University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)

Żukowski, Arkadiusz

Polish

Działalność misyjna polskich oblatów Maryi Niepokalanej w Afryce Południowej i Lesotho

Załęcki, Jarosław

Obraz Niemca w świadomości ludności kaszubskiej oraz młodych gdańszczan

Chodubski, Andrzej

Joanna Marszałek-Kawa, Procesy integracyjne w Europie po II wojnie światowej, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2002, ss. 144.

Świętochowska, Urszula

Ostatni etap negocjacji Polski z Unią Europejską

Dmochowski, Tadeusz

RECENZJE 
wanie efektywnej produkcji żywności i nie można 
myśleć o powrocie do przedwojennych, tradycyj­
nych metod uprawy". Zdaniem autorki społeczeń­
stwo musi żądać od nauki rozwiązania proble­
mów, które sama stworzyła: „Naukowcy powinni 
być bardziej ostrożni i przewidujący a politycy 
powinni kontrolować równowagę między presją 
rolników a ochroną środowiska" (s. 283). 
Treścią rozdziału ósmego jest problem wpły­
wu rolnictwa na środowisko w krajach rozwija­
jących się. Już na wstępie autorka stwierdza, iż: 
„W ciągu ostatnich 50 lat wysoki przyrost natu­
ralny, konieczność uzyskania zagranicznych środ­
ków płatniczych i pomoc zagraniczna decydowały 
0 rozwoju rolnictwa w krajach rozwijających się. 
Choć w wielu przypadkach osiągnięto znaczne 
sukcesy w kwestii zaopatrzenia w żywność, eks­
pansja i intensyfikacja rolnictwa wiązały się ze 
znaczną degradacją środowiska. Podobnie jak 
w przypadku krajów rozwiniętych, wpływ rol­
nictwa przejawia się tu utratą siedlisk naturalnych 
1 obniżeniem bioróżnorodności" (s. 285). 
W tym rozdziale autorka stara się zwrócić uwa­
gę na fakt, iż rolnictwo mimo że jest konieczne, 
bo dostarcza żywność i stwarza podstawy do roz­
woju ekonomicznego, to jednak niejednokrotnie 
przynosi odwrotne skutki niż się spodziewano. 
Przyczyny takiej sytuacji tkwią w uwarunkowa­
niach historycznych, niewłaściwych programach 
(które nie uwzględniają potrzeb lokalnych spo­
łeczności) i odpowiednich metod zagospodaro­
wania ziemi. 
Jednak tę sytuację można zmienić, śledząc 
uważnie procesy, które zachodzą w środowisku 
i potrzeby społeczne. Dodatkowo wykorzysta­
nie ziemi powinno być wyważone, zgodnie z ideą 
ekorozwoju tj. zrównoważonego rozwoju. 
Autorka słusznie zauważa, że: „Zachowanie 
w dobrym stanie gleb, ich produktywność i ochro­
na nie powinny się wzajemnie wykluczać" (s. 316). 
W rozdziale dziewiątym autorka przedstawia 
negatywny wpływ przemysłu leśnego, rekreacji, 
turystyki i biotechnologii na środowisko natural­
ne. Zauważa, że: „W ujęciu historycznym stan 
nowoczesnego leśnictwa jest rezultatem dawne­
go wykorzystywania zasobów leśnych, począw­
szy od momentu powstania pierwszych homini­
dów. Rekreacja, turystyka i sport natomiast na­
rodziły się dopiero w erze przemysłowej, gdy 
wzrosła ilość czasu wolnego od pracy. Początki 
biotechnologii, jako formy hodowli roślin i zwie­
rząt, sięgająpowstania rolnictwa około 10 000 lat 
p.n.e. Ostatnie osiągnięcia inżynierii genetycznej 
natomiast otwierająniespotykane wcześniej moż­
liwości, ale trudno przewidzieć zmiany środowi­
ska, jakie przyniosą w przyszłości. Na wszystkie 
te czynniki prowadzące do zmian środowiska 
nałożą się decyzje polityków i ekonomistów wy­
tyczających kierunki i ramy przyszłego rozwoju" 
(s. 361). 
W bardzo interesujący sposób przedstawiła 
autorka rozdział dziesiąty zawierający podsumo­
wanie zaczynające się od stwierdzenia, iż: „Hi­
storia środowiska dowodzi, że nasza cywilizacja 
stworzyła już wiele potężnych instrumentów jego 
zmian . Z ich skutkami będziemy mierzyć się 
w przyszłości. Jest to ogromne zadanie, wyma­
gające rozmaitych społecznych i technologicznych 
strategii. Nie wystarczy identyfikacja lokalnych, 
regionalnych lub globalnych wpływów oraz czyn­
ników i tempa zmian. Jest to jedynie pierwsza 
faza rozwiązania problemu, następne wymagają 
podjęcia wspólnych działań" (s. 365). 
Książka Antoinette M.Mannion stanowi war­
tościową i interesującą lekturę nie tylko dla spe­
cjalistów zajmujących się ekologią, ale także dla 
szerszego kręgu czytelników. Pozycja ta jest bar­
dzo dużym zbiorem informacji wzbogaconym 
o zestawienia tabelaryczne, mapy, wykresy i ry­
sunki, które mają cenną wartość egzemplifika-
cyjną. 
Jadwiga Bohdanowicz 
Musashi Miyamoto, Gorin-no sho. Księga pię­
ciu kręgów, Diamond Books Bydgoszcz 2001, 
z języka japońskiego przełożyła Agnieszka 
Żuław ska-Umeda, ss. 112. Do Gorin-no sho do­
łączono 21 zasad działania wojownika (w tłu­
maczeniu Arkadiusza Izdebskiego), które 
Musashi nazwał „Samotna droga" (Doku-
gyôdô). 
Jest to pierwszy pełny przekład dzieła Musa-
shiego z języka japońskiego na polski. Najsłyn­
niejszy szermierz Japonii - Musashi pisanie Go­
rin-no sho rozpoczął w 1643 r. Dzieło ukazało 
się w 1645 г., wchodząc do klasyki prac poświęco­
nych walce. Oryginał pracy zaginął a najstarszą 
z zachowanych kopii uważa się za dzieło jedne­
go z jego uczniów. 
283 
RECENZJE 
Musashi po raz pierwszy stanął do walki w wie­
ku 13 lat i zabił wówczas mistrza nowej szkoły 
miecza Shintö-ryü. Całe jego późniejsze życie 
(zmarł w roku 1645, w wieku sześćdziesięciu 
dwóch lat) stanowiło pasmo nieprzerwanych 
zwycięstw, przeplatających się z okresami od­
osobnienia poświęconymi pracy nad sobą i sa­
modoskonaleniem. 
Cel jaki mu przyświecał lapidarnie ujął we 
Wprowadzeniu (Jo-no maki): „nie będę powoły­
wał się na to, co jest napisane w sutrach buddyj­
skich i dawnych rozprawach o etyce konfiicjań-
skiej. Nie będę nawiązywał do starych praw 
wojennych i wojennych kronik. Napiszę po prostu 
to, co myślę o mojej własnej metodzie walki na 
miecze" (s. 21 ). Dla swego stylu walki, Drogi Pra­
wa Żołnierskiego (Heihó-no michi) przyjął nazwę 
Niten-ichiryü (Jedna Szkoła Dwóch Światów). 
Pracę podzielił na 5 rozdziałów, które nazwał 
Kręgami (Zwojami) Ziemi (s. 23-37), Wody 
(s. 39-59), Ognia (s. 61-83), Wiatru (s. 85-98) 
i Nieba (s. 101-103). Krąg Ziemi (Chi-no maki) 
opisuje czym jest Droga Prawa Żołnierskiego. 
Krąg Wody (Mizu-no maki) na czym polega jego 
szkoła walki. Krąg Ognia (Hi-no maki) czym jest 
Prawo Żołnierskie Jednej Szkoły Dwóch Mieczy 
(nitô ichiryû-no heihô) i technika walki według 
jego szkoły. Krąg Wiatru (Kaze-no maki) oma­
wia różne japońskie „style walki praktykowane 
przez inne szkoły" (s. 86). Zaś Krąg Pustki (Ku­
no maki) czy też Nieba wyjaśnia „na czym pole­
gają pierwsze kroki na Drodze Praktyki i Natu­
ry" (s. 31). 
Będąc przede wszystkim praktykiem walki na 
miecze i podejmując się u schyłku życia przed­
stawienia teorii swojego stylu, Musashi - zgod­
nie z zapowiedzią we wstępie - główny nacisk 
kładzie na teorię indywidualnej walki na miecze, 
toteż nawet wtedy, kiedy odwołuje się do strate­
gii nie poświęca w ogóle miejsca ani broni palnej 
ani artylerii, które już wówczas dominowały 
w europejskiej sztuce wojennej. Jedyną refleksją 
na jaką się zdobywa w tym zakresie jest stwier­
dzenie iż , , jedną z zalet łuku jest to, że wypusz­
czający strzałę może ją zobaczyć. Kuła zaś jest 
niewidoczna i to uważam za jej wielką wadę" 
(s. 34-35). Musashi pozostaje więc w swoim 
świecie miecza i jego myśli krążą głównie wokół 
taktyki walki na miecze a uwagi o charakterze 
strategicznym mają charakter drugorzędny i po­
boczny, w przeciwieństwie do refleksji o charak­
terze moralnym, stanowiących integralną część 
jego filozofii. 
W swoich rozważaniach Musashi wychodzi od 
pojęcia heihô, tj. ,^asad prowadzenia walki", 
które stanowią „prawo samuraja". Droga heihô 
jest „droga taktyki walki i strategii". Podążają 
nią samuraje a ma ona ,jwój początek w poczuciu 
obowiązku górowania nad innymi we wszelkich 
dziedzinach. Może to być zwycięstwo w pojedyn­
ku albo w wielkiej bitwie. Pragnienie zdobycia 
sławy i pozycji dla swego pana i dla siebie same­
go". „Samuraj odnajduje swoją Drogę w umiło­
waniu dwóch umiejętności - bunbu-nidó. Drogi 
Oręża i Drogi Nauki". Dla realizacji tej drogi nie­
zbędny jest trening i nauczanie (s. 24). 
Przesiąknięty samurajskimi ideałami Musashi 
z pogardą spoglądał na materialne podejście do 
świata i rządy pieniądza. ,JCiedy tak patrzę na 
otaczający mnie świat - pisał - widzę, że wszelka 
sztuka stała się towarem i że my sami wystawia­
my się na sprzedaż, a każdy przedmiot, którego 
używamy na co dzień, wyrabiany jest z myślą 
0 pieniądzach" (s. 25). Idealizując etos samura­
ja, wyrażał swoje głębokie przekonanie, że „cno­
ty i moralność, jakie składają się na etykę walki 
mieczem kierują społeczeństwem. Kierują rów­
nież naszym własnym postępowaniem. Posiąść 
etykę Drogi Miecza to znaczy w pojedynkę zwy­
ciężać dziesięciu" (s. 33). Nic więc dziwnego, że 
trzysta lat później stał się wzorcem bohatera dla 
Eiji Yoshikawy, ostatniego, czy też „nowego sa­
muraja" Yukio Mishimy czy też dla Toshiro Mi-
fune. 
Musashi wylicza dziewięć zasad praktykowa­
nia jego Drogi. Są to: 1 ) podchodzić do rzeczy 
zgodnie i nie sprzeciwiać się, 2) kroczyć Drogą 
hartując ducha i ciało, 3) próbować wszystkich 
możliwych dyscyplin sztuki rycerskiej, 4) pozna­
wać Drogi wszelkich rzemiosł, 5) rozróżniać do­
bre i złe strony każdej rzeczy, 6) uczyć się sądów 
sprawiedliwych, 7) poznawać i rozumieć to, co 
niewidoczne, 8) zwracać uwagę nawet na to co 
małe i błahe i 9) nie robić rzeczy bezużytecznych 
(s. 36-37). 
W rozważaniach nad sztuką walki Musashi 
podkreśla konieczność elastyczności („Stałość" 
1 „twardość" oznacza śmierć. „Zmienność" 
i „ lekkość " oznacza życie" - s. 43), zmiany tem­
pa walki (,Jłytm, któremu podporządkowanejest 
prawo walki, także bywa różny. Przewidzieć lytm, 
który za chwilę będzie najodpowiedniejszy. Wie-
284 
RECENZJE 
dzieć, kiedy należy go zmienić. Uchwycić ten, 
który przyniesie trafne uderzenie, dogodnie zwal­
niając go lub przyspieszając. Odgadnąć czas, 
w którym czekanie ratuje, a wreszcie wiedzieć, 
w jakiej chwili należy pokazać plecy i postąpić 
wbrew zasadom... Póki nie pojmiesz, kiedy moż­
na postąpić wbrew zasadom i odwrócić się pleca­
mi - nie utwierdzisz w sobie mego Prawa Walki" 
- s. 36) oraz nie popadania w rutynę (,przywrzeć 
czterema łapami do rutynowych działań przekre­
śla z góiy powodzenie walki ... Dlatego wyższą 
szkołą strategii jest szybko porzucić pierwotne 
swoje plany i obrać taktykę, której wróg się nie 
spodziewa. Tak odnieść zwycięstwo" - s. 72). 
Istotne jest dla niego rozpoznanie sił przeciw­
nika, wyprzedzanie jego posunięć oraz prowa­
dzenie działań dezinformacyjnych, jak i wpro­
wadzanie zamieszania w jego szeregi poprzez 
zaskakujące posunięcia i niekonwencjonalne po­
stępowanie {dezorientowaniepolega na całko­
witym odbieraniu przeciwnikowi pewności siebie. 
W wielkich bitwach... rzecz ma się w tym, że gdy 
stoisz ze swymi wojskami na polu bitwy, ważąc 
zamiary wroga, z pomocą własnej mądrości i zna­
jomości Prawa Żołnierskiego rozpraszasz jego 
uwagę każąc mu zachodzić w głowę, co czynić 
wypada. Raz pokazujesz żeś szybki a raz, że dzia­
łasz opieszałe, zachowujesz się tak, że wróg traci 
orientację. Wtedy już wiesz z pewnością, że zwy­
cięstwo tobie przypadnie w udziale" - s. 77; „rze­
czą wielkiej wagi jest doprowadzenie przeciwni­
ka do mdłości, albo zakłócenie jego równowagi 
ducha. Wtedy, gdy wróg się tego nie spodziewa, 
konieczne jest przypuścić atak w taki sposób, aby 
nie dać mu czasu odetchnąć i podjąć decyzji. 
Zanim więc dojdzie do siebie - skorzystać ze spo­
sobności, przejąć prowadzenie w bitwie i odnieść 
zwycięstwo" - s. 74). 
Musashi wielki nacisk kładzie na pozytywne 
i pełne wiary w siebie nastawienie psychiczne 
wodza i wojowników. Swoim czytelnikom pod­
kreśla więc: „Ty jesteś wodzem. Wróg twój jest 
podwładnym" (s. 82). Wskazuje również na możli­
wość zwycięstwa bez walki ale zarazem ostrzega 
przed możliwościąpodobnej przegranej - „wiele 
rozmaitych znaczeń niosą za sobą słowa: „Pu­
ścić rękojeść miecza". Na przykład oznaczać 
mogą zwycięstwo bez udziału miecza. I odwrot­
nie - przegraną mimo miecza" (s. 82). 
Istotne jest również dla niego przemyślenie 
sytuacji istniejącej na polu walki, wykorzystywa­
nie nadarzającej się okazji oraz przewidywanie 
zamiarów przeciwnika - „odrzuć pośpiech i za­
pamiętaj, że należy łapać w garść każdą dobrą 
okazję, która przyniesie zwycięstwo. Mierz swoje 
siły z wrogiem zgadując jego zamiary" (s. 59). 
W strategii opowiada się za atakiem na najsil­
niejsze miejsce wroga - „w wielkich bitwach da-
ibun, kiedy zobaczysz wielką silę wroga, nie ulęk­
nij się, mierz tam, gdzie najliczniejszy, mierz 
w jego miejsca rogate... Osłabisz to miejsce, 
utrzesz mu nieco rogów, a wtedy uda ci się w ca­
łości pozbawić go sir (s. 76). Jest to koncepcja 
całkowicie przeciwstawna chińskiemu mistrzowi 
Sun Tzu, który nie zalecał atakowania wyboro­
wych oddziałów przeciwnika (Sun Tzu, Sztuka 
wojny, Warszawa 1994, s. 84). 
Celem walki jest dla niego skuteczna, fizyczna 
eliminacja przeciwnika - „cała rzecz polega je­
dynie na tym, że kiedy chcesz zarąbać na śmierć 
swego wroga - masz ciąć tak, by ten zginął, by­
najmniej nie biorąc sobie za cel tego, jaki ma 
być cios czy mocny, czy slaby" (s. 88). Podobnie 
uważał Clausewitz - „możemy... uważać całkowi­
te i częściowe zniszczenie przeciwnika za jedyny 
cel wszelkich bitew" (C. Clausewitz, O wojnie, 
Lublin 1995, s. 237). 
Tuż przed śmiercią Musashi spisał 21 zasad, 
którymi kierować się miał według niego praw­
dziwy wojownik. Nazwał je „Samotna droga" 
(Dokugyódo). Były to kolejno: 1) Nie sprzeci­
wiaj się prawom tego świata. 2) Nie polegaj na 
niczym. 3) Nie czyń sobie radości. 4) Myśl głę­
biej o sprawach świata, niźli o swoich własnych. 
5) Nie miej pragnień przez całe życie. 6) Nie ża­
łuj niczego. 7) Nie zazdrość innym tego co złe 
lub dobre. 8) Nie odczuwaj smutku przy rozsta­
niach. 9) Nie miej pretensji do siebie lub innych. 
10) Nie poświęcaj się miłości. 11) Nie posiadaj 
rzeczy lubianych lub nielubianych. 12) Nie pra­
gnij domowego ogniska. 13) Nie pragnij wykwint­
nego jadła. 14) Nie otaczaj się starymi sprzętami. 
15) Nie wierz we wróżby, które cię dotyczą. 16) 
Nie gromadź w nadmiarze wojennego sprzętu, 
ani sporządzonego ci na zamówienie. 17) Nie 
walcz z nadchodzącą śmiercią 18) Na starość nie 
miej żadnych bogactw. 19) Czcij bogów i bud¬
dów, lecz nie polegaj na nich. 20) Poświęć życie, 
lecz nie honor i sławę. 21) Nigdy nie odstępuj 
sercem od zasad sztuki wojennej (s. 111). Zasa­
dy Musashiego ukazują ascetyczny ideał samura­
ja, całkowicie oddanego honorowi i sławie, dla 
285 
RECENZJE 
którego dobra doczesne, czy też życie rodzinne 
i uczuciowe nie mają żadnego znaczenia 
Dzieło Musashiego jest niewątpliwie warte 
przeczytania, wprowadzając czytelnika w świat 
wartości samuraj skich, świat, w którym tak istot­
ną rolę odgrywały wartości moralne, dyscyplina 
i samodoskonalenie. ,J\fiezwykle ważne jest, -
podkreśla mistrz Musashi - aby codzienna twoja 
postawa stała się postawą heihô -postawą żoł­
nierza, a postawa żołnierza - postawą na co 
dzień" (s. 42). O wiele mniejsze znaczenie mają 
jego refleksje natury strategicznej, które choć 
przesiąknięte mądrością Wschodu, to na pole 
walki patrzą przede wszystkim przez pryzmat 
pojedynku i zmagań świetnie wyszkolonych, prze­
jętych ideałami jednostek. 
Tadeusz Dmochowski 
Kazimierz Łastawski, Od idei do integracji eu­
ropejskiej, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pe­
dagogicznej TWP, Warszawa 2003, ss. 421. 
Wśród publikacji wyjaśniających, porządkują­
cych i interpretujących wiedzę o współczesnych 
przemianach europejskich w kontekście zjawisk 
i procesów integrujących cywilizacyjnie konty­
nenty na dużą wagę zasługuje monografia Profe­
sora Kazimierza Łastawskiego zatytułowana „Od 
idei do integracji europejskiej". Ukazuje się w niej 
złożony proces integracji państw europejskich, od 
rozwoju różnorodnych idei i koncepcji integra­
cyjnych w zmieniającej się sytuacji europejskiej, 
wspólnych celów i zasad postępowania oraz 
wspólnie kształtowanych norm prawnych i insty­
tucji. Poszukuje się najważniejszych czynników 
sprawczych i prawidłowości złożonego procesu 
integracji. Analizuje się przyczyny takich inicja­
tyw i przedsięwzięć, jak Europejska Wspólnota 
Obrony czy RWPG. 
Wychodząc z założenia, że integracja europej­
ska jest fenomenem we współczesnym świecie 
i odgrywa coraz bardziej znaczącą rolę, poszu­
kuje się odpowiedzi na pytania badawcze: Co 
skłoniło narody i państwa do integracji? Jakie są 
jej uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne? 
W jaki sposób ogólny rozwój sytuacji europej­
skiej wpływał na proces integracji? W jaki spo­
sób wpłynął na ten proces blokowy podział Eu­
ropy? W jaki sposób USA wpływały na przebieg 
procesu integracji europejskiej? Jakie są dylematy 
polityki integracyjnej i euroatlantyckiego systemu 
bezpieczeństwa? Jaki wpływ na proces integracji 
wywierają interesy głównych państw europejskich 
i znaczących polityków? Co nowego wniosły do 
procesu integracji Unia Europejska? (s. 19). 
Wykład zawarty w monografii podzielono na 
cztery części, zatytułówne: I Idee jednoczenia 
Europy, II Nowe ruchy i organizacje integracyj­
ne, III Rozszerzenie zakresu i zasięgu integracji, 
IV Tworzenie rozwiniętej Wspólnoty Europej­
skiej . W ich ramach wyodrębniono rozdziały, pod­
rozdziały, zagadnienia. Układ ten jest czytelny, 
starannie usystematyzowany pod względem za­
wartości informacyjnej. 
W części pierwszej monografii wyodrębniono 
trzy rozdziały zatytułowane: I Prapoczątki idei 
integracji europejskiej, II Projekty integracyjne 
w latach 1919-1939, III Idea europejska w la­
tach II wojny światowej. W części drugiej wy­
dzielono również trzy rozdziały: IV Działania 
zjednoczeniowe w pierwszych latach powojen­
nych, V Procesy integracyjne Europy w latach 
pięćdziesiątych, VI Nowe płaszczyzny działalno­
ści zjednoczeniowej lat sześćdziesiątych. W czę­
ści trzeciej - dwa rozdziały: VII Kształtowanie się 
drugiego etapu integracji ( 1969-1979), VII Nowe 
kierunki działań w latach osiemdziesiątych. W czę­
ści czwartej - trzy rozdziały: IX Trzeci etap inte­
gracji - utworzenie Unii Europejskiej, X Rozwój 
Unii Europejskiej w latach dziewięćdziesiątych, 
X Działania integracyjne u progu X X I wieku. 
We „Wstępie" słusznie wskazuje się, że inte­
gracja europejska jest jednym z najważniejszych 
procesów we współczesnych stosunkach między­
narodowych. Jej problemy stały się priorytetem 
polskiej polityki zagranicznej i zajmują wiele 
miejsca w działalności władz państwowych 
w środkach masowego przekazu, w badaniach 
naukowych oraz licznych publikacjach. Powsta­
ły specjalizacje „europejskie" w uczelniach oraz 
nowe czasopisma, m.in. „Przegląd Europejski", 
„Studia Europejskie". 
Zauważa się na wstępie, że „integracja" jest 
pojęciem wieloznacznym i różnie interpretowa­
nym. Pochodzi od łacińskiego słowa ..integration" 
i oznacza zespolenie, scalenie, tworzenie z części 
jednolitej całości. Występuje wiele jej definicji, bo 
poprzez integrację rozumie się zarówno proces 
scalania, zespalania, fuzję mniejszych jednostek, 
jak i określony stan rzeczy, osiągnięty w tym pro-
286 


Musashi Miyamoto, Gorin-no sho. Księga pięciu kręgów, Diamond Books Bydgoszcz 2001, z języka japońskiego przełożyła Agnieszka Żuławska-Umeda, ss. 112. Do Gorin-no sho dołączono 21 zasad działania wojownika (w tłumaczeniu Arkadiusza Izdebskiego)...

Marek Dzięcielski, Pomorskie sylwetki, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2002, ss. 247.

Not a member yet