Teologia Praktyczna

Niewiadomski, Józef

Retoryka „kryzysu wiary” – postawy  Kościoła na Zachodzie

Mierzwiński, Bronisław

W    
 
 
 
Teologia Praktyczna 
  Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu  Wydział Teologiczny 
Tom 14, 2013 
 
 
 
BRONISŁAW MIERZWIŃSKI 
Duszpasterstwo rodzin. Pionierski 
podręcznik akademicki 
  
 
Ważne wydarzenia na tzw. rynku wydawniczym zasługują na wszechstronną 
informację i rzetelną ocenę. Dotyczy to szczególnie polskich publikacji pastoral-
noteologicznych, które nie są zbyt liczne. Dlatego z uznaniem należy przyjąć 
pojawienie się podręcznika akademickiego zatytułowanego Duszpasterstwo  
rodzin. Refleksja naukowa i działalność pastoralna1. Ta obszerna, zbiorowa pu-
blikacja liczy 824 strony, zawiera obfitą, starannie dobraną bibliografię (s. 783–
809) oraz krótkie biogramy autorów poszczególnych artykułów.  
Pierwszą i główną Inspiracją dla stworzenia tego podręcznika był niewątpli-
wie wspaniały rozwój duszpasterstwa rodzin w Polsce na przestrzeni ponad pięć-
dziesięciu lat.  To  duszpasterstwo  było  wyrazem  troski  Kościoła  katolickiego 
w Polsce o małżeństwo i rodzinę, umocniło polskie rodziny, stało się wyznaczni-
kiem polskiego duszpasterstwa. Autor niniejszego opracowania może postawić 
taką tezę na podstawie długoletnich studiów specjalistycznych za granicą (1966–
1973) w zakresie teologii pastoralnej z ukierunkowaniem na problematykę mał-
żeństwa i rodziny, na podstawie ponad dwudziestoletniej posługi  w duszpaster-
stwie rodzin na terenie archidiecezji poznańskiej oraz w oparciu o 25 lat pracy 
akademickiej  w  Instytucie  Studiów  nad  Rodziną ATK (UKSW) w Warszawie. 
W żadnym  kraju  Europy  Zachodniej  nie  spotkałem  tak  rozwiniętego  dusz-
pasterstwa rodzin jak w Polsce. Wypływało to głębokiego przekonania ducho-
 
Bronisław M I E R Z W I Ń S K I, ks. prof. dr hab., założyciel i długoletni kierownik Sekcji Teolo-
gii Pastoralnej UKSW, b. kierownik Katedry Teologii Pastoralnej Szczegółowej na Wydziale Teo-
logicznym UKSW w Warszawie; e-mail: bromie@wp.pl  
 
1 Duszpasterstwo  rodzin. Refleksja naukowa i działalność pastoralna. Red. R. K a m i ń s k i, 
G. P y ź l a k, J. G o l e ń. Lublin 2013.  
  197 
wieństwa i laikatu, że duszpasterstwo rodzin stanowi jedno z najważniejszych 
zadań współczesnego Kościoła (por. FC 65)2. 
Druga inspiracja wypłynęła zapewne z powstania i rozwoju akademickich 
studiów nad rodziną w obrębie uczelni kościelnych w Polsce. Instytut Studiów 
nad Rodziną Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie (obecnie UKSW) do-
prowadził do utworzenia w Polsce nowego kierunku studiów nauki o rodzinie, 
zatwierdzonego przed Radę Główną Szkolnictwa Wyższego 12 stycznia 1995 
roku. Wszechstronnie ujmowana problematyka duszpasterstwa rodzin pojawiła 
się zarówno w obrębie tego nowego kierunku, jak i na Wydziałach Teologicz-
nych w obrębie Instytutów, Sekcji czy Zakładów Teologii Pastoralnej. Refleksja 
naukowa nad duszpasterstwem rodzin uwypukliła potrzebę stworzenia podręcz-
nika akademickiego w tej dziedzinie. Powyższe dzieło odpowiada na tę potrzebę. 
Tytuł i podtytuł publikacji w sposób zwięzły określają dziedzinę, o którą 
chodzi i wskazują na treść. Przedmiotem materialnym (obiectum materiale) jest 
duszpasterstwo rodzin, a formalnym (obiectum formale) czyli sposobem spojrze-
nia na przedmiot materialny jest ujęcie duszpasterstwa rodzin w dwóch aspek-
tach: jako refleksji naukowej oraz działalności pastoralnej.  Można  byłoby  do-
precyzować to ujęcie: chodzi  o  działalność  pastoralną  Kościoła  katolickiego  
w zakresie  duszpasterstwa  rodzin  w  świetle  refleksji  naukowej, pastoralnote-
ologicznej.  
O wartości dzieła świadczy grono jego redaktorów. Redaktorem głównym 
tej publikacji zbiorowej jest ks. prof. zw. dr hab. Ryszard Kamiński. Jego droga 
naukowa jest związana z KUL. Stąd promieniował na całą Polskę. Stał się nieja-
ko symbolem  teologii  pastoralnej,  zwanej  także  teologią praktyczną, tworzo-
nej i wykładanej w obrębie Instytutu Pastoralnego KUL. Jest on – nie tylko zda-
niem autora, lecz także całego środowiska naukowego  – najwybitniejszym 
współczesnym polskim teologiem pastoralistą. Wykształcił liczną kadrę nauko-
wą, wypromował wielu doktorów.  Zredagował najnowszy podręcznik z teologii 
pastoralnej w dwóch obszernych tomach, oparty na współczesnej, eklezjologicz-
nej koncepcji tej dyscypliny3. Ten podręcznik jest punktem odniesienia dla wy-
kładowców i studentów teologii pastoralnej. Ks. prof. R. Kamiński ma w swoim 
dorobku  naukowym  także  pierwszy  w  Polsce,  pionierski  Leksykon  teologii 
pastoralnej,  nieocenione   narzędzie  pracy  naukowej  adeptów  i  specjalistów  
z tej dziedziny4.  
 
2 J a n  P a w e ł  I I: Adhortacja apostolska Familiaris consortio. Watykan 1981 [dalej: FC].  
3 Teologia pastoralna. T. 1. Teologia pastoralna fundamentalna. Red. R. K a m i ń s k i. Lu-
blin 2000 ss. 448 oraz Teologia pastoralna. T.2. Teologia pastoralna szczegółowa. Red. R. K a -
m i ń s k i. Lublin 2002 ss. 660.  
4 Leksykon teologii pastoralnej. Red. R. K a m i ń s k i, W. P r z y g o d a, M. F i a ł k o w s k i. 
Lublin 2006 ss. 947. 
 198
Podejmując się kierownictwa Katedry Duszpasterstwa Rodzin na Wydziale 
Teologicznym KUL oraz wykładów w tym zakresie, ks. prof. R. Kamiński stał 
się wkrótce specjalistą także w dziedzinie duszpasterstwa rodzin. To on wpadł na 
pomysł stworzenia nowoczesnego podręcznika akademickiego z zakresu duszpa-
sterstwa rodzin. Jest to człowiek czynu, który szybko przechodzi od pomysłów 
do ich realizacji. Po dyskusji z osobami ze środowiska akademickiego zajmują-
cymi się problematyką małżeństwa i rodziny, a także mającymi bogate doświad-
czenie w pracy duszpasterstwa rodzin, wypracował zwartą, spójną i całościową 
koncepcję wspomnianego podręcznika. Koncepcja ta znalazła swój wyraz w 
układzie i strukturze publikacji, której nadał tytuł Duszpasterstwo  rodzin. Re-
fleksja naukowa i działalność pastoralna. Trudnym zadaniem stało się wyszuka-
nie kompetentnych autorów do opracowania poszczególnych zagadnień. Już w  
trakcie redakcji ks. prof. R. Kamiński zwracał uwagę nie tylko na wartość mery-
toryczną przysyłanych artykułów, lecz także na solidność warsztatu naukowego, 
przede wszystkim na poprawną metodologię. Te wysoko postawione wymagania 
– jakże słuszne z naukowego punktu widzenia – spowodowały konieczność mo-
dyfikacji początkowo przyjętej koncepcji, opuszczenia niektórych zagadnień oraz 
rezygnacji z opracowań nie spełniających oczekiwań i kryteriów. Pragnieniem 
ks. prof. R. Kamińskiego było bowiem stworzenie jednolitego i spójnego pod-
ręcznika, stojącego na wysokim poziomie naukowym.  
Nieocenioną pomocą w żmudnej pracy kompletowania opracowań, ich ko-
rekty redakcyjnej i wydawniczej, stali się dla ks. prof. R. Kamińskiego jego 
współpracownicy z Katedry Duszpasterstwa Rodzin: ks. dr hab. Jacek Goleń i ks. 
dr  Grzegorz  Pyźlak.  Mają  oni  swój  cenny  wkład  w  ostateczny  profil opu-
blikowanego dzieła.  
Jest rzeczą oczywistą, że tak wartościowe dzieło zrodzone i zrealizowane w 
środowisku naukowym, zakładało współpracę ze strukturami kościelnymi odpo-
wiadającymi za dziedzinę duszpasterstwa rodzin w Polsce. Były Przewodniczący 
Rady ds. Rodziny Konferencji Episkopatu Polski, bp  senior  Kazimierz Górny, 
b.  pasterz  diecezji  rzeszowskiej,  podkreśla  potrzebę  tej  współpracy,  wyraża-
jąc w słowie wstępnym wdzięczność ks. prof. R. Kamińskiemu, współredakto-
rom i autorom za cenną publikację. 
Podręcznik Duszpasterstwo  rodzin. Refleksja naukowa i działalność pasto-
ralna został poprzedzony wstępem głównego redaktora, ks. prof. R. Kamińskie-
go.  Ten  wstęp  ma  istotne  znaczenie  dla zrozumienia  genezy,  koncepcji, 
układu i treści  pionierskiego opracowania naukowego. Ks. R. Kamiński ukazuje 
tło historyczne i teologiczne powstania duszpasterstwa rodzin. Wskazuje na 
główne dokumenty Kościoła dotyczące tego problemu. Istotne jest uzasadnienie 
potrzeby „naukowego duszpasterstwa rodzin” o charakterze interdyscyplinar-
nym. Refleksja naukowa musi oprzeć się na nauczaniu Kościoła katolickiego 
oraz uwzględnić współczesny kontekst życia małżeńskiego i rodzinnego. Ks. R. 
  199 
Kamiński precyzyjnie określa, na jakie pytania ma dać odpowiedź przygotowany 
przez niego podręcznik:  W  jaki  sposób  ma  się  wyrażać dzisiaj troska Kościo-
ła o małżeństwo i rodzinę? Jakie ma być dzisiaj duszpasterstwo rodzin? Jakie są 
zadania duszpasterstwa rodzin? Jakich ma ono używać metod i środków, aby 
najskuteczniej realizować założone cele?5.  
Te pytania wyznaczają konsekwentnie strukturę publikacji. Została ona po-
dzielona na osiem rozdziałów: Duszpasterstwo rodzin jako refleksja naukowa; 
Podstawy duszpasterstwa rodzin; Blaski i cienie współczesnej rodziny; Duszpa-
sterstwo rodzin jako działalność zbawcza Kościoła ukierunkowana na rodzinę; 
Struktury i funkcje duszpasterstwa rodzin; Zadania duszpasterstwa rodzin; Ro-
dzina podmiotem urzeczywistniania się Kościoła; Formacja osób przygotowują-
cych się do działalności w duszpasterstwie rodzin.   
Kolejność i zawartość poszczególnych rozdziałów oddają spójną koncepcję 
publikacji. Najpierw refleksja wprowadzająca (rozdział I): stworzone dzieło ma 
charakter naukowego podręcznika akademickiego. Ks. R. Kamiński uzasadnia, 
że duszpasterstwo rodzin już nie jest wyłącznie formą działalności praktycznej 
Kościoła, ale stało się także interdyscyplinarnym spojrzeniem naukowym na tę 
działalność. Na tym zresztą polega istota teologii pastoralnej: refleksja naukowa 
nad urzeczywistnianiem się Kościoła w teraźniejszości. W odniesieniu do treści 
podręcznika można byłoby dodać, że chodzi o urzeczywistnianie się Kościoła w 
rodzinach i poprzez rodziny w świecie współczesnym. Nowatorski charakter 
mają rozważania na temat metodologii duszpasterstwa rodzin jako dyscypliny 
naukowej. Mimo wielu lat uprawiania tej dyscypliny, jej metodologia jest nadal 
w powijakach.  
Jeśli niniejsza refleksja ma zachęcić do lektury omawianego dzieła, nie ma 
potrzeby szczegółowego omawiania wszystkich rozdziałów. Każdy z nich jest 
potrzebny, ma swoje miejsce w całości koncepcji podręcznika. Ilość kwestii wy-
odrębnionych w poszczególnych rozdziałach nie ma charakteru wyczerpującego. 
Celem podręcznika nie jest przedstawienie wszystkiego, co składa się na daną 
dyscyplinę. Przy dynamicznym rozwoju duszpasterskiej troski Kościoła w odnie-
sieniu do małżeństwa i rodziny zakres problematyki będzie się nieustannie po-
większał. Nowe znaki czasu będą interpelowały duszpasterstwo rodzin i skłaniały 
do adekwatnej refleksji naukowej. Ilustracją może być kwestia zapłodnienia In 
vitro czy teoria gender. Rozdziały podręcznika mają też różną objętość, podyk-
towaną zakresem analizowanej rzeczywistości. Jest rzeczą w pełni uzasadnioną, 
że rozdział szósty pt. Zdania duszpasterstwa rodzin, stanowi najobszerniejszą 
część publikacji6.  
 
5 Duszpasterstwo  rodzin. Refleksja naukowa i działalność pastoralna, dz. cyt., s. 21.  
6 Zob. tamże, s. 309–655. 
 200
  201 
 
Tworząc pionierskie dzieło, jakim jest niewątpliwie podręcznik akademicki 
Duszpasterstwo  rodzin. Refleksja naukowa i działalność pastoralna jego pomy-
słodawca i główny redaktor musi mieć świadomość, dla kogo jest on przezna-
czony. Ks. R. Kamiński wskazuje nie tylko grono „odbiorców”, ale sygnalizuje 
cel pogłębionej lektury, uzupełnionej własnymi przemyśleniami i własnym do-
świadczeniem: Niniejszy podręcznik duszpasterstwa rodzin będzie służyć jako 
pomoc w formacji pastoralnej studentów wydziałów teologicznych, kleryków 
wyższych seminariów duchownych oraz laikatu zaangażowanego apostolsko. 
Może być on także pomocny duszpasterzom rodzin, duszpasterzom parafialnym, 
katechetom i doradcom rodzinnym, osobom zaangażowanym w poradnictwie 
małżeńsko-rodzinnym oraz małżonkom i rodzicom, którzy  na co dzień spotykają 
się  z poruszanymi w podręczniku problemami. Służyć on może także wszystkim 
osobom poszukującym prawdy o małżeństwie i rodzinie w Kościele oraz pragną-
cym włączyć aktywnie w duszpasterstwo rodzin. Podręcznik będzie pomocny nie 
tylko w przekazaniu wiedzy z duszpasterstwa rodzin, ale także w kształtowaniu 
postaw katolików, zaangażowanych w rozwój duszpasterstwa rodzin w Polsce7.  
Dołączona do podręcznika bibliografia jest nieodzownym elementem mono-
grafii  naukowej  o  charakterze  pionierskim.  Ułatwi  na  zrozumienie  i  pogłę-
bienie  poruszonych  w  nim  zagadnień,  skłoni  do  dalszej  lektury,  ukaże  no-
we perspektywy.  
Redaktorzy  podręcznika  mają  uzasadnione  powody  do osobistej satysfak-
cji i uznania ze strony środowiska naukowego z racji dokonanego dzieła, które 
kosztowało wiele czasu i wysiłku. Jednocześnie mają świadomość, że pionierskie 
dzieło może i powinno być uzupełnione, a może w niektórych aspektach skory-
gowane w przyszłych wydaniach. Apelują więc do czytelników o życzliwą kry-
tykę, informacje, uwagi, propozycje. W tym duchu trzeba  życzyć,  by ten warto-
ściowy i pionierski podręcznik doczekał się kolejnych wydań.  
Wczytując się w treści poszczególnych artykułów można także życzyć re-
daktorom i autorom tego pionierskiego podręcznika, aby ambitny cel dla którego 
on powstał,  określony we wstępie przez ks. prof. Ryszarda Kamińskiego, znalazł 
zrozumienie, zainteresowanie i realizację na miarę możliwości i powołania każ-
dego czytelnika, dla dobra nauki, zwłaszcza teologii pastoralnej, dla dobra rodzi-
ny, narodu i Kościoła.  
 
 
 
 
7 Tamże, s. 22.  


Polish

Duszpasterstwo  rodzin. Pionierski podręcznik akademicki

Laskowska, Małgorzata

Nowe media w służbie człowieka. Zarys problematyki w kontekście etyki i aksjologii mediów

Szczepaniak, Maciej

Radio diecezjalne w Poznaniu w służbie lokalnego Kościoła (1991–2012)

Kieling, Michał

Dwanaście sposobów odpuszczenia grzechów? Praktyka pokutna wczesnośredniowiecznego Kościoła na podstawie »Penitencjału Egberta«

Nawrot, Piotr

Czy muzyka może być dzisiaj narzędziem ewangelizacji? Aktualność doświadczeń baroku misyjnego Ameryki Hiszpańskiej

Kurosz, Jolanta

Materiały do ćwiczeń z teologii pastoralnej szczegółowej oraz teologii laikatu i apostolstwa. Wskazówki metodyczne

Przybecki, Adam

Kościół musi wyruszyć w drogę. Polskie duszpasterstwo w poszukiwaniu duchowych korzeni.

Pyc, Marek

Droga ku pełni życia. Wiara w świetle listu apostolskiego  »Porta fidei« Benedykta XVI

Wielebski, Tomasz

Diecezjalne i parafialne struktury komunijne w Polsce

Not a member yet

Retoryka „kryzysu wiary” – postawy Kościoła na Zachodzie

Duszpasterstwo rodzin. Pionierski podręcznik akademicki