşundan kaynaklanan
farklılıklar sebebiyle yeryüzünde
ezanın okunmadığı bir zaman dilimi
yoktur." diyor şair.
iki bölümden meydana gelen şi￾irin ilk bölümünde şair, Müslüman￾ları tasvirle başlar mısralarına. Müs￾lümanlar ezan nağmeleriyle inleyen
gökyüzü altında uyanmış ve güne
ilahi sedanın rehberliğinde başla￾mışlardır. ikinci bölümde ise ezan
sesini taş yüreklere bile tesir eden
ney sesine, minareleri de İsrafil'in
Sur’una benzetmiştir.
Akif, söz konusu şiirinde ezanın
ruhları titrettiğini, bütün kâinatın
Hak üzere söylenmiş bir dua, bir
beste ile inlemesinin asla çok gö￾rülmemesi gerektiğini söyler. Yüz
binlerce kalbin coşkulu heyeca￾nı Allah’ın birliğini hatırlamaktadır.
"Allahuekber" nidası dünyayı bile
sarsmaktadır. Cihanı inleten bu ses
Mehmet Akif ve İstiklal Marşı
2o Eğitimin Fatihi
Allah’a dua ve yakarıştan başka bir
şey değildir.
"Zaman geçmez ki yüz binlerce
kalbin vecd-i sekranı,
Zeminden yükselip göklerde
vahdetzâr-ı Yezdan’ı
Ararken, dehşet-âkîn etmesin bir
sayha vicdanı.
Ne lahuti seda "Allahuekber!"
sarsıyor canı...
Bu bir gülbank-i Hak’tır, çok mudur
inletse ekvam?"
ilerleyen mısralarda da Akif, ezan￾ların Allah’ın azamet ve hâkimiyeti￾ni haykırdığını ifade eder. Ayrı ayrı
vakitlerde okunan her ezanın derin
"Ezanlar sustu... Çanlar inletip
durmakta afaki.
Yazık, Şark’ın semasından hilalin
geçti işrakı."
bir anlamının ve hikmetinin olduğu￾nu, sabah ezanının zulümatı yarıp
geçen bir aydınlık, öğlen ve ikindi
ezanlarının yoğunluk ve yorgunluk
saatlerinde gönülleri ferahlatan bir
nefha, karanlıkla başlayan sessiz
vakitlerde okunan ezanların da Al￾lah'ın yüceliğini hatırlatan ilahi bir
nefes olduğunu ifade eder.
Safahat'ın pek çok yerinde ge￾çen ezan, "Hakkın Seslerinde" de
birçok defa idraklere sunuluyor:
Şairin medeniyet algısında ezan
ile çan sesi, hilal ile haç işareti ve
müezzin ile zangoç çatışması hep
vardır. Bu çatışma öyle güçlüdür ki
birinin varlığı, diğerinin yokluğuna
delalet etmektedir. Ezanların sus￾ması, çanların çalması; hilalin indi￾rilmesi de haçın dikilmesi anlamına
gelmektedir şairin zihin dünyasın￾da.
Akif, ezan temi üzerinde İslam
âlemini uyarmaya devam etmek￾tedir. Onun mefkûresinde her şey
yerli yerine oturmuştur, islami nok￾talarda merhumun zihni çok net
ve berraktır. O, Batı’nın çoktandır
İslam ümmetine diş bilediğini,
ezanlar susunca artık hiçbir şe￾yin önüne geçilemeyeceğini,
ırkçılık belasına düşmenin milleti
tefrikaya sürükleyeceğini, sıkıntılar￾dan ancak yegâne örnek Hz. Mu￾hammed’in sözüne uyarak kurtula￾bilineceğini haykırmaktadır millete.
"Artık ey millet-i merhume, sabah
oldu uyan!
Sana az geldi ezanlar, diye ötsün
mü bu çan?
Ne Araplık ne de Türklük kalacak
aç gözünü!
Dinle Peygamber-i Zişan’ın ilahi
sözünü.
Türk Arapsız yaşamaz, kim ki
"Yaşar." der, delidir!
Arap’ın, Türk ise hem sağ gözü
hem sağ elidir.
Veriniz baş başa... Zira sonu
hüsran-ı mübin:
Ne hilafet kalıyor ortada billahi ne
din!
Medeniyet size çoktan beridir diş
biliyor."
Akif, uyanık olunmadığı takdir￾de İslam diyarında İslam'ın başına
çökecek sıkıntıların olacağını ve
mabetlerin, ibadetlerin yetim kala￾cağını, ezanların ümitsiz, perişan
nesillerin arkasından ağlayacağını
hatırlatıyor. Rus komünist rejiminin
ezanları, camileri, ibadetleri yasak￾laması üzerine kaleme aldığı şu
mısralar dikkat çekicidir:
"Görünmez aşina bir çehre olsun
rehgüzârında,
Ne gurbettir çöken İslam’a İslam’ın
diyarında?"
Umar miydin ki mabetler, ibadetler
yetim olsun,
Ezanlar arkasından ağlasın bir
nesl-i me’yusun?"
Balkan Savaşı yıllarında İslam
diyarlarına yapılan zulümlerden söz
ederken binlerce minarenin dilsiz
kaldığını, öten çanlardan beyinlerin
parçalandığını söyler şair:
"Beyninde öten çanın sesinden
Binlerce minare ebkem oldu."
Tevfik Fikret’te
"Allahuekber" Nidaları
Batılılaşma Dönemi Türk şiirinin
kurucu isimlerinden olan Tevfik Fik￾ret’in şiirlerinde de ezan önemli bir
temadır. Yine de bu tespitleri onun
belli bir dönemi ile sınırlandırmak
daha isabetli olacaktır sanırım. Zira
Fikret, düşünce ve inanç yönüyle
ezana ve onu var eden zihniye￾te uzak bir insandır ve hatta düş￾mandır da denebilir. Bu, bir tercih
meselesidir tabii ki. Buna rağmen
onun otuz yaşlarında (1897) Rume￾lihisarı sırtlarında bulunan Boğaz’a
nazır "Aşiyan"ında yazdığı ve son￾raları Rübab-ı Şikeste adlı kitabına
da aldığı "Sabah Ezanında" adlı on
iki mısralık şiiri, Türk edebiyatında
ezan üzerine kaleme alınmış en ba￾şarılı şiirlerden biri sayılır. Özellikle
de şiirin her bendinin "Allahuekber"
ile başlaması kulak ve dimağlarda
çok iz bırakmaktadır. Sabah eza￾nındaki makam, ses, ritim ve ahenk
ile seher vaktinin ruhları titreten
musikişinas hâli bir tablo hâlinde
resmedilmiştir dizelerde.
İslam'a göre kâinattaki her şey
ibadet hâlindedir. Tabiat, derin bir
sessizlik içinde yüce yaratıcıyı zik￾retmekte ve lisan-ı hâlle ona sakin
sakin ibadet etmektedir. Burada
çizilen tablo, Kur’an’daki edebî
tasvirlere çok uygundur. Ayetler de
rüzgârın, yağmurun, gök gürültü￾sünün, ağaçların, börtü böceğin,
gece ve gündüzün kendi hâlleriyle
Allah’ı andıklarını fakat insanların
bunu anlamakta acze düştüklerini
söyler.
"Gezintilerimde bir
hakikat keşfettim.
Bu devletin iki ma￾nevi temeli vardır:
Fatih'in Ayasofya mi￾narelerinden okut￾tuğu ezan ki hâlâ
okunuyor. Selim'in
Hırka-i Saadet önün￾de okuttuğu Kur'an
ki hâlâ okunuyor."
"Allahuekber... Allahuekber...
Bir samt-ı ulvi, güya tabiat
Hamuş hamuş eyler ibadet.
Allahuekber... Allahuekber...
Bir samt-ı nalan, güya avalim
Pinhan ü peyda, nevvar ü muzlim
Etmekte zikr-i Hallak’ı daim.
Allahuekber... Allahuekber...
Bir samt-ı ulvi, kalb-i tabiat,
Bir samt-ı nalan, ruh-i avalim,
Etmekte zikr-i Hallak’ı daim,
Etmekte ra ’şan ra ’şan ibadet."
Aynı Fikret, yıllar sonra Mehmet
Akif'e reddiye mahiyetinde yazdığı
“Ben de âşıktım ezan nağmesine
Bir koşardım ki o Allah sesine"
ünlü "Tarih-i Kadime Zeyl / Molla
Sırat’a" başlıklı uzun manzumesin￾de ise şu mısraları terennüm ede￾cektir:
Ezansız Semtlerin Acısını
Yüreğinde Hisseden Şair:
Yahya Kemal
Türk edebiyatında ezanı en gü￾zel anlatan şairlerden biri de Yahya
Kemal'dir. Hem Aziz İstanbul’daki
"Ezansız Semtler" adlı meşhur ya￾zısı hem de Eski Şiirin Rüzgârıyla
kitabındaki "Ezan-ı Muhammedi"
şiiri Türk edebiyatının şaheserleri
arasındadır. Şair, bu şiirinde ezanı
yüce bir emir telakki etmektedir.
Öyle ki koca bir cihan dahi onun
kutsal sesine kâfi gelemez. Eğer
I. Selim (Yavuz Sultan Selim) vefat
etmeseydi bütün bir âlemi bir uçtan
diğer uca fethedecek ve gök kub￾besi altında bulunan her yere ezan
sesini, Muhammed aleyhisselamın
şanını götürecekti. Ne var ki ömrü
vefa etmedi.
Şairin ezan, fetih ve zaferle kurdu￾ğu bağ da oldukça dikkat çekicidir.
Mehmet Akif ve İstiklal Marşı
22 Eşitimin Fatihi__________________________________________________________________
"Emr-i bülendsin ey ezan-ı
Muhammedi
Kâfi değil sedana cihan-ı
Muhammedi."
Sultan Selim-i Evvel’i râm etmeyip
ecel,
Fethetmeliydi âlemi Şan-ı
Muhammedi."
Yahya Kemal, 30 Ağustos Za￾feri'nden birkaç gün önce kaleme
aldığı "26 Ağustos 1922" başlıklı
münacat mahiyetindeki şiirinde de
yine ezan imgesini kullanmaktadır.
"Şu kopan fırtına Türk ordusudur
ya Rabbi!
Senin uğrunda ölen ordu budur ya
Rabbi!
Ta ki yükselsin ezanlarla müeyyed
namın,
Galip et çünkü bu son ordusudur
İslâm’ın."
Yahya Kemal'in Tevhid-iEfkâr’da
30 Mart 1922 tarihinde kaleme al￾dığı "Ezan ve Kur'an" başlıklı yazı￾sında geçen şu hatırası ezanın Türk
toplum ve geleneklerinde ne kadar
büyük bir öneme sahip olduğunu
göstermektedir: "Bir gün Ayasofya
minaresinden ezan okunduğunu
işittim. 857 senesinin o sabahın￾dan beri asırlarca günde beş defa
okunmuş olan bu ezan hâl-i vaki
idi. Bu ezanı dinlerken Fatih'i asıl
manasıyla ilk defa idrak ettim... Ge￾zintilerimde bir hakikat keşfettim.
Bu devletin iki manevi temeli vardır:
Fatih’in Ayasofya minarelerinden
okuttuğu ezan ki hâlâ okunuyor.
Selim’in Hırka-i Saadet önünde
okuttuğu Kur'an ki hâlâ okunuyor."
Yine onun 23 Nisan 1922'de ka￾leme aldığı "Ezansız Semtler" yazı￾sında dile getirdiği şu hususlar ha￾fızalardan hiç silinmeyecektir: "Biz
ki minareler ve ağaçlar arasında
ezan seslerini işiterek büyüdük. O
Topkapı Sarayı Has Oda’da Hırka-i
Saadet'in muhafaza edildiği gümüş
şebeke ve altın sanduka
Fatih / İstanbul
mübarek muhitten çok sonra ayrıl￾dık, biz böyle bir sabah namazında
anne millete tekrar dönebiliriz. Fa￾kat minaresiz ve ezansız semtlerde
doğan, Frenk terbiyesiyle yetişen
Türk çocukları dönecekleri yeri ha￾tırlamayacaklardır." 2
2. Yahya Kemal BEYATLI, Aziz İstanbul, "Ezansız Semtler", s. 126-130.

Mehmet Akif, Tevfik Fikret ve Yahya Kemal'in Şiirlerinde Ezan

Yazıda M.Beşir Eryarsoy'un fotoğrafı yer almaktadır. -- Temmuz, 202

Not a member yet