Teologia Praktyczna

Hadryś, Jacek

Możliwości stosowania technik medytacji  dalekowschodnich w medytacji chrześcijańskiej

Sapieha, Andrzej

Polish

Teologia pastoralna w ujęciu Sergio Lanzy

Ostański, Piotr

Epizod o nagim młodzieńcu (Mk 14,51-52) na tle biblijnej nauki o nagości

Przybecki, Adam

 
 
 
 
Teologia Praktyczna 
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza • Wydział Teologiczny 
Tom 10, 2009 
 
 
 
ADAM PRZYBECKI 
Budować wspólnotę czy administrować? 
Pawłowa inspiracja dla polskiego duszpasterstwa  
 
 
Proces przeobrażeń społeczno-politycznych dokonujących się w Polsce od 
blisko dwudziestu lat, stanowi swoiste wyzwanie dla duszpasterstwa. Zmiana 
warunków działania, a przede wszystkim możliwość realizowania przez wspól-
notę kościelną w sposób suwerenny własnej misji ewangelizacyjnej po blisko 
pięćdziesięciu latach ograniczeń wprowadzonych przez komunistyczną władzę, 
zmusza do postawienia na nowo pytania o to, jak być Kościołem w Polsce dzi-
siaj? Odpowiedź na to pytanie ma zasadnicze znaczenie w wytyczaniu głównych 
kierunków pastoralnej posługi, które powinien zawierać wieloletni program  
duszpasterski Kościoła lokalnego.  
W punkcie wyjścia należy wyraźnie podkreślić, że jednym z istotnych ele-
mentów owego „być Kościołem dzisiaj”, także w Polsce, jest urzeczywistnianie 
go jako communio z Bogiem przez Jezusa Chrystusa w Duchu Świętym1.  List 
Kongregacji Nauki Wiary Communionis notio z 1992 r. zwraca uwagę, że owo 
pojęcie kościelnej komunii musi być rozumiane w kontekście całego nauczania 
biblijnego i tradycji patrystycznej, gdzie »komunia« zakłada zawsze podwójne 
odniesienie: »wertykalne« (komunia z Bogiem) i »horyzontalne« (komunia mię-
dzy ludźmi)2. 
Podejmiemy zatem refleksję, która ukaże wspólnotę jako zasadę życia Ko-
ścioła. W jej formułowaniu ważną rolę odegrało sięgnięcie do nowotestamento-
 
1 Por. J a n  P a w e ł  I I: Adhortacja apostolska Christifideles laici. Libreria Editrice Vaticana 
1988 n. 19. 
2 Kongregacja Nauki Wiary: List do Biskupów Kościoła katolickiego o niektórych aspektach 
Kościoła pojętego jako komunia Communionis notio (28 maja 1992). W: W trosce o pełnię wiary. 
Dokumenty Kongregacji Nauki Wiary 1966–1994. Tarnów 1995 n. 3 s. 391.  
 
 77
wego terminu ekklesia, który spotkamy w nauczaniu św. Pawła Apostoła. Na-
stępnie spojrzymy na duszpasterstwo w aspekcie budowania Kościoła–wspól-
noty, by na koniec przedstawić ważniejsze przynajmniej postulaty, wynikające z 
takiego pojmowania pastoralnej posługi.  
 
I. Wspólnota jako zasada życia Kościoła 
Głównym punktem nauki o Kościele, ukazanym przez Sobór Watykański II 
jest  eklezjologia „komunii” (communio).  Zwrócił na to uwagę w odrębnym 
dokumencie  Nadzwyczajny Synod Biskupów, zwołany przez Jana Pawła II w 
1985 r. z okazji dwudziestej rocznicy zakończenia Vaticanum II. Ojcowie Syno-
du mówią wprost: Eklezjologia „komunii” (»communio«) jest ideą centralną i 
podstawową w dokumentach Soboru. Pojęcie »Koinonia – communio«, oparte na 
Piśmie Świętym, cieszyło się w Kościele starożytnym i cieszy do dziś w Kościo-
łach Wschodu wielką czcią. Stąd Sobór Watykański II uczynił wiele, aby Kościół 
był wyraźniej rozumiany jako „komunia” i bardziej konkretnie jako „komunia” 
urzeczywistniany3.  
Co oznacza ogromnie bogate w treść słowo »communio«? – pyta dalej Sy-
nod.  I odpowiada: Podstawowy sens odnosi się do zjednoczenia z Bogiem przez 
Jezusa Chrystusa w Duchu Świętym. To zjednoczenie dokonuje się w Słowie Bo-
żym i  sakramentach (»Lumen gentium«, 11). »Komunia« z Ciałem Chrystusa w 
Eucharystii  oznacza  i sprawia,  czyli buduje  wewnętrzne  zjednoczenie (»komu-
nię«) wszystkich  wiernych w ciele Chrystusa,  którym jest  Kościół (por. 1 Kor 
10, 16 n.)4.  
Tuż po zakończeniu Soboru papież Paweł VI podczas jednej ze środowych 
audiencji wyjaśniał, że ową „komunię” należy rozumieć jako jedność z Chrystu-
sem i w Chrystusie, i jedność wśród chrześcijan w Kościele5. Do tak  rozumianej 
tajemnicy  Kościoła–wspólnoty  nawiązują słowa Pawłowego pozdrowienia, 
które wypowiada kapłan na początku mszy św.: Łaska Pana Jezusa Chrystusa, 
miłość Boga i dar jedności w Duchu Świętym  niech będą z wami wszystkimi (2 
Kor  13, 13).   
Pracom Soboru związanym z określeniem Kościoła jako communio towarzy-
szyła, niejako równolegle, refleksja podejmowana na terenie teologii pastoralnej, 
 
3 Kościół kierowany przez słowo Boże sprawuje Tajemnice Chrystusa dla zbawienia świata. 
Relacja Końcowa z Nadzwyczajnego Synodu Biskupów. „Przegląd Katolicki”. R. 74: 1986 nr 4 pkt 
II, C, 1. 
4 Tamże. 
5 P a w e ł  V I: Przemówienie podczas audiencji  środowej (8 czerwca 1966). W: Insegna-
menti, IV (1966) s. 794 [za ChL 19].  
 78
której celem było pogłębienie rozumienia kościelnej komunii. Kształtowała się 
ona w ramach dyskusji, której uczestnikami byli liczni teologowie, m.in. Karl 
Rahner, Heinz Schuster czy Norbert Greinacher.  Jednakże zasadniczą rolę ode-
grał w niej Ferdinand Klostermann (1911–1982), głównie poprzez pogłębione 
studium na temat wspólnoty. Większość uczestników wspomnianej dyskusji do-
chodziła do sformułowania idei Kościoła–wspólnoty opierając się na krytyce 
tradycyjnego ujmowania podmiotu duszpasterstwa, zacieśnionego do funkcji 
samych tylko kapłanów–pasterzy. Tymczasem Klostermann wyszedł od pytania 
o miejsce i znaczenie wspólnoty w Kościele. Opierając się na pogłębionej anali-
zie danych Objawienia doszedł do wniosku, że wspólnota jest centralnym miej-
scem i istotnym elementem urzeczywistniania się Kościoła. W swych rozważa-
niach poszedł tak daleko, że nie wahał się stwierdzić, iż Kościół z zasady ukazuje 
się światu przede wszystkim jako wspólnota, a jego obecność w świecie w spo-
sób zasadniczy jest uzależniona od wcielenia się w konkretną wspólnotę6. Pod-
kreślał, że powstanie Kościoła nie jest wtórnym procesem organizowania się 
pojedynczych osób, które przyjęły chrzest i bierzmowanie, ale jest procesem 
wnikania w konkretną wspólnotę człowieka, który w tajemnicy wiary i chrztu 
staje się członkiem Kościoła. Klostermann odwoływał się w tym wypadku do 
specyficznie chrześcijańskiego sensu pojęcia wspólnoty, wywodzącego się od 
nowotestamentowego terminu ekklesia. Zwracał uwagę, że w nauczaniu św. Paw-
ła Apostoła, szczególnie w Pierwszym i Drugim Liście do Koryntian, termin ten 
pojawia się w poczwórnym znaczeniu. Najpierw oznacza zgromadzenie chrześci-
jan zjednoczonych przez słuchanie słowa, łamanie chleba i bratnią miłość. Uży-
wany jest też w odniesieniu do wspólnoty osób gromadzących się w domu „na 
łamaniu chlebem”. Termin ekklesia określa również jedność wszystkich wy-
znawców Chrystusa przebywających w jednej miejscowości. Wreszcie w czwar-
tym znaczeniu odnoszony jest do wszystkich chrześcijan, stanowiących lud Boży 
Nowego Przymierza.  
Ferdinand Klostermann podkreślał, że dla św. Pawła wszystkie te wspólnoty 
są Kościołem. Muszą zatem istnieć jakieś wspólne dla tych różnych grup cechy, 
które określą istotne elementy tworzące Kościół Chrystusowy. Na podstawie 
wnikliwej analizy tekstów biblijnych doszedł do wniosku, że wspomniane 
wspólne cechy to: Duch Pana, słowo Pana, kult Pana i miłość Pana. Tak więc, 
konkludował, wspólnota w Chrystusie (koinonia en Christo), czyli Kościół jest 
wynikiem realizacji wyliczonych wcześniej elementów, określanych także jako 
 
6 Refleksje te zawarte zostały w pracy – F. K l o s t e r m a n n: Prinzip Gemeinde. Gemeinde 
als Prinzip des kirchlichen Lebens und der Pastoraltheologie als der Theologie dieses Lebens. 
Wien 1965. Wiener Beiträge zur Theologie. Band XI.  Dalsze rozwinięcie tematyki związanej z 
zagadnieniem wspólnoty znaleźć można w kolejnej pracy –  F. K l o s t e r m a n n: Gemeinde – 
Kirche der Zukunft. Thesen, Dienste, Modelle. Bd. 1–2. Freiburg Basel Wien 1974.  
 79
leiturgia, martyria i diakonia7. Oczywiście pojmowana w ten sposób wspólnota 
kieruje się zespołem innych jeszcze praw i właściwości, podlega kolejnym fazom 
rozwoju, przyjmuje różne, znane z przekazu tradycji formy swego istnienia, czy 
to jako wspólnota powszechna, lokalna, diecezjalna i parafialna, czy to jako mała 
wspólnota  tworzona przez konkretne osoby.  
Zwracał wreszcie uwagę, odwołując się do budowania różnych wspólnot, 
poprzez które dokonuje się aktualizacja Kościoła, że owo budowanie wspólnoty 
jest właściwym przedmiotem i zarazem podmiotem duszpasterstwa. W budowa-
niu wspólnoty biorą aktywny udział wszyscy jej członkowie, choć w różnym 
zakresie w i różny sposób, w zależności od powołania, charyzmatu, pełnionego 
urzędu czy święceń. Klostermann mówił wprost o wspólnocie jako zasadzie ży-
cia Kościoła (Prinzip Gemeinde) i równocześnie teologii pastoralnej rozumianej 
przez niego jako teologia życia Kościoła.  
 
II. Duszpasterstwo budowaniem Kościoła–wspólnoty 
W aktualnych publikacjach, które nawiązują do przytoczonego wcześniej 
stwierdzenia Synodu Biskupów z 1985 r., że eklezjologia „komunii” (»commu-
nio«) jest ideą centralną i podstawową w dokumentach Soboru, niejednokrotnie 
spotkać można bardzo krytyczne uwagi na temat jej realizacji. Dotyczy to nie 
tyle teologii systematycznej, co przede wszystkim teologii pastoralnej, w której 
nie tak łatwo dostrzec następstwa przyjęcia eklezjologii komunii.  Jak podkreśla 
jeden z autorów –  chodzi bowiem o to, czy wypracowana przez Sobór »eklezjo-
logia communio« została przyjęta przez teologię pastoralną jako zasada formal-
na teologii życia i działania Kościoła w świecie współczesnym8. Bez tego procesu 
trudno oczekiwać, aby idea ta znalazła swoje odzwierciedlenie w duszpaster-
stwie. Ważne dla rozumienia tej sprawy – jak pisał ks. prof. Franciszek Blach-
nicki – jest przekonanie, że urzeczywistnianie Kościoła jako »koinonii«, ze 
wszystkim, co wchodzi w istotną treść tego pojęcia, jest celem wszelkiego działa-
nia Kościoła. »Koinonia« jest również ostatecznym kryterium oceny adekwatno-
ści aktualnej postaci Kościoła lub jego aktualnego stanu oraz jego działania w 
odniesieniu do jego istoty oraz misji, zleconej mu przez Pana9.  
Wspomniany teolog podjął w Polsce próbę ujęcia teologii pastoralnej i dusz-
pasterstwa, ukazując wspólnotę (communio) jako ich zasadę. Dokonał tego uzu-
 
7 Por. K l o s t e r m a n n: Prinzip Gemeinde, dz.cyt., s. 40–58. 
8 M. A n d r z e j: Recepcja eklezjologii »communio« w polskiej teologii pastoralnej. W: 
»Communio« w chrześcijańskiej refleksji o Kościele. Red. A. C z a j a, M. M a r c z e w s k i. Lublin 
2004 s. 418.  
9 F. B l a c h n i c k i: Teologia pastoralna ogólna. Cz. 2. Eklezjologiczna dedukcja teologii pa-
storalnej. Lublin 1971 s. 447.  
 80
pełniając o elementy spekulatywne i dedukcyjne analizy Klostermanna, który 
sformułował zasadę wspólnoty, odwołując się głównie do fenomenologicznego 
opisu i analizy danych wziętych ze źródeł Objawienia, a także danych dotyczą-
cych początków Kościoła. W związku z tym ks. Blachnicki określał duszpaster-
stwo jako działalność zbawczą Kościoła, która winna być sprawowana w duchu 
personalistycznym i uwzględniać wszystkie prawa życia osobowego, jakie znaj-
dują się u podstaw procesu zbawczego, będącego dialogiem i spotkaniem. Po-
nieważ jednym z ważnych praw życia osoby jest możliwość realizowania się i 
rozwoju ku pełni we wspólnocie, stąd jej tworzenie jawi się jako konsekwencja i 
zarazem warunek rozwoju życia osoby. Prawidłowość ta – podkreślał – dotyczy 
również wymiaru nadprzyrodzonego istnienia osoby ludzkiej, odnajdywanego w 
Bożym planie zbawienia. Dlatego budowanie wspólnoty (communio) musi być 
zasadą duszpasterstwa.  
Ta wspólnota tworzona przez działalność duszpasterską jest wspólnotą z Oj-
cem przez Jezusa Chrystusa i w Duchu Świętym. Realizuje się w Kościele w 
powiązaniu z innymi ludźmi, objętymi także Bożym planem zbawienia, w okre-
ślonym momencie historii i w konkretnej grupie społecznej. Z tego m.in. powodu 
całą działalność Kościoła, czyli jego funkcje należy rozpatrywać w aspekcie spo-
łecznym, czyli jako sposoby urzeczywistniania się Kościoła–wspólnoty w kon-
kretnych wspólnotach. Kościół zatem staje się obecny przez liturgię, w której 
manifestuje się jako wspólnota i znak ją urzeczywistniający. Aktualizuje się 
przez martyrię pojmowaną jako słowo przepowiadania ściśle powiązane z funk-
cja katechumenatu, odnawiającego wspólnotę Kościoła wprowadzaniem do jego 
wnętrza nowych pokoleń. I wreszcie urzeczywistnia się poprzez diakonię, która 
jest wyrazem miłości, stanowiącej istotny przejaw życia wspólnoty chrześcijań-
skiej i warunkującej jej wzrost. To właśnie dzięki aktualizacji tych funkcji budo-
wana jest wspólnota – koinonia en Christo10. 
 
III. Aktualizacja kościelnej komunii w nowej sytuacji 
społeczno-politycznej 
Zawarte w tytule pytanie: budować wspólnotę czy administrować?, jest py-
taniem prowokacyjnym. Nie można bowiem w tak krańcowy sposób ujmować 
problemu. Ma ono jednak uświadomić, że w działalności duszpasterskiej główny 
akcent powinien być postawiony na owo budowanie wspólnoty. Oczywiście 
egzystencja każdej społeczności wymaga przynajmniej minimum organizacji i 
działalności porządkującej czy administracyjnej. Można by zatem powiedzieć 
krótko – i budować wspólnotę i administrować, troszcząc się przede wszystkim o 
 
10 Por. F. B l a c h n i c k i:  Teologia pastoralna ogólna. Cz. 1.  Wstęp do teologii pastoralnej. 
Teologiczne zasady duszpasterstwa. Lublin 1970 s. 302–303, 348.  
 81
konkretnego człowieka i jego relacje do wspólnoty. Nie usuwa to jednak dylema-
tu, który bywa tak często naszym udziałem. Osobiste doświadczenia każdego z 
członków kościelnej społeczności w Polsce ukazują niezmiernie złożony obraz 
rzeczywistości.  
W punkcie wyjścia trzeba zauważyć, że mimo upływu ponad czterdziestu lat 
od zakończenia Soboru Watykańskiego II, polskie duszpasterstwo zdominowane 
jest ciągle przez klerykalistyczne jego rozumienie. Głównego powodu takiego 
stanu rzeczy należy upatrywać w braku przyswojenia wypracowanej przez Vati-
canum II i posoborowe nauczanie Magisterium eklezjologii komunii.  
Wspomniana eklezjologia komunii i wynikająca z niej eklezjologiczna kon-
cepcja duszpasterstwa, która w odróżnieniu od klerykalistycznej, podkreślającej 
wyłącznie aktywność duchowieństwa, ukazuje cały Kościół w jego pełnym oso-
bowym składzie jako podmiot i zarazem przedmiot zbawienia. Bardziej widzi go 
jako wspólnotę–wspólnot, w której i dla której realizuje się urzędy, powołania, 
charyzmaty i posługi, niż w przeciwstawieniu duchowni – świeccy. Owa wspól-
nota powstaje nie jako wynik przyjętego z góry planu, ale jest owocem realizacji 
trzech podstawowych funkcji, tradycyjnie określanych w słowach: leiturgia, 
martyria i diakonia. Kiedy zatem tak rozumiany Kościół spełnia wszystkie trzy 
funkcje, wówczas odkrywamy ze zdumieniem, niejako przy okazji, że oto jeste-
śmy wspólnotą–komunią. Jan Paweł II na zakończenie Roku Jubileuszowego w 
Liście apostolskim Novo millennio ineunte powiedział wprost: Czynić Kościół 
domem i szkołą komunii: oto wielkie wezwanie, jakie czeka nas w rozpoczynają-
cym się tysiącleciu, jeśli chcemy pozostać wierni Bożemu zamysłowi, a jednocze-
śnie odpowiedzieć na najgłębsze oczekiwania świata11. 
Sprawa ta zdaje się nie znajdywać  szerszego oddźwięku w polskim duszpa-
sterstwie. Nie brakuje parafii, które ciągle jeszcze – choć systematycznie rośnie 
liczba innych – pozostają dalekie prezentowanemu ideałowi. Traktuje się w nich 
laikat przedmiotowo, nie dopuszczając myśli o włączeniu świeckich wiernych w 
budowanie parafialnej wspólnoty. Duszpasterstwo pojmowane jako świadczenie 
usług, „urzędniczenie”, a nie posługa we wspólnocie i dla wspólnoty. To tylko 
nieliczne pozycje z katalogu, który można by poszerzyć o wiele innych spraw. 
Dodatkowym źródłem nieporozumień w tym względzie okazuje się kaznodziej-
ska narracja prowadzona w soborowej poetyce, ale skrywająca nadal obce jej 
rozumienie Kościoła.   
 
11 J a n  P a w e ł  I I: List apostolski Novo millennio ineunte. Libreria Editrice Vaticana 2001 
n. 43a.  
 
 82
Kolejny problem związany jest z funkcjonowaniem Kościoła w minionym 
okresie komunizmu. Ówczesna sytuacja powodowała, że trudno było prowadzić 
normalne  duszpasterstwo. Działalność pastoralna posiadała charakter głównie 
interwencyjny. Pojawiał się konkretny problem, często świadomie wywoływany 
przez władzę i stanowiący element permanentnej walki z Kościołem, wobec któ-
rego nie można było przejść obojętnie. Mobilizowano więc wszystkie siły, wie-
lokrotnie kosztem innych obszarów duszpasterstwa, aby odeprzeć wrogi atak. 
Bardzo często walka ta angażowała tak dalece społeczność kościelną, że na tę 
zasadniczą, systematyczną działalność nie starczało już możliwości i czasu. To 
doświadczenie ukształtowało wśród wielu świeckich i duchownych postrzeganie 
aktywności Kościoła wyłącznie w taki właśnie sposób i, niestety,  bywa żywe 
także dzisiaj. Egzystencja Kościoła w warunkach wolności znaczona jest napię-
ciem między długimi okresami katakumbowej niemalże wegetacji i gwałtownymi 
przypływami aktywności. Ta ostatnia pojawia się coraz częściej w odpowiedzi na 
podrzucane czy sztucznie wywoływane przez różne środowiska tematy–hasła. I 
znowu, jak za czasów PRL-u, dokonuje się to za cenę systematycznej i długofa-
lowej pracy duszpasterskiej.  
Na koniec wreszcie trzeba zwrócić uwagę, że nie bez znaczenia – tym bar-
dziej w aktualnej sytuacji ludzi wierzących – pozostaje odważna decyzja zmie-
rzenia się z nieustannie powracającym pytaniem, jak być Kościołem w Polsce 
dzisiaj? Odpowiedź, przemyślana i wypracowana wspólnie przez wszystkich 
członków kościelnej społeczności, powinna być bardzo zwięzła, a zarazem głę-
boko inspirująca. Jej podstawowe zręby można by zarysować w kilku prostych  i 
zrozumiałych dla każdego zdaniach: stawać się coraz bardziej Kościołem–
wspólnotą, stawać się Kościołem słowa, proroctwa i rozmowy (por. Paweł VI, 
Encyklika Eccelsiam suam, n. 65). Jestem świadomy wymowy tych zdań, 
zwłaszcza na tle stwierdzeń, jakie pojawiły się w wielkanocnym wydaniu jedne-
go z polskich tygodników. Napisano w nim, że Kościół ma wiernych, nie ma 
wspólnoty. Miał wspólnotę w dniach  żałoby po Janie Pawle II, ale z tego poten-
cjału niewiele urosło. Prawie natychmiast odżyły podziały na tle politycznym. 
Katolicyzm polski z powrotem stał się bardziej polem walki niż współdziałania 
dla wspólnego dobra12.  
 
12 A. S z o s t k i e w i c z:  Wspólnota katakumbowa. „Polityka”. R. 2009 [11.04.2009] nr 15 
(2700) s. 25.  
 83


Budować wspólnotę czy administrować? Pawłowa inspiracja dla polskiego duszpasterstwa

Siuda, Tomasz

Wizja Kościoła w nauczaniu Apostoła Pawła

Przygoda, Wiesław

Paradygmaty metodologiczne we współczesnej teologii pastoralnej

Hauke, Reinhard

Wspólne celebracje chrześcijan i niechrześcijan w Erfurcie. Z doświadczeń Kościoła w diasporze

Łukasiewicz, Łukasz

Is Neo the One? Teologiczne zapiski na marginiesie trylogii Matrix

Stułkowski, Szymon

Duszpasterstwo studentów na przykładzie Akademickiego Koła Misjologicznego w Poznaniu

Śmigiel, Wiesław

Syndrom myślenia grupowego jako zagrożenie dla funkcjonowania grup kościelnych

Not a member yet

Możliwości stosowania technik medytacji dalekowschodnich w medytacji chrześcijańskiej