Teologia Praktyczna

Kowalski, Seweryn

Refrigescet caritas multorum

Garstecki, Czesław

Z D U S Z P A S T E R S T W A  W Y C H O D Ź C Ó W
Ks. Czesław Garstecki — Poznań.
ROLA DUCHO WI E ŃS T WA  POLSKIEGO W ŻY­
CIU E MI G R A C J I  P OL S KI E J  WE F RANCJ I .
Zagadnienie emigracji polskiej od czasu do czasu 
wchodzi na łamy prasy krajowej. Nie znalazło ono jesz­
cze niestety swego stałego, choćby skromnego kącika. 
Głośniej mówiono o wychodźtwie, gdy w ubiegłym roku 
poważniejsza fala emigrantów wpłynęła do Polski. Przy­
pominamy ich sobie, kiedy zasłużona instytucja jaką jest 
„Opieka Polska nad Rodakami na Obczyźnie“ przepro­
wadza kwestę na rzecz polskiego wychodźtwa lub kiedy 
Związek Polaków z Zagranicy organizuje doroczny zjazd 
wychodźtwa.
Wobec tego jednak, że liczbę rodaków, przebywają­
cych poza granicami Ojczyzny podaje się na 8 milionów, 
warto by częściej i głębiej szeroki ogół zainteresować 
sprawą polskiej emigracji, a było by mniej rozbieżności 
w poglądach na jej zwartość i znaczenie dla macierzy. 
Jedni twierdzą, że jest to element twórczy i przynoszący 
wielkie korzyści dla Państwa gospodarczo i politycznie. 
Inni znowu uważają, że większa część wychodźtwa dla 
kraju już przepadła, że jest bez pożytku, że się wynara­
dawia, że nawet nie należy życzyć sobie powrotu wy­
chodźców, którzy wnoszą hasła wywrotowe, wrogo się 
ustosunkowują do Kościoła i Państwa. Obronę własną
i słuszne dochodzenie swych praw ze strony reemigran 
tów nazywa się komunizmem i bolszewizmem. Ogół 
w kraju nie wie, że emigrant w większości olbrzymiej 
strzeże swej polskości, dumny jest ze swego pochodzenia, 
że jest wierny Kościołowi i religii. Jeżeli zaś wraca do 
swoich z żalem w sercu to dlatego, że go obcy skrzyw­
dzili i że „swoi“ tej krzywdy zrozumieć nie chcą, albo nie 
potrafią, gdyż nie zasmakowali jeszcze obcego chleba.
Dowodem, że emigrant polskości się nie wstydzi, 
niech będzie chociażby cały szereg organizacyj i towa­
243
rzystw, w których się grupuje, a że pozostał wierny Ko­
ściołowi, o tym świadczą polskie nabożeństwa i uroczy­
stości kościelne; odstępców zaś nie brak i w kraju, gdzie 
opieka jest stała, trudności i pokus mniej.
Jeżeli za mało zajmuje się kraj polskim wychodźtwem 
w ogóle, to jeszcze mniej wiadomo nam o pracy i działal­
ności tych, których obecność jest niezbędną wśród rzesz 
wychodźczych, mianowicie o polskich kapłanach. Najwy­
żej wrogowie Kościoła podpatrzywszy jakąś słabość dusz­
pasterza rozdmuchują ją i wyolbrzymiają, boć chodzi o to, 
żeby autorytet polskiego kapłana możliwie osłabić i pod­
kopać. Dość często brukowce czerwone i sekciarskie — 
będące na żołdzie żydowskim — wypisują oszczerstwa, 
za które później sądy wymierzają kary, ale o czym ogół, 
poprzednio tendencyjnie źle informowany, nie dowiaduje 
się wcale. Najczęściej ksiądz polski nie ma ani czasu ani 
ochoty fałsze i oszczerstwa prostować, stąd łatwo przy­
chodzi wrogom religii i Kościoła sutannę obrzucać błotem.
Ponieważ kapłan z urzędu swego i powołania nie 
szuka dla siebie reklamy ani rozgłosu, mało zdajemy so­
bie sprawę z tego, w jakich warunkach on na emigracji 
pracuje i na jakie napotyka trudności i przeszkody.
Choć w kilku szczegółach pragnę zwrócić uwagę na 
wybitną działalność polskiego duchowieństwa poświęca­
jącego się pracy wśród rodaków — wychodźców na tere­
nie francuskim.
O właściwym wychodztwie Polaków do Francji mó­
wi się dopiero od czasów ukończenia wojny światowej. 
Jednak już przed wojną znajdowała się we Francji emi­
gracja zarobkowa. Na północy w departamentach Nord
i Pas de Calais pracowali polscy księża i polskie nauczy­
cielstwo. W chwili wybuchu wojny jeden z księży pol­
skich z diecezji lwowskiej byłby padł ofiarą ogólnego 
zdenerwowania, gdyż chciano go jako cudzoziemca roz­
strzelać mimo, że nawet francuskie dzieci uczył katechiz­
mu. Istniejące tu organizacje jak Sokół i towarzystwa ko­
ścielne dostarczyły pierwszych ochotników Polaków do 
legii cudzoziemskiej, walczącej po stronie Francji. W ro­
ku 1932 i 1933 obchodziły 25-lecie istnienia parafie zwane 
„polskie“ w kolonii Barlin i Lallaing. Tu dojeżdżali księ­
ża polscy na misje i na rekolekcje.
Jeżeli wziąć jeszcze bardziej odległe czasy, to na­
leży sięgnąć do pobytu w Paryżu wśród emigrantów 
księży polskich jak ks. Jełowieckiego, ks. Postawkę i wielu
244
innych, którzy dość wybitnie odznaczyli się na terenie 
paryskim, o czym ciekawe szczegóły podają zajmująco 
pisane wspomnienia pt. „Pamiętniki“ obejmujące okres 
od r. 1863 do 1908 ks. Leona Postawki (Paris — Imprimerie 
Lewe 1908).
Olbrzymie masy emigrantów zaczynają napływać tuż 
po zakończeniu wojny światowej. Rekrutowali się oni 
początkowo z tak zwanych „Westfalaków“, którzy po­
chodzili przeważnie z dawniejszego zaboru pruskiego. 
Wychowani w duchu katolickim, przebywając w katolic­
kich stronach Niemiec, byli zawsze katolikami w słowie
i czynie, w słowie i czynie tak dalece, że nieuczęszczają- 
cych do kościoła i niepraktykujących palcem wytykano. 
Kiedy Francji przy zawarciu pokoju jako odszkodowanie 
za zatopione kopalnie szczególnie w Lens przyznano pra­
wo okupacji zagłębia Saary i Nadrenii, polskie rodziny 
górnicze, które nie miały możności powrotu do kraju oj­
czystego z powodu braku pracy i chleba dla nich, masowo 
przenosiły się do Francji. Dla Francji był to element 
bardzo pożądany. Polacy zaś uważali zaprzyjaźniony 
z Polską kraj za swoją jak mówili „Małą Polskę“. Chlub­
nie świadczy o polskiej emigracji przybyłej z Westfalii 
do Francji, że jedną z pierwszych trosk jej było zaspo­
kojenie potrzeb duchowych przez kapłana rodaka, moż­
ność korzystania z polskiego nabożeństwa z polskim śpie­
wem i kazaniem w języku ojczystym, czego przez lata 
byli pozbawieni.
Przemysł francuski i jego przedstawiciele oraz agenci, 
którzy werbowali Polaków z Westfalii do kopalń i fabryk 
we Francji, zrozumiawszy ich intencje, jako środka agi­
tacyjnego, używali filmów, przeźroczy, które wyświetlano 
wśród Polonii w Nadrenii, i w których pokazywano wi­
doki polskich kościołów, polskich szkół, jakie oczekują 
emigrantów polskich we Francji. Niestety nie było je ­
szcze księży emigrantów. Dlatego szczególnie organizacje 
polskie, a zwłaszcza towarzystwa kościelne apelowały do 
kraju o przysłanie polskich duszpasterzy. Początkowo 
opieką duszpasterską służyli księża, którzy przybywali na 
studia do Paryża, Lionu i Strassburgu. Wśród nich była 
spora liczba kapłanów z Wielkopolski. Księża ci choć 
z wielkim trudem, gdyż przebywali często przestrzeń 
dwustu — trzystu kilometrów od miejsca studiów do 
placówki swej duszpasterskiej, widząc radość rodaków 
z ich przybycia, z gotowością każdej soboty przestrzeń tę 
przebywali, nie zważając na zmęczenie po calotygodnio-
245
wych studiach, by po niedzieli wypełnionej nabożeństwa­
mi i zebraniami wrócić znowu do siebie.
Z czasem władze duchowne w kraju mogły dostar­
czyć większą ilość kapłanów, którzy w poważniejszych 
skupiskach tworzyli odrębną polską parafię. Skoro ksiądz 
polski znalazł stały pobyt wśród swoich, i, najczęściej po­
party i utrzymany przez przemysł francuski, mógł zało­
żyć plebanię, postarać się o stałe polskie nabożeństwa, 
wówczas stawał się ksiądz dla swoich rodaków ws z y s t ­
kim. Nie było sprawy z jaką by się do niego nie zwra­
cano. Polacy nie znali adresów ani ambasady, ani kon­
sulatu polskiego, wnet jednak dowiedzieli się o miejscu 
pobytu polskiego księdza. Bywały wypadki,że emigranci 
polscy po 200 km drogi odbywali na rowerze, że o 4-tej 
rano wyruszali z domu częściowo pieszo, koleją, autobu­
sami, żeby móc chociaż o 5-tej popoł. być u spowiedzi św.
i u komunii św. Wylicza się często wypadki, że emigrant 
zaniedbuje się w obowiązkach religijnych, a nie wspomina 
się o częstych wypadkach prawdziwego heroizmu kato­
lickiego. Także zasiąg kapłana polskiego wychodził pra­
wie zawsze daleko poza granice własnej parafii, a obej­
mował nieraz tereny kilku departamentów (województw). 
Nie kto inny jak ksiądz polski był założycielem pierwszej 
księgami polskiej dla wychodźtwa. Ksiądz polski pierw­
szy założył i przez długi czas prowadził pierwszą klinikę 
z polskim lekarzem, licząc się z tym, że rodacy z miejsco­
wym lekarzem francuskim porozumieć się nie potrafią; 
również ksiądz polski przyczynił się do tego, że Polacy 
składać mogli oszczędności swe w polskim banku. Nie­
stety nieuczciwość niektórych pomocników księdza nad­
szarpnęła dobre imię księdza założyciela. Bank zaś pol­
skich emigrantów, oparty zdawało by się o zdrową i mo­
cną instytucję jaką był Bank Przemysłowców i Bank 
Handlowy osłabił oszczędności wychodźtwa, wskutek 
upadłości tych właśnie banków. Nie zmienia to jednak 
faktu, że właśnie duszpasterze polscy na każdym polu 
stali w obronie interesów duchowych i materialnych pol­
skiego emigranta. Ponieważ emigrant polski przybyły 
z Westfalii dobrze, a nawet bardzo dobrze zarabiał, przy 
tym frank w stosunku do marki niemieckiej w pierw­
szych latach był prawie bez wartości — bywało np., że 
młodzieńcy polscy dla przyjemności frankami papiero­
wymi zapalali sobie papierosa — nie żałowało grosza na 
pokrycie kosztów związanych z niektórymi czynnościami 
biura parafialnego. Z tego niechętne, nieżyczliwe Kościo­
246
łowi jednostki ukuły broń znowu przeciwko kapłanowi 
zarzucając mu, że się wzbogaca kosztem emigranta. 
Prawdą jest jednak niezbitą, że poza posiadaniem własne­
go samochodu, który był niezbędny do dalekich nieraz 
wyjazdów tym bardziej, że każdy duszpasterz polski bi- 
nował, a piszący te słowa przez blisko 10 lat co niedzielę 
nawet 3 msze św. odprawiał i to w odległości kościoła od 
kościoła sięgającej nieraz 60 km. Żaden ksiądz polski 
z majątkiem ani bogactwem do kraju nie wraca. Poza 
pracą ściśle duszpasterską i parafialną każdy ksiądz 
polski z konieczności brał udział w pracy społecznej. 
Nie ma organizacji polskiej na wychodźtwie, w któ­
rej by ksiądz polski nie brał czynnego udziału. N aj­
więcej czasu poświęcał z konieczności towarzystwom wy­
raźnie katolickim, zwanym ogólnie towarzystwami ko­
ścielnymi jak np. Tow. Górników pod wezwaniem św. 
Barbary czy też Bractwa Różańcowe, do których przy­
były z czasem Kat. Tow. Młodzieży męskiej i żeńskiej 
wreszcie Związek dzieci polskich we Francji.
W większych i mniejszych osiedlach polskich, które 
nie posiadały duszpasterza rodaka zakładano umyślnie ta­
kie towarzystwa, by tym sposobem pozyskać polskiego 
kapłana naprzód na założenie samej organizacji, później 
na każdorazową rocznicę, na poświęcenie sztandaru, 
a przede wszystkim do spowiedzi św. wielkanocnej a moż­
liwie także na adwent, a jak nie było szczególnych trud­
ności, to korzystano żeby dzieci przygotować w ojczy­
stym języku do Pierwszej Komunii św.
Stwierdzić trzeba, że wszyscy kapłani w miarę sił
i możności zobowiązaniom swoim zadosyćuczynili. Nie 
można jednak pominąć tego, że gdy chodzi o szczególne 
przywiązanie parafian do duszpasterza polskiego, to naj­
chętniej widzieli wśród siebie kapłana pochodzącego 
z Wielkopolski. Tłumaczy się to tym, że założycielami 
całego ruchu organizacyjnego, społecznego, a także prak­
tykującymi katolikami byli w przeważającej części emi­
granci przybyli z Westfalii i z Poznańskiego. Stąd ła­
twiej im było porozumieć się z kapłanami pochodzącymi 
z tych samych stron, żyjącymi pod tym samym zaborcą, 
z drugiej zaś strony kapłani mieli łatwiejszy przystęp do 
emigrantów, których zwyczaje, obyczaje a także słabości 
lepiej rozumieli. Z tej też przyczyny księża z Wielko­
polski wybijali się na czoło w ogólnym ruchu organiza­
cyjnym i pracy parafialnej emigracji polskiej we Francji. 
Wbrew zarzutom czynionym niedawno księżom z byłego
247
zaboru niemieckiego, właśnie ci księża czy to jako człon­
kowie Misji polskiej we Francji, czy w centrali towa­
rzystw kościelnych nadali ogólny kierunek życiu religij­
nemu i narodowemu polskiego wychodźtwa. Właśnie 
ksiądz z Wielkopolski uczestniczył we wszystkich niemal 
zjazdach katolickich we Francji gdziekolwiek się od­
bywały.
Gdy chodzi o pracę duszpasterską to właśnie znowu 
„Poznaniak“ uzyskał w biskupstwie w Arras, że zwrócono 
się do Rzymu o prawo trinowania, z czego później ko­
rzystała cała diecezja francuska. Na polu pracy społecz­
nej można powiedzieć, że księża diecezji poznańsko-gnieź- 
nieńskiej byli prawie nie do zastąpienia. Dlatego jeden 
z nich stanął na czele akcji ufundowania własnej lecznicy 
pod nazwą „Polski Dom Zdrowia", w której to instytucji 
ksiądz był długoletnim prezesem. O trudnościach utrzy­
mania go i zapewnienia mu pomyślnego rozwoju tylko 
garstka wtajemniczonych wiedziała.
Dzisiaj wychodźtwo polskie we Francji dumne jest 
z posiadania godziwego i pięknego pomnika na cześć po­
ległych Bajończyków pod La Targette. Ile upokorzeń to 
kosztowało przed urzędnikiem francuskim, ile było przy­
krości ze strony, z której najmniej należało się tego spo­
dziewać, w to także nikogo nie wtajemniczano, a sekre­
tarzował komitetowi i akcję budowy pomnika prowadził 
również ksiądz z poznańskiej diecezji.
Krzywdę wielką wyrządza się duchowieństwu z Pol­
ski, jeżeli się proponuje, co stało się w „Gazecie Kościel­
nej“ ze Lwowa, że należy ich zastąpić księżmi wychowa­
nymi we Francji, gdyż krajowi nie nadają się do pracy 
wśród „geniuszów" francuskich. Z boleścią trzeba stwier­
dzić, że tym geniuszom właśnie brakło często prostego 
„sensus catholicus"; bo czymże wytłumaczyć to, że nie 
było wolno własnego rodaka pochować, sprawić radość 
nowożeńcom, by ksiądz rodak ich powiązał stułą, że dzie­
ciom polskim klęczeć kazano w klasie za karę, bo poszły 
do swego księdza do spowiedzi św. lub u niego przygo­
towały się do Pierwszej Komunii św.
Nieprawdą jest, by który z konfratrów francuskich 
miał zastrzeżenie odnośnie pracy kapłana z „Polski Ger­
mańskiej“, jak brzydko wyrażali się często Francuzi, 
dzieląc Polskę na germańską, austriacką i rosyjską. Za 
to odwrotnie liczne są przykłady, że mieli oni uznanie dla 
odwagi i śmiałości posunięć i poświęcenia tych właśnie 
księży.
248
Dla sprawiedliwości dodać należy, że nie braknie 
konfratrów francuskich serdecznie ustosunkowujących się 
do kapłanów z Polski, ba, nawet słyszało się głosy: „Po­
chwaliłem dzisiaj waszych kompatriotów w moich ka­
zaniach, że są wzorem dla francuskich parafian, że stoją 
wiernie przy swoich duszpasterzach, że przez nich od­
radza się moja parafia“. Odnoszenie się przedstawicieli 
przemysłu francuskiego do kapłanów z Polski było naj­
częściej życzliwe, a nawet serdeczne, nie wyłączając księ­
ży poznańskich, może nawet chętniej z nimi się komuni­
kowali, gdyż przybywali oni na ogół z pewną znajomością 
języka francuskiego na wychodźtwo.
Dla uzupełnienia obrazu działalności kapłanów pol­
skich warto jeszcze dodać, że jeden z nich, a był nim 
znowu Poznaniak, powołany został do Międzynarodowej 
Organizacji Opieki nad Emigrantami (Conférence perma­
nente pour la protection des migrants) z siedzibą w Ge­
newie. Występując w obronie swoich rodaków na żądanie 
biura przedstawiono tej Konferencji sposób repatriacji 
emigrantów do kraju m. i. domagał się ksiądz, by nie roz­
bijano rodzin zostawiając część we Francji, część odsy­
łając do Polski; podkreślał nieludzkość w odsyłaniu do 
kraju osób, które przy pracy okaleczone zostały lub na­
bawiły się choroby; by nie wydalano do kraju drogą ad­
ministracyjną, gdyż często urzędnik nie badał sprawy, 
a nawet dał się przekupić, lecz by zbadano przewinienie 
na drodze sądowej.
Działalność duchowieństwa polskiego we Francji 
przedstawiona została tylko w ogólnych zarysach, gdyż 
rozprowadzenie jej wymagało by napisania kilku tomów.
Nie podkreśla się tutaj czynów specjalnie kapłanów 
z Wielkopolski, gdyż wszyscy księża,. zarówno z jakiej 
pochodzą diecezji, są dla siebie braćmi, często bardzo 
serdecznymi, wszyscy pracowali z zapałem i poświęce­
niem; jedynie dla odparcia zarzutów uczynionych Pozna­
niakom uwydatniło się ich działalność, w której jed­
nak mieli całkowite poparcie reszty duchowieństwa pol­
skiego.
Dobro misji katolickiej we Francji wymagało, żeby 
jej kierownicy pochodzili z jednej diecezji i to z siedziby 
samego szefa polskiego wychodźtwa, któiym jest J. Em. 
Ks. Prymas Polski. Praca misji polskiej i centralnej or­
ganizacji związków katolickich wymagała pewnej ciągło­
ści, która nie dała by się utrzymać gdyby księża z różnych 
diecezji w niej zasiadali.
249
Bardzo często zdarzało się i zdarza się, że księży się 
odwołuje, jednolitości jednak kierownictwa nie przerywa 
nawet zmiana księży, jeżeli pochodzą z jednej diecezji. 
Misja polska-katolicka we Francji uzależniona od Kan­
celarii Prymasa Polski w Poznaniu bardzo silnie zazna­
czyła swój wpływ na życie emigracji polskiej, umiała 
przez utrzymanie solidarności wśród duchowieństwa pol­
skiego zdobyć szacunek władz świeckich i duchownych 
francuskich. Prowadzona zawsze wzorowo, potrafiła 
wnikać w potrzeby wychodźcy polskiego, umiała naj­
częściej służyć mu radą i pomocą tak, że przyjęło się już 
zdanie wśród emigrantów polskich, że gdzie ksiądz pol­
ski jest na polskiej parafii, tam duch religijny i katolicki 
zawsze żywy będzie, tam też polskość nigdy nie zaginie.
„Przez N ajśw iętsze tajemnice odkupienia ludzkiego — 
Poślij, Panie, robotników do winnicy Sw ojej i zlituj 
się nad ludem Swym.
Przez zasługi i przyczynę N ajśw iętszej Rodzicielki 
Tw ojej, Królowej W ychodżtw a Polskiego oraz 
wszystkich aniołów i świętych  —
Poślij, Panie, robotników do winnicy Sw ojej i zlituj 
się nad ludem Swym.
Królowo A postołów  i Królowo W ychodżtw a Polskie­
go, w szyscy Aniołowie i święci, proście Pana 
winnicy —
A b y posłał robotników do winnicy Sw ojej i złitował 
się nad ludem Swym, abyśm y się w szyscy z Nim  
razem, z  Bogiem Ojcem i z Duchem Świętym  cie­
szyć i radować mogli na wieki wieków. Am en .“
(Z modlitw Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców.
„Służbę Chrystusową rozumiemy jako służbę miłości
i ofiary. ...W yrzekam y się wszystkiego, co jest dostat­
kiem, wygodą, szczęściem  ziemskim, samowolą, pychą
i grzechem. W sparci laską bożą i opieką M atki N aj­
św iętszej chętnie idziem y na trud i poświęcenie, na po­
słuszeństwo radosne i zupełne, na ofiarę każdą, byłe 
świętą wolę bożę spełnić, byłe w bożym  powołaniu w y­
trwać, byle się w życiu zakonnym uświęcić a Boskiemu 
Odkupicielowi jak najwięcej dusz pozyskać."
(Z obrzędu profesji Tow. Chryst. dla Wychodźców, Potulice).
250


Polish

Rola duchowieństwa polskiego w życiu emigracji polskiej we Francji

Łagoda-Kaźmierska, Katarzyna

Zniszczenie kultury czy jej rozwój? Jezuickie redukcje Indian Moxo

Stepulak Z., Marian

Postawy młodzieży wobec miłości, małżeństwa i rodziny. Badania empiryczne maturzystów z diecezji siedleckiej

Kosmana, Ignacy

Maryjny aspekt nowej ewangelizacji. Wobec życia i działalności św. Maksymiliana Kolbego

Baniak, Józef

Kierunki zmian w postawach i zachowaniach rytualnych katolików miejskich. Analiza socjologiczna

Nawrot, Piotr

Muzyka instrumentem ewangelizacji w redukcjach Indian Chiquitos

Marczewski, Marek

Diakonat stały w Polsce — szanse i zagrożenia

Przybecki, Adam

Pastoralna posługa Kościoła w Polsce na tle Konstytucji Gaudium et spes Soboru Watykańskiego II

Stanek, Teresa

Duch i pierwiastki w liturgii

Not a member yet