Istanbul Technical University
Ulusal Üniversitelerarası Açık Erişim Sistemi - İstanbul Teknik ÜniversitesiNot a member yet
67356 research outputs found
Sort by
Telekomünikasyon merkezi şebekelerinde LSTM model ile anomali tespiti ve bazı denetimsiz öğrenme metotları ile kıyaslanması
No full textThesis (M.Sc.) -- Istanbul Technical University, Graduate School, 2025This thesis investigates anomaly detection within the IMS infrastructure, a critical component of the core network in modern telecommunication systems. The goal is to investigate the performance of the LSTM model, a type of recurrent neural network (RNN), and to compare it with various unsupervised learning techniques for identifying abnormal patterns and behaviors in time series data generated by IMS services. The core network is the backbone of modern telecommunications, responsible for routing voice, data and multimedia services. With the advent of 4G and 5G technologies, the role of the core network has expanded to include more advanced capabilities and support an increasing variety of services. Within this network, IMS enables critical services such as VoLTE, video calls and SMS, and comprises multiple components including P-CSCF, S-CSCF and TAS. These functions generate large amounts of data, including KPIs, counters, CPU and memory usage statistics. Extracting value from this data is critical to maintaining network health, and anomaly detection remains one of the most effective approaches to achieving this. Anomalies in such networks can be caused by hardware failures, software bugs, configuration errors or unexpected traffic surges. Regardless of the cause, anomalies typically appear as sudden or gradual deviations in these indicators. If left undetected, these anomalies can lead to severe service degradation or outages, directly impacting customer satisfaction. Accurate identification of anomalies, ideally before they escalate, is therefore critical to proactive maintenance and the assurance of seamless communication services. Traditional approaches to anomaly detection in telecom networks, such as rule-based or threshold-based systems, are no longer sufficient. These methods lack scalability and adaptability in environments where network behavior is constantly changing. As networks become increasingly virtualized and based, on microservices and containers, the complexity of monitoring and managing these infrastructures requires more intelligent and data-driven solutions. In such context, machine learning-based anomaly detection techniques offer a promising alternative due to their ability to learn patterns from data without predefined rules. This thesis primarily explores the use of LSTM models for anomaly detection in IMS time series data. LSTM models are particularly well suited for this task due to their ability to model sequential data and learn long-term dependencies. Their internal architecture of memory cells and gating mechanisms allows them to retain relevant historical context, which is critical for identifying subtle temporal anomalies that span multiple data points. The LSTM model is trained using historical KPI and counter data from IMS services, and its predictions are compared with actual observations to detect anomalous behavior based on prediction error thresholds. To improve the model's performance and adaptability, structured hyperparameter tuning was applied, including adjustments to dropout rates, sequence lengths, and hidden layer sizes across different datasets. In addition to LSTM, this thesis also evaluates five unsupervised models for comparison: Graph Based Detection, DBSCAN, LOF, Z-Score and Isolation Forest (IF). These models are tested on three datasets, ranging from granular 5-minute interval data with complex patterns to daily aggregated maximum values with clearer anomalies, to assess their ability to detect different types of anomalies in varying network conditions. Since these methods do not require labeled data, they are advantageous in real-world network environments where anomaly labels are often unavailable or difficult to define. Model evaluation is conducted using standard performance metrics: precision, recall, F1-score and area under PRC. Visual tools such as confusion matrices and precision-recall curves are also used to support interpretation. Based on the experimental results, the LSTM model demonstrates superior performance, particularly in detection of time-dependent and complex anomalies. Its predictive structure enables more accurate modeling of normal behavior, resulting in more sensitive detection of subtle anomalies. However, this comes with the cost of longer training times and higher computational requirements. Among the unsupervised models, Graph-Based Detection and DBSCAN provided relatively strong performance, especially when anomalies exhibited structural or density-based separations. However, their effectiveness was highly sensitive to hyperparameter choices such as distance thresholds and clustering radius. While LOF, Z-Score, and Isolation Forest are computationally lightweight and easy to implement, they struggle with temporally dynamic or complex anomalies. Their effectiveness is typically limited to clearly defined outliers rather than nuanced deviations across multiple features. Additionally, a feature sensitivity analysis revealed which application-level metrics contributed most to the model's decisions, providing insights into input significance. Another valuable result is that the LSTM model detected a major anomaly long before congestion alarms were triggered by the operational monitoring system, demonstrating its practical utility for early warning in live network environments. In conclusion, this study suggests that while some unsupervised learning techniques may be useful under certain conditions, particularly where real-time training is not feasible or data is unlabeled, the LSTM model, despite its computational cost, offers a more powerful and flexible approach to anomaly detection in core network environments such as IMS. Its ability to model complex temporal relationships makes it particularly valuable for operators seeking to maintain high service availability and respond quickly to emerging network problems. Moreover, the use of the LSTM model facilitates earlier detection of potential network outages. These findings collectively demonstrate the operational value and future potential of deep learning approaches in intelligent telecom network monitoring. The results contribute to the growing body of research in intelligent network monitoring and provide a comparative perspective on the trade-offs between deep learning and traditional unsupervised approaches in this domain. For future studies, these approaches could be extended to different core network functions, additional KPIs, and predictive use cases such as early warning systems or root cause analysis.Bu çalışmanın temel amacı, telekomünikasyon çekirdek şebekelerinde kritik rol oynayan IMS (IP Multimedia Subsystem) altyapısındaki anomalileri, modern makine öğrenmesi tekniklerinden biri olan LSTM modeliyle tespit etmek ve bu modelin performansını çeşitli denetimsiz öğrenme yöntemleriyle karşılaştırarak değerlendirmektir. Çekirdek şebekeler, ses, veri ve multimedya trafiğinin yönlendirildiği, abonelere bu servislerin yanı sıra birçok katma değerli hizmetin sunulduğu, telekomünikasyon sistemlerinin merkezinde yer alan yapılardır. Bu şebekeler, ilgili hizmetleri sağlamak amacıyla özelleşmiş çok sayıda şebeke fonksiyonunu barındırmaktadır. Teknolojik gelişmeler ve mobil ağlarda nesiller arası geçişler (2G → 3G → 4G → 5G) ile birlikte, çekirdek şebekelerde bulunan ve yönetilmesi gereken fonksiyonların sayısı hızla artmıştır. Ayrıca, geleneksel donanım bağımlı sistemlerden sanallaştırılmış altyapılara, oradan da konteyner tabanlı mikroservis mimarilerine geçilmesiyle, onlarca değil, artık yüzlerce hatta binlerce sanal sistemin yönetilmesi gereken bir yapı haline gelmiştir. Bu durum, sistemlerdeki anomalilerin manuel veya geleneksel yöntemlerle izlenmesini ve tespit edilmesini oldukça güçleştirmiştir. IMS, 4G ve 5G teknolojilerinde sesli aramalar, video görüşmeler ve kısa mesaj servisleri (SMS) gibi kritik servisler ile birlikte bir çok gelişmiş ses ve multimedya servislerini sağlayan ve yöneten bir sistemdir. Bu teknoloji, kendi içerisinde P-CSCF, S-CSCF ve TAS gibi farklı şebeke fonksiyonlarını barındırmaktadır. Bu sistemler hizmet sunarken, yüzlerce farklı performans göstergesi (KPI), sayaç (counter) ve donanıma ilişkin veri (CPU, bellek vb.) üretmektedir. Bu büyük veri yığını, doğru analiz edildiğinde yüksek operasyonel değer sunma potansiyeline sahiptir. Bu verilerden elde edilmesi hedeflenen en önemli çıktılardan biri de şebekede meydana gelen anomalilerin erken ve doğru biçimde tespit edilmesidir. Şebekenin herhangi bir yerinde oluşan anomaliler, aboneleri doğrudan etkileyerek kritik hizmet kesintilerine ve geniş çaplı müşteri şikayetlerine neden olabilmektedir. Bu anomalilerin mümkün olan en erken aşamada tespit edilmesi, sorun büyümeden ve yayılmadan müdahale edilmesini sağlamak açısından hayati öneme sahiptir. Geleneksel eşik değer (threshold-based) veya kural tabanlı (rule-based) anomali tespit yöntemleri, günümüzde yüzlerce sanal makinenin çalıştığı büyük ve karmaşık şebekelerde yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle, şebeke güvenilirliğini ve servis sürekliliğini sağlamak adına gelişmiş makine öğrenmesi yöntemlerinin kullanımına ihtiyaç duyulmaktadır. Makine öğrenmesi yöntemleri genel olarak denetimli (supervised), denetimsiz (unsupervised) ve yarı denetimli (semi-supervised) öğrenme olmak üzere üç ana başlık altında incelenmektedir. Telekomünikasyon şebekelerinde anomalilerin nadiren görülmesi, denetimli öğrenme algoritmalarının etkin şekilde eğitilmesi için gerekli olan etiketli verinin teminini zorlaştırmaktadır. Bu sebeple, bu tür uygulamalar için denetimsiz ya da yarı denetimli öğrenme yöntemlerini kullanmak daha anlamlı sonuçlar ortaya çıkarmaktadır. Bu çalışmada, zaman serisi veriler üzerinde güçlü performans sergilediği literatürde kanıtlanmış olan LSTM modeli temel alınmıştır. LSTM, tekrarlayan sinir ağı (RNN) yapısında olup, bellek hücreleri (memory cells) ve geçit mekanizmaları (gating mechanisms) sayesinde uzun vadeli bağımlılıkları öğrenebilme yeteneğine sahiptir. Bu özelliğiyle, zamana bağlı veriler üzerinde anomali tespiti için oldukça elverişli bir modeldir. LSTM modeline ek olarak, bu çalışmada beş farklı denetimsiz öğrenme algoritması da test edilmiş ve LSTM metodu ile karşılaştırmalı bir analiz yapılmıştır. Kullanılan modeller şunlardır: •Graph-Based (Grafik Tabanlı Anomali Tespiti) •DBSCAN (Yoğunluk Tabanlı Kümeleme Algoritması) •LOF (Yerel Aykırılık Faktörü) •Z-Score •Isolation Forest (İzolasyon Ormanı Algoritması - IF) Model performanslarını daha iyi anlayabilmek adına hem basit hem de karmaşık anomali senaryoları içeren farklı veri kümeleri üzerinde testler gerçekleştirilmiştir. Bu testlerle, modellerin yalnızca ani sapmalara karşı değil, aynı zamanda zamanla gelişen, korelasyon içeren veya gözle fark edilmesi zor olan karmaşık anomali türlerine karşı da ne ölçüde başarılı olduğu incelenmiştir. Veri olarak, IMS altyapısında önemli bir rol oynayan P-CSCF fonksiyonu üzerinden alınan BHCA (Yoğun Saatte Çağrı Başlatma Sayısı) ölçümleri kullanılmıştır. Bu KPI'ın tercih edilme sebebi, tamamen çağrı trafiğiyle ilgili olması ve şebeke davranışındaki değişiklikleri hassas biçimde yansıtabilmesidir. Alternatif olarak çağrı başarı oranı, anlık çağrı sayısı gibi yine benzer etkileri gösterebilecek başka metrikler de kullanılabilir. Şebeke anomali tespitinde uygulama ya da donanım seviyesinde CPU, Memory, Disk kullanım yüzdeleri de oldukça sık kullanılan verilerdir. Ancak yaşanan sorunlar eğer bu yapılardan kaynaklanmıyorsa ya da buralara doğrudan etkisi bulunmuyorsa şebekedeki tüm anomalileri bu verilerden tespit etmek mümkün olmayacaktır. Bu sebepten yukarıda paylaşılan çağrı akışları ile ilgili ölçümleri kullanmak daha sağlıklı olmaktadır. Bu çalışmada, modellerin farklı data ve anomali çeşitlerine göre performansını anlamak adına 3 farklı dataset kullanılmıştır. 5 dakikalık aralıklarla yapılan ölçümlerden oluşan ham verinin kullanıldığı dataset-1 ve dataset-2'nin temel farkı, birincisinin yüksek sapmalı ve bariz anomaliler içermesi, ikincisinin ise düşük sapmalı ve çok değişkenli karmaşık anomalileri içermesidir. Dataset-3 ise günlük maksimum değerlerinin alınması ile oluşan ve daha basit, gözle görülür anomaliler içeren çok daha kısa datadan oluşmaktadır. Model performansları; kesinlik (precision), duyarlılık (recall), bu iki değerden oluşan eğrinin altında kalan alan (AU PRC) ve F1 skoru gibi yaygın değerlendirme metrikleriyle ölçülmüş; sonuçlar yalnızca sayısal olarak değil, iletişim matrisi (communication matrix) ve kesinlik-duyarlılık eğrisi (PRC) gibi görselleştirme teknikleriyle de zenginleştirilmiş, aynı zamanda uygulama senaryoları açısından da yorumlanmıştır. Elde edilen bulgular, LSTM modelinin eğitim süreci ve yüksek hesaplama maliyetine rağmen, özellikle karmaşık ve kısa süreli anomalilerinin tespitinde denetimsiz anomali tespit yöntemlerine göre daha başarılı sonuçlar ortaya çıkardığını göstermektedir. DBSCAN ve Graph-Based gibi bazı denetimsiz yöntemler de özellikle belirgin yapısal anomalilerin tespitinde başarılı sonuçlar üretmiştir; ancak kısa süreli ve daha gizli kalan anomalilerin tespitinde LSTM kadar etkili olamamıştır. Bu yöntemlerin başarısı, büyük ölçüde doğru hiper parametre ayarlamalarına bağlı olduğundan, veri setine göre performanslarında değişkenlik gözlemlenmiştir. LOF, Z-Score ve Isolation Forest gibi yöntemler ise sadece daha basit, açıkça aykırı verilerin tespitinde başarılı olmuş; fakat karmaşık veya kısa süreli gelişen anomaliler karşısında yetersiz kalmıştır. Bütün bu çalışmalara ek olarak, yapılan uygulama hassasiyet analizi, LSTM modelinin kararlarında en etkili olan uygulamaları ortaya koyarak modelin yorumlanabilirliğini artırmıştır. Bir diğer önemli bulgu ise LSTM modelinin operasyonel alarm sistemlerinden çok daha önce kritik bir anomaliyi tespit edebilmiş olmasıdır. Bu durum, modelin gerçek zamanlı erken uyarı sistemi olarak kullanılabilirliğini göstermektedir. Özetle, bu çalışmada IMS şebekelerinde oluşan veriler üzerinde uygulanan makine öğrenmesi temelli anomali tespiti yöntemleri detaylı bir şekilde incelenmiş ve özellikle zaman bağımlı ve karmaşık anomalilerin tespitinde LSTM modelinin üstünlükleri ortaya koyulmuştur. Her ne kadar bu model daha yüksek hesaplama maliyeti ve eğitim süresi gerektirse de, sağladığı doğruluk ve esneklik, kritik şebeke sistemlerinde kullanımı açısından önemli avantajlar sunmaktadır. Ayrıca, bu model şebekedeki potansiyel kesintileri önceden öngörme fırsatı sunmaktadır. Diğer taraftan, denetimsiz öğrenme yöntemleri etiketli veri gerektirmemeleri ve hızlı uygulanabilirlikleri açısından pratik faydalar sağlamaktadır; ancak bu yöntemlerin başarıları büyük ölçüde veri yapısına ve hiper parametre ayarlarına bağlıdır. Çalışma kapsamında, tüm yöntemlerin güçlü ve zayıf yönleri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiş; doğruluk, duyarlılık, F1 skoru gibi performans metrikleriyle desteklenerek analiz edilmiştir. Bu tez, hem operatörlerin şebeke yönetimi için doğru model seçimini desteklemekte hem de hibrit modellerin geliştirilmesi veya zaman serisi temelli alternatif yaklaşımların araştırılması için bir referans niteliği taşımaktadır.M.Sc
Thinking about what architecture ignores through relational spatial practices: An attempt at the İstanbul archaeological museums
No full textTez (Yüksek Lisans)-- İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2025Bu tez, mimar öznenin ve mimarlık bilgisinin yaygın kabullerini sorgulayarak yola başladığım; kendimin, görünür olmayan öznelerin ve ilişkilerin farkında olarak daha duyarlı ve sorumlu yapma biçimlerini arayışa koyulduğum bir araştırma süreci. Yerleşik olanı eleştirmenin ve kendimce müdahale etmenin bir yolu olarak ona alternatif anlatılar kurmayı seçiyorum. Mimar, araştırmacı, eğitimci, öğrenici, kadın, genç, yetişkin, İstanbullu kimliklerimin kesişiminde sorular üretiyor, heybemde biriktiriyor ve bunların sorumluluğuyla soruları çoğaltıp, alternatif alanlar açmaya çalışıyorum. Mimarlığın yalnızca yapılarla değil; anlatılarla, ilişkilerle, görünmeyenlerle ve gündelik olanla da kurulduğunu fark ettikçe, anlatı kurmanın kendisini eleştirel bir duruş ve ifade biçimi olarak kullanmaya başlıyorum. Teoride ve pratikte sıkça karşılaşılan keskin, net, evrenselci ve temsil merkezli bilgi biçimlerinin yanında; konumlu, çoğul, geçici, sezgisel ve parçalı olanı görünür kılmaya çabalıyorum. Bilgiye mutlaklıkla değil, sorularla ve açıklıkla yaklaşmak; kimi zaman eksik, kimi zaman dolanık, ucu açık anlatılarla düşünmeyi mümkün kılıyor. Bu araştırma, mimarlık bilgisini feminist kuramlar ve konumlu bilgi çerçevesinde yeniden kurmayı, görünmeyen pratikleri ve özneleri mekâna yerleştirmeyi ve sabitlenmiş müze anlatılarına karşı alternatif anlatı olanakları açmayı amaçlıyor. İstanbul Arkeoloji Müzeleri, bu düşünsel arayışın içinde hem bağlam hem araç hem de ilişkilerin kurulduğu çok katmanlı bir zemine dönüşüyor. Var olan anlatılarıyla kurduğu hiyerarşik, katı, sert algısının yanında görünmeyen aktörleri ve ilişkilerini toplayıp ortaya döküyor; bu ilişkilerle birlikte mekânın alternatif anlatılarını kurma denemeleri yapıyorum. Tüm araştırma sürecinde hem metin hem kolaj üretimleriyle mimari düşüncenin sezgisel ve bedensel yönlerini açığa çıkaran, aynı zamanda bilgi üretimini çoğul ve ilişkisellik temelli düşünen bir yaklaşım benimsiyorum Mimarlık bilgisini yalnızca temsil araçlarıyla değil; yazı, kolaj, bedensel karşılaşmalar, üretim süreci ve mekânsal deneyimler yoluyla düşünmeye çalışıyorum. Feminist kuram tartışmalarından gelen konumlu bilgi, açıklık, bakım ve dolanıklık kavramlarını tartışıyor; mimari bilgi üretimini çoğaltmak adına hem metin hem de görsel üretim biçimlerini araştırma sürecine dahil ediyorum. Bu süreçte bazı sorular etrafında dolaşıyorum: Mimarlıkta bilgi nasıl ve kimler tarafından kurulur? Müze gibi kurumsallaşmış mekânlarda hangi anlatılar görünür olurken hangileri bastırılır, ötekileştirilir? Anlatı yalnızca bir içerik mi yoksa bir düşünme ve kurma biçimi olabilir mi? Yazı ve kolaj gibi araçlar mimari düşüncenin geçiciliğini, dolanıklığını ve çok öznelliğini nasıl açığa çıkarabilir? Feminist bir yerden üretmek, bilgiye, mekâna ve tarihe nasıl başka türlü bakmayı mümkün kılar? Tezin "Pratikler Ekolojisi Olarak Mimarlık" başlıklı giriş bölümünde mimarlık bilgisinin sabit, evrensel ve aşkın anlatılarına karşı, ilişkisel ve konumlu bir zemin kurmaya çalışıyorum. Mimarlığı yalnızca nesne üretimi üzerinden değil; ilişkiler, gündelik pratikler ve özneler arası etkileşimler üzerinden düşünmenin yollarını arıyorum. İstanbul Arkeoloji Müzeleri, bu araştırmada yalnızca bir fiziksel yapı değil; bilgi üretimine katılan, dönüşen, etkileşimli bir alan olarak ele alınıyor. Yazı, kolaj, yürüyüş, gözlem ve arşiv gibi araçlar; bu etkileşimi taşıyan ve dönüştüren üretim yöntemlerine dönüşüyor. Bu bölüm, aynı zamanda araştırmanın kuramsal arka planını kuruyor. Mimarlığı çoğul, geçişli ve sorumlu bir pratik olarak ele alan bölüm hem araştırmanın pozisyonunu hem de ilerleyen bölümlerde açılacak anlatıların zeminini belirliyor. İkinci bölüm olan "Mimarlığın Müze Aracılığıyla Görünmez Kıldıkları" başlığı altında, müze mekânlarının yalnızca sergileme işleviyle sınırlı kalmayan, bilgi, temsil ve kültürel normların üretimiyle iç içe geçmiş yapısını tartışıyorum. Modern müzecilik anlayışının oluşum sürecine ve bu anlayışın mekânda nasıl karşılık bulduğuna odaklanırken, müze mimarlığını yalnızca estetik bir nesne ya da tarafsız bir sergileme kabuğu olarak değil; bilgiyi düzenleyen, bakışı yönlendiren ve toplumsal öznellikleri şekillendiren bir yapı olarak ele alıyorum. Teşhir düzenleri, mimari yönlendirmeler, ışık, metinler ve sessizlik gibi unsurlar üzerinden müzenin bir temsil rejimi kurduğunu görüyorum. Bu tartışmaları feminist kuramların sunduğu araçlarla yürütürken, mekânda görünmeyen ya da görünmez kılınan öznellikleri ve ilişkileri açığa çıkarmaya çalışıyorum. Müze mekânı üzerinden, sabit, aşkın ve rasyonel bilgi kurgularının nasıl kurulduğunu ve bu kurguların neyi dışarıda bıraktığını sorguluyorum. İstanbul Arkeoloji Müzeleri, bu düşünsel çerçevenin yerel bir örneği olarak araştırmaya eşlik ediyor. "İstanbul Arkeoloji Müzeleri Anlatısının Üretim Biçimleri" isimli üçüncü bölümde, söz konusu müzenin tarihsel, mekânsal ve kurumsal anlatılarını feminist bir çerçeveyle birlikte okumaya çalışıyorum. Bu bölümde müzenin üç baskın konvansiyonel anlatısını birbirinden ayırarak tartışıyorum: Osman Hamdi Bey'in merkezde konumlandığı müze içinde kurulan mekânsal anlatı, müzenin basılı kitapları üzerinden kurulan anlatısı ve İstanbul Ansiklopedisi gibi dışarıdan üretilen kaynaklarda yer alan temsilleri. Bu anlatıların her birinin müzeyi nasıl sabit, steril, hiyerarşik ve tekil bir yapıda yeniden kurduğunu açığa çıkarmaya çalışırken; aynı zamanda bu anlatıların hangi özneleri, ilişkileri ve gündelik pratikleri görünmezleştirdiğini hangilerini görünür kıldığını sorguluyorum. Bu noktada feminist bilgi çuvalı benzetmesini kullanarak, akademik ya da olmayan yollarla edindiğim bilgi parçalarını, konumumla birlikte taşıdığım sezgisel ve parçasal bilgileri bir araya getirerek alternatif anlatılar kurma yolları arıyorum. "Üretici Mekânsal Pratiklerle Feminist Kurma Biçimleri" başlığı altında ise, üçüncü bölümde incelediğim baskın anlatı yapılarına karşı bedensel, sezgisel ve konumlu üretimlerle alternatif anlatılar kurmaya çalışıyorum. Bu bölümü üç alt başlıkta yapılandırıyorum. İlk alt başlık olan "Müzede Gez(in)mek: Ben-Özne ile Açılan, İlişkisel ve İmgesel Müze Mekânı" bölümünde, müzede öğrencilerle birlikte gerçekleştirdiğim anlatı-performanslar üzerinden, mekânla olan kişisel karşılaşmalarımı ve bu süreçte ortaya çıkan kolektif düşünme pratiklerini ele alıyorum. Anlatının, yalnızca yazılı bir içerik değil; bedenle, sesle, mekânla kurulan bir deneyim biçimi olduğunu vurguluyorum. İkinci alt başlık olan "Restorasyon: İnşa ve Maddesel Dönüşüm" bölümünde, müzenin fiziksel yapısındaki geçici ya da kalıcı değişimlere, restorasyon süreçlerine, sergi yerleşimlerine, taşıma ve korunma pratiklerine odaklanıyorum. Bu müdahalelerin yalnızca teknik değil; anlatının kendisini kuran pratikler olduğunu öneriyorum. Mekânı, sabit bir zemin değil; sürekli dönüşen, müdahale edilen ve yeniden kurulan bir ilişkisellik ağı olarak düşünmeye çalışıyorum. Üçüncü alt başlık olan "Bahçede Dinle(n)mek : Öteki Özneler ve Dolanıklıklar" bölümünde ise, müzenin kontrollü ve tanımlı iç mekânlarının dışında kalan geçici, açık, tanımsız alanlara yöneliyorum. Özellikle bahçe gibi serbest işleyen alanlarda yapılan geçici etkinlikleri, yerleştirmeleri ve insan-insan olmayan varlıklarla birlikte var olan eserleri merkeze alarak, müzenin alternatif anlatı olanaklarını beden ve çevreyle birlikte düşünmeye çalışıyorum. Bu anlatılarla sabit, çizgisel müze deneyiminin dışına çıkmayı; geçiciliğe, açıklığa ve bozulabilirliğe yer açan anlatı biçimleri kurmayı deniyorum. Bu metin, tamamlanmış ve kapanmış bir araştırmadan çok, süren bir arayışın ve birlikte düşünme çabasının bir parçası. Mimarlık bilgisini sabit, mutlak ve yukarıdan kurmak yerine; bedensel, sezgisel ve çok özneli biçimlerde düşünmeye çalışıyorum. Anlatıyı hem üretim hem de sorgulama aracı olarak kullandığım bu süreçte, bazen ucu açık parçalar, dağınık yerleştirmeler ya da dolanık ilişkiler aracılığıyla başka türlüsünü mümkün kılmanın yollarını arıyorum. Bu tez, yalnızca neyin anlatıldığını değil, anlatmanın nasıl bir sorumluluk getirdiğini, ne tür bir eleştiri ve müdahale biçimi olabileceğini tartışmaya açmaya devam ediyor. Bitmiş, kalıcı, doğrulamacı bir söz söylemekten kaçınıyor, açıkta ve birlikte düşünmeye çağıran bir öneri olarak burada durmaya ve dönüşmeye devam ediyor.Yüksek Lisan
Büyük dil modelleri kullanarak varlık fiyatlarının kısa vadeli yönlerinin duygu odaklı tahmini
No full textThesis (M.Sc.) -- Istanbul Technical University, Graduate School, 2025Bu kapsamlı çalışma, haber akışlarında ifade edilen duygu dalgalanmalarının finansal piyasalar üzerindeki önemli etkisini titizlikle incelemekte ve özellikle, keskin bir şekilde gelişmiş büyük dil modellerinden yararlanarak hisse senedi fiyatlarının kısa vadeli yönelimini tahmin etmeyi hedeflemektedir. Araştırma alanı, Refinitiv Eikon platformunda "yüksek öncelikli" olarak kategorize edilmiş İngilizce yazılmış haber makalelerinin Kasım 2023'ten Nisan 2025'e kadar uzanan bir süre boyunca incelenmesiyle tanımlanmaktadır. Bu çalışma, S&P 100 endeksi içerisinde en yüksek işlem hacmine sahip yirmi şirketin yanı sıra, Amerika Birleşik Devletleri'nde meydana gelen ilgili makroekonomik gelişmeleri kapsamlı bir şekilde incelemektedir. Bu çalışmanın merkezinde yer alan ana soru, OpenAI tarafından geliştirilen GPT-4o-mini, Google tarafından geliştirilen Gemini 2.0 Flash ve Meta tarafından geliştirilen Llama 4 Maverick gibi önceden eğitilmiş modellerin duygusal puanlar temelinde, günlük ve haftalık zaman dilimlerinde fiyat yönünü istatistiksel ve ekonomik olarak anlamlı bir şekilde tahmin etme yeteneğine sahip olup olmadığını belirlemektir. Bu süreçte, bu modellerin daha fazla ince ayar gerektirmeden kullanılması hedeflenmektedir. Bu araştırma, finansal piyasalardaki duygu değişimlerinin etkilerini anlamak ve bu bilgiyi kullanarak yatırım stratejileri geliştirmek isteyen yatırımcılar ve finansal analistler için önemli bir kaynak olmayı amaçlamaktadır. Veri toplama sürecinde, her işlem gününde piyasa açılışından otuz dakika önce kesilen bir zaman penceresi kullanılarak gerçek zamanlı uygulanabilirlik güvenceye alınmıştır. Metinler, TF-IDF tabanlı kosinüs benzerliği ölçütüyle %98'den yüksek örtüşme gösterdiğinde yinelenen içerik olarak değerlendirilmiş ve ayıklanmıştır. Böylece model girdilerinin benzersiz bilgi içermesi sağlanmıştır. Haberler bazen dil modeli girdi sınırını aştığından, içeriği bozmayan özetleme adımlarıyla kısaltılmıştır. Ayrıca Refinitiv sektör etiketleri korunarak her haber Finans, Teknoloji, Tüketici Malları gibi kümelere ayrılmış, böylece sonuçların sektör-özel farklılıklarını incelemek mümkün olmuştur. İstem (prompt) tasarımı, belirli bir varlık-zaman gözlemi için tüm haberlerin bir araya getirilmesini ve bu kapsamda modele "Bu haber akışının genel duygu tonunu –1 ile +1 arasında bir sayı ile ifade et" talimatının verilmesini sağlayacak şekilde detaylı bir biçimde kurgulanmıştır. Bu tasarım, haberlere dayalı olarak piyasa duyarlılığını ölçmek ve analiz etmek amacıyla oluşturulmuştur. Sıcaklık parametresinin 0 olarak sabitlenmesi ve top-p'nin 1 olarak belirlenmesi, aynı girdi setinin her zaman aynı duygu skorunu üretmesini sağlayarak deterministik bir çerçeve oluşturmuştur. Böylece, modelin çıktısının tutarlılığı artırılmıştır. Model çıktısının işareti, işlem stratejisinin yönünü belirlemekte kritik bir rol oynamaktadır: pozitif bir skor, uzun pozisyon alınmasını teşvik ederken, negatif bir skor kısa pozisyon açılmasına neden olmaktadır. Bu sistem, yatırımcıların daha bilinçli ve stratejik kararlar almasına yardımcı olmayı hedeflemektedir. Bu bağlamda, haber akışının analizi ve duygu tonunun belirlenmesi, finansal piyasalarda başarılı bir strateji oluşturmanın temel taşlarından biri olarak öne çıkmaktadır. Deneysel kurguda iki temel strateji bulunmaktadır. Bu stratejiler, piyasa hareketlerini ve haberlerin fiyat üzerindeki etkilerini daha iyi anlamak amacıyla geliştirilmiştir. İlk olarak, günlük strateji uygulaması, belirli bir gün içerisinde piyasa açılışında pozisyon almayı ve aynı günün kapanışında bu pozisyonu kapatmayı içermektedir. Bu yöntem, haberlerin anlık fiyat etkisini test etmek için kısa zaman dilimlerinde işlem yapmayı mümkün kılar. Böylece, yatırımcılar gün içindeki dalgalanmaları değerlendirerek, haberlerin piyasa üzerindeki etkilerini anlık olarak gözlemleyebilirler. İkinci strateji olan haftalık stratejide ise, Pazartesi günü piyasa açılışında pozisyon alınıp, Cuma günü kapanışta bu pozisyon kapatılmaktadır. Bu yaklaşım, haberlerin piyasa tarafından sindirilmesi ve fiyatlara yansıması için daha uzun bir süre tanıyarak, yatırımcılara daha geniş bir perspektif sunar. Haftalık strateji, kısa vadeli dalgalanmalardan ziyade, daha uzun dönemli trendleri ve fiyat hareketlerini gözlemleme imkanı sağlamaktadır. Bu iki strateji, temel metrikler olarak yön doğruluğunu ve simüle getirileri kullanmaktadır. Ayrıca, piyasa duyarlılığını daha iyi anlamak amacıyla ikiden yirmiye kadar farklı uzunluklarda kayan kümülatif duygu pencereleri hesaplanmıştır. Bu hesaplamalar, "duygu momentumu" adı verilen bilgi birikiminin sinyal gücünü yükseltip yükseltmediğini araştırmak için önemli bir araçtır. Böylece, yatırımcılar, piyasa duyarlılığını daha iyi analiz ederek, daha bilinçli yatırım kararları alabilirler. Bu stratejilerin uygulanması, piyasa dinamiklerini anlamak ve yatırım fırsatlarını değerlendirmek açısından kritik bir öneme sahiptir. Elde edilen bulgular, tek pencereli günlük tahminlerde doğruluğun %49-52 aralığında, yani rastlantısal başarı sınırının hemen üzerinde seyrettiğini göstermektedir. Bu durum, tahminlerin güvenilirliğini sorgulamak için önemli bir gösterge niteliği taşımaktadır. Özellikle bu aşamada yalnızca Gemini modelinin ortalama %0,015 gibi sınırlı fakat pozitif bir günlük getiri sağladığı dikkate değer. Bu, yatırımcılar için çok büyük bir kazanç sağlamasa da, piyasa koşulları ve modelin işleyişi açısından umut verici bir başlangıç olarak değerlendirilebilir. Haftalık ufukta ise doğruluk oranı %51-57 aralığına yükselmiş; bu durum, daha uzun vadeli tahminlerin daha güvenilir sonuçlar verebileceğini göstermektedir. Llama 4 Maverick, %0,54'lük ortalama haftalık kazançla getiri lideri olurken, GPT-4o-mini 1,20 seviyesindeki riske göre düzeltilmiş getiri oranı en yüksek risk-düzeltilmiş performansı kaydetmiştir. Bu, yatırımcıların risk yönetimi açısından önemli bir bilgi sunmaktadır. Ayrıca, kümülatif duygu pencereleri, özellikle on ila yirmi haftalık bakış aralıklarında belirgin fayda sağlamış, doğruluk oranını beş puana kadar artırmış ve ortalama getirileri ise tek haftalık yaklaşıma göre on beş kata varan oranlarda artırmıştır. Bu sonuçlar, haberlerin etkisinin anlık değil, kademeli biçimde fiyatlara yansıdığı ve bilgi akışının zaman içinde biriktiğinde daha güçlü bir sinyal oluşturduğu görüşünü desteklemektedir. Dolayısıyla, yatırımcılar için bu tür uzun vadeli analizlerin ve tahminlerin dikkate alınması, daha sağlıklı ve kazançlı kararlar almalarına yardımcı olabilir. Özellikle piyasa dinamiklerinin ve duygu durumlarının değişkenlik gösterdiği günümüz koşullarında, bu tür analizlerin öneminin giderek arttığı söylenebilir. Sektörel analizler, sinyal başarısının homojen olmadığını ortaya koymuştur. Bu durum, farklı sektörlerin piyasa dinamiklerine ve ekonomik koşullara bağlı olarak değişkenlik gösterdiğini göstermektedir. Özellikle, Tüketim Malları, Finans ve Teknoloji sektörleri, %60'ın üzerinde doğruluk oranları ve anlamlı pozitif getiriler sunarak yatırımcılar için cazip fırsatlar yaratmıştır. Bu sektörler, genellikle istikrarlı bir büyüme gösterirken, tüketici davranışları ve teknolojik gelişmeler gibi faktörlerden olumlu yönde etkilenmektedir. Ancak, Enerji ile Dayanıklı Tüketici sektörleri, yüksek volatiliteye bağlı olarak geride kalmış ve kimi dönemlerde negatif getiriler üretmiştir. Bu bulgu, yatırımcıların dikkatli olmalarını gerektirmektedir. Yüksek risk taşıyan bu sektörlerde yatırım yaparken, stratejik bir yaklaşım geliştirmek kritik öneme sahiptir. Ayrıca, büyük dil modeli tabanlı duygu sinyallerini portföylere dahil ederken sektör bazlı ağırlıklandırmanın da hayati bir rol oynadığı anlaşılmaktadır. Modellerin kendi içindeki karşılaştırmasında, GPT-4o-mini, dengeli ve tutarlı bir performans sergileyerek farklı sektörlerde iniş çıkışı en düşük sonuçları vermiştir. Bu, yatırımcıların risk yönetimi açısından önemli bir avantaj sağlayabilir. Diğer yandan, Llama modeli, kısa vadeli duygu dalgalanmalarına en hızlı yanıt veren model olarak öne çıkmıştır; bu durum, piyasa hareketlerine anında tepki verme yeteneği açısından önemli bir artıdır. Gemini ise düşük gecikme süresi avantajını özellikle tek pencere yaklaşımında hissettirmiştir. Ancak, bu modelin skorlar biriktirildiğinde getiri üstünlüğünü kaybetmesi, yatırımcıların uzun vadeli stratejiler geliştirmeleri gerektiğini göstermektedir. Sonuç olarak, sektörel analizler ve model karşılaştırmaları, yatırım kararları alırken dikkate alınması gereken önemli unsurlardır. Araştırmanın limitleri, elde edilen pozitif bulguların temkinli bir şekilde yorumlanması gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. İlk olarak, geriye dönük testlerde komisyon, işlem ücreti ve likidite kısıtı gibi önemli unsurlar sıfır varsayılmıştır. Bu durum, gerçek hayatta karşılaşılacak maliyetlerin hesaba katılmamasına neden olmuştur. Dolayısıyla, raporlanan getirilerin üst bant niteliğinde olduğu ve bu getirilerin gerçek piyasa koşullarını tam olarak yansıtmadığı söylenebilir. Bu nedenle, elde edilen sonuçların dikkatli bir şekilde değerlendirilmesi ve yorumlanması gerekmektedir. İkinci olarak, veri setinin yalnızca likit büyük ölçekli Amerikan hisseleriyle sınırlı tutulması, araştırmanın kapsamını daraltmaktadır. Küçük ve orta ölçekli şirketlerde veya farklı ülke borsalarında haber akışının etkisi, büyük ölçekli şirketlere göre farklı biçimlerde gerçekleşebilir. Bu durum, araştırmanın genellenebilirliğini olumsuz yönde etkileyebilir ve farklı piyasa dinamikleri göz önüne alındığında, elde edilen bulguların geçerliliği sorgulanabilir hale gelebilir. Üçüncü olarak, araştırmada kullanılan modellerin ön-eğitim verisi dışında hiçbir özel finansal metinle ince ayar yapılmadan kullanıldığı belirtilmelidir. Bu durum, finans odaklı bir ince ayarın yapılmamasının, model sıralamasını ve mutlak performansı değiştirebileceği anlamına gelmektedir. Dolayısıyla, daha spesifik ve hedefe yönelik bir eğitimin, sonuçların kalitesini artırabileceği düşünülmektedir. Son olarak, büyük dil modellerinin karar süreçlerinin şeffaf olmaması, çıkarılan sinyallerin düzenleyici denetim ve risk yönetimi açısından açıklanabilirliğini sınırlamaktadır. Bu durum, yatırımcıların ve diğer paydaşların, bu modellerin nasıl çalıştığını ve hangi kriterlere göre kararlar aldığını anlamalarını zorlaştırmaktadır. Dolayısıyla, bu araştırmanın bulgularının uygulanabilirliği, yalnızca teknik başarılara değil, aynı zamanda bu tür modellerin şeffaf bir şekilde sunulmasına da bağlıdır. Bu nedenle, elde edilen sonuçların dikkatli bir şekilde değerlendirilmesi ve yorumlanması gerektiği vurgulanmalıdır. Buna rağmen tez, büyük dil modellerinin ek geliştirme maliyeti olmaksızın finansal haberlerden anlamlı ve kârlı sinyaller çıkarabileceğini, özellikle haftalık ve kümülatif yaklaşımlarda istatistiksel anlamlılık ve ekonomik değer yarattığını ikna edici şekilde göstermiştir. Gelecek çalışmalarda, çok dilli haber akışlarının ve sosyal medya içeriklerinin entegre edilmesi, gerçek zamanlı (intraday) uygulamaların işlem maliyetleri dâhil edilerek test edilmesi, duygu sinyalinin momentum, volatilite gibi klasik faktör modelleriyle harmanlandığı melez yaklaşımların geliştirilmesi ve kara-kutu niteliğini azaltmak için açıklanabilir yapay zekâ tekniklerinin uygulanması önerilmektedir. Böylece büyük dil modeli tabanlı duygu analizi, yalnızca metin veriyi sayısallaştıran yardımcı bir araç olmaktan çıkıp, çoklu faktörlü algoritmik işlem stratejilerinde yüksek katma değerli, tamamlayıcı bir bileşen hâline gelebilecektir. Sonuç olarak, bu tez, haber duyarlılığının fiyatlara yansıma dinamiklerini derin öğrenme tabanlı dil modelleriyle nicel olarak ortaya koyup, kısa vadeli ticaret kararlarında kullanılabilecek pratik bir çerçeve sunmaktadır. Bulgular, bilgi akışının zamana yayılma özelliğini dikkate alan yaklaşımların, gürültüden arındırılmış daha güçlü sinyaller ürettiğini ve risk-düzeltilmiş getirileri anlamlı biçimde iyileştirebileceğini kanıtlamaktadır. Büyük dil modellerinin hızla gelişen kabiliyetleri göz önüne alındığında, finansal piyasalarda duygu odaklı tahmin yöntemlerinin önümüzdeki dönemde daha da önem kazanacağı öngörülmektedir. Anahtar Kelimeler: Büyük Dil Modelleri, Duygu Analizi, Finansal Haberler, Günlük ve Haftalık Tahmin, Kısa Vadeli Alım-Satım StratejisiFinancial markets react almost instantly to news, yet the information contained in headlines and articles is inherently unstructured. Traditional dictionary or bag-of-words sentiment engines struggle with nuance, sarcasm and domain-specific jargon. The recent emergence of large language models (LLMs) such as GPT-4o-mini (OpenAI), Gemini 2.0 Flash (Google) and Llama 4 Maverick (Meta) offers a new way to read and score news with near-human comprehension. This thesis explores whether modern large-language models (LLMs) can turn raw news into reliable short-term trading signals. Drawing on twenty highly liquid S&P 100 constituents and U.S. macroeconomic headlines between November 2023 and April 2025, the author feeds every story published up to thirty minutes before the market opens into GPT-4o-mini (OpenAI), Gemini 2.0 Flash (Google) and Llama 4 Maverick (Meta), asking each model to output a single scalar sentiment between –1 and +1 for every asset and forecast window. Duplicate headlines are removed with cosine similarity, oversized news batches are automatically summarised, and sector tags are retained for later analysis. The pipeline is fully deterministic (temperature = 0, top-p = 1) so that identical inputs always give identical scores. Two trading horizons are simulated. In the daily strategy, a position opened at the market open is closed the same day; in the weekly strategy, the trade runs from Monday open to Friday close, both guided solely by the sign of the LLM score. Directional accuracy, open-to-close return and rolling cumulative sentiment windows from two to twenty periods measure performance, the latter designed to test whether "sentiment momentum" stabilises noisy single-period signals. Baseline daily accuracy hovers just above randomness at 49 – 52 percent, with Gemini edging the others and being the only model to deliver a slightly positive mean daily return (0.015 percent). When the horizon is stretched to one week, accuracy rises to 51 – 57 percent and returns improve markedly: Llama peaks at a 0.54 percent average weekly gain while GPT posts the best risk-adjusted Sharpe-like ratio of 1.20. Aggregating sentiment over longer look-back windows supercharges these signals; ten to twenty week sums lift accuracy by up to five points and multiply returns more than fifteen-fold versus the single-week baseline. Performance is not uniform across sectors. Consumer Staples, Financials and Technology exhibit accuracies above 60 percent and strong positive returns, whereas Energy and Consumer Discretionary remain volatile and often loss-making, underscoring the value of sector-weighted application of the models. Across models, GPT proves the steadiest all-rounder, Llama the most responsive to short-term sentiment shocks, and Gemini the lowest-latency option whose edge appears in baseline (non-aggregated) settings but fades when scores are rolled. Key limitations temper these encouraging results. The study ignores transaction costs, liquidity slippage and execution delay, so reported returns represent an upper bound. Only large-cap U.S. equities are analysed; behaviour may differ in small caps or international markets. Finally, the black-box nature of LLMs leaves their decision logic opaque, raising operational-risk and compliance questions. Even so, the evidence that off-the-shelf LLMs can extract economically meaningful sentiment - especially when cumulative scores are used weekly - points to a promising complementary role for generative AI within multi-factor trading frameworks and highlights fertile ground for future research on intraday deployment, cost-aware back-testing and explainability. Keywords: Large Language Models, Sentiment Analysis, Financial News, Daily and Weekly Forecasting, Short-term Trading StrategyM.Sc
Effect of local soil class and spectral acceleration coefficient on dynamic earth pressure on retaining walls
No full textTez (Yüksek Lisans)-- İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2025Tarih boyunca meydana gelen yıkıcı depremler, yalnızca üstyapı sistemlerinde değil, altyapı sistemleri ve destek yapılarında da ciddi hasarlara ve yıkımlara neden olmuştur. Bu yapılardan biri olan istinat duvarları, eğimli arazilerde toprak kütlesinin hareketini engellemek, şev stabilitesini sağlamak ve yakındaki yapıların güvenliğini korumak amacıyla inşa edilen mühendislik yapılarıdır. Özellikle yol, köprü, bina gibi önemli yapıların güvenliğini sağlayan istinat duvarları bulundukları konum itibarıyla bu yapılarda oluşabilecek hasar boyutunu doğrudan etkileyebilmektedir. Deprem etkisi altındaki bölgelerde bu yapıların güvenliğinin sağlanması geoteknik mühendisliğinin önemli konularından biridir. Bu doğrultuda, deprem bölgelerinde yer alan istinat duvarlarının tasarımı yapılırken deprem yüklerinin doğru bir şekilde hesaplara dahil edilmesi gerekmektedir. Çalışma kapsamında öncelikle istinat duvarına etki eden dinamik toprak basınçlarının belirlenmesinde kullanılan Mononobe Okabe, Seed&Whitman yöntemi ile Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018'de tanımlanan hususlar doğrultusunda dinamik toprak basınçları hesaplanarak çeşitli parametreler altında aralarındaki farklar grafikler yardımıyla incelenmiştir. Tez çalışmasının temel amacı, istinat duvarlarına etki eden dinamik toprak basınçlarına yerel zemin sınıflarının ve kısa periyot spektral ivme katsayısının etkisini incelemektir. İstinat duvarının dinamik tasarımı yapılırken yalnızca deprem yüklerinin değil, aynı zamanda zemin özelliklerinin etkisinin de detaylı bir şekilde incelenmesi gerekmektedir. TBDY-2018 sismik etkilerle birlikte yerel zemin sınıflarını dikkate aldığı için güncel mühendislik standartlarıyla uyumlu, daha kapsamlı ve gelişmiş bir metodolojiyi ortaya koymaktadır. Bu doğrultuda, TBDY-2018 kapsamında yer alan istinat duvarı tasarım hususları dikkate alınarak farklı yerel zemin sınıfları (ZB, ZC, ZD) ve spektral ivme katsayıları (Ss) altında, yayılı yük etkisindeki istinat duvarlarına etki eden toplam toprak basıncı (Pt) ve devirici momentler (Edev) hesaplanmıştır. Hesaplamalar farklı zemin özellikleri ve yükleme durumları için tekrarlanarak bu değişkenlerin toprak basınçları üzerindeki etkileri incelenmiştir. Farklı yükleme koşulları altında elde edilen tasarıma esas teşkil edecek statik ve dinamik toprak basınçlarından oluşan toplam aktif itki Pt ve devirici moment Edev değerlerini, geoteknik mühendislik uygulamalarında pratik amaçlar doğrultusunda seçilen değişkenlere bağlı olarak tahmin edebilmek amacıyla Regresyon analizi ile bağıntılar geliştirilmiştir. Elde edilen sonuçların, mühendislik uygulamalarında karşılaşılabilecek farklı zemin ve yükleme koşulları için güvenli, pratik ve hızlı çözümler geliştirilmesine katkı sağlanması amaçlanmaktadır.Throughout history, destructive earthquakes have caused not only extensive damage to superstructures but also significant destruction in infrastructure systems and supporting structures. Among these, retaining walls play a critical role in maintaining slope stability, preventing soil movement, and ensuring the safety of nearby structures such as roads, bridges, and buildings. Positioned at strategic locations, retaining walls significantly influence the extent of damage that may occur during seismic events. Therefore, in earthquake zones, ensuring the seismic safety of these walls is a crucial issue in the field of geotechnical engineering. An accurate definition and incorporation of earthquake loads into design calculations is essential for the safe performance of retaining structures under dynamic conditions. This thesis focuses on the evaluation of static and dynamic earth pressure methods and investigates the influence of local soil class and short-period spectral acceleration coefficient (Ss) on dynamic earth pressures acting on retaining walls. The main objective of this study is to evaluate how the dynamic earth pressure on retaining walls is affected by the local soil classes (ZB, ZC, ZD) and the short-period spectral acceleration coefficient defined in TBDY-2018. To achieve this, the influence of additional variables such as wall height (H), internal friction angle of the backfill soil (ϕ), magnitude of the surcharge load (q) and slope angle of the backfill (β) were also systematically investigated. These variables were chosen because of their strong influence on the seismic earth pressure behavior. The backfill soil is assumed to be coarse-grained and the distributed load is assumed to start directly from the backfill soil. In the literature, there are numerous studies investigating the behavior of dynamic earth pressures acting on retaining walls. Comparative analyses between national and international seismic codes have revealed that previous codes require improvements, especially considering different wall types and soil classifications. Studies conducted under both DBYBHY-2007 and its revised version TBDY-2018 have shown that the updated code introduces higher static equivalent seismic coefficients, resulting in increased earth pressures. In line with these studies, this thesis investigates the effects of local soil class and spectral acceleration coefficient on dynamic earth pressures, performing analyses under varying soil properties, surcharge loads, and wall heights in accordance with TBDY-2018, and evaluating their influence through graphical comparisons. The study initially presents calculations for the Mononobe-Okabe method, the Seed & Whitman approach and the considerations defined in the Turkish Building Earthquake Code 2018 (TBDY-2018) to calculate dynamic earth pressures. These three approaches are comparatively analyzed under various geotechnical and seismic parameters and the differences are evaluated. The results are visualized with tables and graphs and the variation of earth pressures under various parameters for each method is examined. In the second and main phase of the study, dynamic earth pressures and overturning moments were calculated according to TBDY-2018 for a comprehensive range of variable combinations. A total of approximately 10.000 scenarios were analyzed, covering multiple values of each variable: wall height H=4, 5, 6, 7, 8 m, internal friction angle ϕ=25.0˚, 27.5˚, 30.0˚, 32.5˚, 37.5˚, 40.0˚, surcharge load q=10, 20, 30 kPa, and backfill slope β=5˚, 10˚, 15˚, 20˚. These calculations were carried out separately for each of the local soil classes (ZB, ZC, ZD) and for varying Ss values (0.25 to 1.50), allowing a parametric investigation of each input on total earth pressure (Pt) and total overturning moment (Edev). The results demonstrated that local soil class and Ss are among the most influential parameters affecting dynamic earth pressures. The increase in total earth pressure (Pt) and total overturning moment (Edev) was more significant in flexible soil classes, particularly ZC, as Ss increased. This highlights the amplifying effect of more deformable soils under seismic loading conditions. Additionally, the internal friction angle (ϕ) showed a notable effect on reducing Pt at low seismic intensities; however, this effect diminished as Ss increased, indicating the dominance of inertial forces under strong earthquakes of the wall. The data obtained in this study are presented in tabular and graphical form to facilitate practical interpretation and application. The effect of each variable is analyzed separately to understand how changes in wall geometry or seismic loading affect the overall design forces acting on the wall. As a further step in the study, a multivariate linear regression analysis was conducted to develop predictive equations for estimating the Pt and Edev based on selected input parameters. The purpose of this analysis was to provide simplified, practical tools for engineers to estimate seismic design forces without the need for detailed iterative calculations. The regression models were derived by using the results obtained from the parametric analysis performed under the framework of TBDY-2018. Independent variables included the logarithmic transformations of parameters such as the internal friction angle of the backfill soil (ϕ), the short-period spectral acceleration coefficient (Ss), and the surcharge load (q), while the dependent variables were the logarithmic values of Pt and Edev. For each local soil class, separate regression models were developed to reflect the soil-specific behavior under seismic loading. Furthermore, in cases where spectral acceleration values were relatively high (Ss ≥ 1.25), deviations were observed due to the nonlinear amplification effects in flexible soils; therefore, separate regression models were also constructed for higher seismic scenarios to increase accuracy. The multivariate linear regression models developed based on the data obtained in this study are intended to enable the rapid and practical estimation of total earth pressure and overturning moment values in engineering applications. In conclusion, this thesis provides a detailed and comprehensive evaluation of the seismic behavior of retaining walls, particularly focusing on the effects of local soil conditions and site-specific seismic parameters. The comparative analysis of the three different calculation methods provides valuable insight into the reliability and limitations of each approach. The findings underscore the importance of incorporating local soil classification and spectral acceleration data into retaining wall design, especially in regions with high seismic risk. The results of this study are expected to contribute to the development of practical, efficient, and safe design solutions that are compatible with varying soil and loading conditions encountered in the field. Furthermore, the methodological framework and findings can serve as a foundation for future numerical and experimental studies aimed at enhancing seismic design standards for retaining walls in geotechnical engineering.Yüksek Lisan
Investigation of the static strain ageing behaviour of 26MnB5 grade steel
No full textTez (Yüksek Lisans)-- İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2025Otomotiv sektöründe son yıllarda performans, maliyet ve karbon emisyonu gibi gereksinimleri karşılamak adına üstün mekanik özelliklere sahip yeni nesil çelikler geliştirilmektedir. Bu çelik kalitelerinden olan 26MnB5 çeliği işlenebilirlik, kaynaklanabilirlik ve yüksek dayanım özellikleri sebebi ile otomotiv sektöründe farklı parçaların imalatında kullanılmaktadır. Bu tez çalışması kapsamında iki farklı ana grupta düşük sıcaklık ve yüksek sıcaklık aralığında ticari 26MnB5 çeliğinin statik deformasyon yaşlanması davranışı incelenmiştir. Bu amaçla nominal kalınlığı 2 mm olan ticari 26MnB5 çeliği çekme deneyi numunelerine oda sıcaklığında %4 eksenel deformasyon uygulanmıştır. Düşük sıcaklık test grubunda numuneler %4 eksenel ön deformasyon sonrası 150 ℃, 200 ℃, 225 ℃, 250 ℃, 300 ℃ ve 400 ℃ sıcaklıklarda 1, 10, 100 ve 1000 dakika olmak üzere yaşlanma koşullarına tabi tutulup sonrasında çekme deneyleri yapılmıştır. Deformasyon yaşlanması sonrası ulaşılan mekanik özellikler hesaplanırken, ön deformasyon sonrası elde edilen akma dayanımı değerinden yaşlanma sonrası ulaşılan akma dayanımı değeri arasındaki fark alınmıştır. Dayanım değerlerinin hesaplanmasında numunenin orijinal kesit alanları dikkate alınmıştır. Ayrıca yaşlanma öncesi ve sonrası mikroyapısal değişimleri incelemek amacı ile optik mikroskop, taramalı elektron mikroskobu (SEM) ve X-ışını difraksiyonu (XRD) analizleri gerçekleştirilmiştir. Yüksek sıcaklık test grubunda ise numuneler oda sıcaklığında 1 hafta bekletilmiş, 800 ℃'de 5 dakika ve 950 ℃'de 25 dakika olmak üzere belirli sıcaklık ve sürelerde tutulmuş, sonrasında çekme deneyine tabi tutulmuştur. Bu deney setinde görülen sonuçlarda 26MnB5 kalite çeliğin ön deformasyon ve yaşlanma işlemi sonunda akma dayanımının arttığı tespit edilmiştir. Yüksek sıcaklık test grubunda ön deformasyon sonrası akma dayanımı değeri farkı ve yaşlanma sonrası akma dayanımı değeri farkı en fazla 800 ℃'de 5 dakika yaşlandırılan çeliğe ait iken, düşük sıcaklık test grubunda bu değer 250 ℃'de 1000 dakika yaşlandırılan çeliğe aittir. Düşük sıcaklık test grubununun ön deformasyon sonrası elde edilen akma dayanımı değeri ve yaşlandırma işlemi sonrası elde edilen akma dayanımı değerleri tespit edilmiştir. Buradan hareketle kinetik hesaplaması için Johnson-Mehl-Avrami-Kolmogorov (JMAK) modeli kullanılmış ve çeliğin aktivasyon enerjisi 163,57 kJ/mol olarak hesaplanmıştır. Deneysel sonuçlar, uygulamada ardışık deformasyon ve tavlama işlemlerine maruz kalan 26MnB5 kalite çeliğin deformasyon yaşlanmasının etkin olduğunu göstermesi bakımında otomotiv sektörüne yönelik akademik ve endüstriyen çalışmalara katkı sağlayacak nitelik taşımaktadır.Yüksek Lisan
High-resolution wind field determination with wrf-les through meso-micro scale model coupling
No full textTez (Doktora) -- İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2025Son elli yılda küresel elektrik enerjisi talebi, ekonomik büyüme ve kentleşmedeki hızlı artışa paralel olarak önemli ölçüde yükselmiş; elektriğin üretim biçimleri ve sürdürülebilir temini, enerji politikalarının ve bilimsel araştırmaların merkezî konularından biri hâline gelmiştir. Günümüzde toplam elektrik üretiminde hâlâ fosil kaynaklar (kömür, petrol ve doğal gaz) baskın paya sahip olsa da söz konusu kaynakların sınırlı rezervleri, fiyat volatilitesi ve özellikle iklim değişikliği üzerindeki olumsuz etkileri enerji denkleminde yenilenebilir alternatifleri zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda rüzgâr ve güneş enerjisi hem teknolojik olgunluk düzeyleri hem de maliyetlerindeki hızlı düşüş sayesinde son on yılda yıllık kurululu kapasite artışında başı çekmektedir. Rüzgâr enerjisi uygulamalarının planlama süreci, saha rüzgâr kaynağının doğru niceliklendirilmesine ve uzun dönem üretim kestirimlerinin güvenilirliğine dayanmaktadır. Modern rüzgâr kaynağı değerlendirmelerinde, yüksek direklere monte edilmiş meteorolojik sensörler (anemometre, yönölçer vb.) hâlen "standart" veri kaynağı olmayı sürdürse de tepeler, açık deniz alanları ve karmaşık arazi koşullarında lojistik zorluklar ve bakım gereksinimleri maliyetleri yükseltmektedir. Ayrıca IEC 61400-12-1 standardının öngördüğü en az on iki aylık kesintisiz ölçüm zorunluluğu, yatırım takvimlerini uzatabilmektedir. Bu sebeple zemin tabanlı LIDAR/SODAR sistemleri ve sayısal model tabanlı iklim veri kümelerinin (örn. ERA5) istatistiksel-dinamik kuplesi, uzun dönem rüzgâr rejimlerinin yüksek çözünürlükte yeniden yapılandırılmasında giderek daha büyük rol oynamaktadır. Ölçümlerin model verisiyle entegrasyonunda, Bölgesel İklim/Mezo ölçek model-tabanlı yaklaşımlar –özellikle Weather Research and Forecasting (WRF) modeli– alanın atmosferik koşullarını hem yatay hem düşey yönde ayrıntılı olarak çözebilme kapasitesi nedeniyle tercih edilmektedir. Ancak klasik hidrostatik yapılandırmalarda kullanılan ~1–9 km yatay ağ aralıkları, sınır tabaka ve alt ızgara ölçekli (sub-grid-scale, SGS) türbülans proseslerini çoğunlukla parametrize etmek zorundadır. Karmaşık topografya ve orografik hızlanma alanlarının (örn. dar vadiler, sırt hatları) doğru temsil edilebilmesi için LES (Large-Eddy Simulation) çözünürlüğüne (Δx ≲ 100 m) inilmesi ve "gri bölge" ölçeklerinde LES–PBL dengesinin hassas biçimde yönetilmesi gereklidir. Çalışmamızda, WRF modelinin LES kabiliyeti dinamik kuple yaklaşımıyla devreye alınmış; MYNN, YSU ve Shin-Hong gibi farklı sınır tabaka parametrizasyonları, SGS türbülans kapatmalarıyla birlikte test edilmiştir. İki farklı karmaşık coğrafyada (yüksek engebeli iç kara bölgesi ve kompleks arazi yapısı) topografik veri seti (SRTM, GTOPO) ve yüzey pürüzlülüğü haritalarının (CORINE, GlobCover) rüzgâr alanı çözümleri üzerindeki etkileri karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Bu yüksek çözünürlüklü LES deneyleri, yalnızca sinoptik ölçekli akışların büyük dolaşım özelliklerini değil, aynı zamanda sınır tabakadaki küçük-ölçekli izotropik türbülans yapılarının da zamansal ve mekânsal evrimini ayrıntılı biçimde ortaya koymuştur. Elde edilen sonuçlar, geleneksel PBL parametrizasyonlarına kıyasla LES çözünürlüğünün rüzgâr şiddetleri, türbülans kinetik enerjisi (TKE) ve momentum akıları üzerinde %10-15'e varan iyileştirmeler sağladığını; özellikle topoğrafik hızlanma bölgelerinde (ör. vadiler arası akış daralması) YSU parametrizasyonunun konvektif koşullarda, MYNN'nin ise kararsız/stabil geçişlerde üstün performans sergilediğini göstermektedir. Dolayısıyla, rüzgâr enerji santrali (RES) fizibilite çalışmalarında zaman ve maliyet baskısını azaltacak şekilde, bir yıllık saha ölçümüyle kalibre edilmiş yüksek çözünürlüklü WRF-LES senaryoları; uzun dönem enerji üretim tahminlerinin belirsizliğini azaltan, bankalar ve yatırımcılar açısından güvenilirliği yükselten kritik bir araç olarak öne çıkabilecektir. Bu doktora çalışması, rüzgâr kaynaklarının doğru ve detaylı bir şekilde belirlenmesi için mezo ve mikro ölçekli atmosferik modelleme yöntemlerinin birlikte kullanıldığı ileri bir yaklaşımı sunmaktadır. Bu kapsamda Weather Research and Forecasting (WRF) modeli, Büyük Girdap Simülasyonu (Large Eddy Simulation) yöntemleriyle entegre edilerek, büyük ölçekli atmosferik dinamikler ve mikro ölçekli türbülans yapılarını yüksek doğrulukla modelleyebilme yeteneği sağlanmıştır. Çalışma, farklı coğrafi bölgeler ve karmaşık arazi şartlarında yer alan Türkiye'deki Mut bölgesi, Portekiz'deki Perdigão bölgesi ve Kanal İstanbul bölgesi üzerinde detaylı analizler gerçekleştirmiştir. Her bir bölge, karmaşık topografik yapıları ve farklı meteorolojik koşulları nedeniyle geliştirilen modelleme sisteminin etkinliğini doğrulamak için ideal saha çalışmaları olarak değerlendirilmiştir. Mut bölgesinde gerçekleştirilen kapsamlı analizlerde, farklı yüksekliklerdeki (30m, 56m ve 86m) meteorolojik kulelerden elde edilen ölçüm verileri ile yüksek çözünürlüklü WRF-LES simülasyonları karşılaştırılarak rüzgâr şiddeti ve yön tahminlerinin doğruluğu incelenmiştir. Yapılan istatistiksel değerlendirmelerde Kök Ortalama Kare Hata (RMSE), Normalize edilmiş RMSE (nRMSE), Ortalama Mutlak Hata (MAE) ve Weibull dağılım analizleri gibi yöntemler kullanılmıştır. Sonuçlar, mezo-mikro ölçek kuple modellemenin, tek başına kullanılan mezo ölçek modellerden çok daha başarılı olduğunu göstermiştir. Ayrıca yüksek çözünürlüklü topoğrafik veri setlerinin (SRTM, CORINE arazi kullanım verileri ve USGS) entegrasyonu, model ve ölçüm sonuçları arasındaki uyumu belirgin şekilde artırmıştır. Perdigão bölgesinde yapılan çalışmalar, saha kampanyası sırasında elde edilen kapsamlı ölçüm verileriyle desteklenerek, karmaşık vadi yapısı ve sıkça değişen rüzgâr yön koşulları altında modelin doğruluğunu sınamıştır. Özellikle kuzeyli ve güneyli rüzgâr akış koşulları ayrı ayrı değerlendirilmiş ve bu akış koşullarında kullanılan Atmosferik Sınır Tabaka (PBL) parametreleri (Mellor-Yamada-Nakanishi-Niino (MYNN), Yonsei University (YSU), Simulated Heating (SH)) ve alt ızgara ölçekli (SGS) modeli Smagorinsky (SMAG), ve türbülans parametreleri (Türbülans Kinetik Enerji (TKE), Nonlinear Backscatter and Anisotropy (Doğrusal Olmayan Geri Saçılma ve Yöne Bağımlılık) (NBA)) detaylı olarak karşılaştırılmıştır. Güneyli akış koşullarında T20, T25 ve T29 ölçüm noktalarında gerçekleştirilen simülasyonlarda, WRF-LES modelinin zaman içindeki değişimleri, türbülans yapıları ve düşey rüzgâr kaymasını doğru bir şekilde yakaladığı görülmüştür. Taylor diyagramı analizleri, MYNN parametrizasyonu ile TKE parametrelemesinin en düşük RMSE değerleri ve en yüksek korelasyon katsayıları ile en başarılı kombinasyon olduğunu göstermiştir. Kuzeyli akış koşullarında yapılan detaylı analizler de yine MYNN-TKE kombinasyonunun mikro ölçekli rüzgâr yapılarını en iyi şekilde temsil ettiğini doğrulamıştır. Ayrıca transekt karşılaştırmalarıyla, düşey ve yatay rüzgâr şiddetlerinin hassas bir şekilde modellendiği ortaya konmuştur. Kanal İstanbul bölgesinde gerçekleştirilen analizlerde, türbin hub yüksekliklerindeki rüzgâr değişkenliğini değerlendirmek üzere yüksek çözünürlüklü WRF-LES modellemeleri kullanılmıştır. Bu yöntem, türbin yerleşim optimizasyonu ve enerji üretimi tahminlerinde kritik önem taşımaktadır. Gelişmiş arazi ve arazi kullanım veri setlerinin entegrasyonu, tahminlerin doğruluğunu belirgin şekilde artırmıştır. Çalışmanın genelinde, WRF-LES gibi ileri seviye mezo-mikro ölçekli modelleme sistemlerinin kullanımının, rüzgâr enerji kaynaklarının kapsamlı ve doğru değerlendirilmesinde büyük önem taşıdığı vurgulanmıştır. Bu yaklaşımlar, rüzgâr çiftliği saha seçimleri, türbin yerleşim optimizasyonu ve enerji üretim tahminlerinde belirsizlikleri azaltarak, rüzgâr enerjisi geliştirme süreçlerinde karar alma süreçlerini doğrudan iyileştirmektedir. Bu tez, mezo-mikro ölçek eşleştirmesi sağlayan ileri düzey WRF-LES modeli ile atmosferik akışı ayrıntılı olarak simüle etmiş ve farklı topoğrafik koşullardaki rüzgâr kaynağı potansiyelini değerlendirmiştir. Geliştirilen yöntem, Mut (Türkiye), Perdigão (Portekiz) ve Kanal İstanbul güzergâhı (Türkiye) olmak üzere üç ayrı çalışma alanında uygulanarak sınanmıştır. Gelecekte yapılabilecek araştırmalar kapsamında, mevcut modelleme tekniklerinin deniz üstü rüzgâr projelerine uygulanması, gelişmiş veri asimilasyon yöntemleri ile model başlangıç koşullarının iyileştirilmesi ve kuple WRF-LES yöntemlerine dayalı gerçek zamanlı operasyonel tahmin sistemlerinin geliştirilmesi önerilmektedir. Bu çalışmalar, yenilenebilir enerji altyapısının genişlemesini destekleyerek, rüzgâr enerjisinin küresel sürdürülebilir enerji stratejilerindeki rolünü güçlendirecektir. Bu çalışma İstanbul Teknik Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimince Desteklenmiştir. Proje Numarası: MDK-2018-41233 Perdigão saha kampanyası, başta ABD Ulusal Bilim Vakfı (NSF), Avrupa Komisyonu'nun ERANET+ programı, Danimarka Enerji Ajansı, Almanya Ekonomi ve Enerji Federal Bakanlığı, Portekiz Bilim ve Teknoloji Vakfı (FCT), ABD Kara Kuvvetleri Araştırma Laboratuvarı (ARL) ve İsrail İkili Bilim Vakfı (BSF) tarafından finanse edilmiştir. Bu çalışma kapsamında kullanılan NEWA (New European Wind Atlas) veritabanı, Avrupa Komisyonu FP7 programı ve Danimarka Enerji Ajansı (EUDP 14-II, 64014-0590) başta olmak üzere çok sayıda ulusal/uluslararası kuruluşun desteğiyle geliştirilmiştir. NEWA konsorsiyumuna ve veri setini açık erişime sundukları için tüm paydaşlara içten teşekkür ederim.Doktor
Examining the impact of groove profiles and dimensional parameters on shear pin strength
No full textTez (Yüksek Lisans)-- İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2025Yapısal bileşenler, mühendislik sistemlerinin temelini oluşturur ve makinelerin ve sistemlerin güvenli ve verimli çalışması için hayati öneme sahiptir. Tasarımları; statik ve dinamik yükler, çevresel faktörler (korozyon, sıcaklık değişimleri), malzeme seçimi, üretim yöntemleri, maliyet ve estetik gibi çeşitli kriterleri dikkate alarak mühendislik prensiplerinin titizlikle uygulanmasını gerektirir. En uygun çözümü bulmak için bu kriterleri dengelemek çok önemlidir. Temel tasarım unsurları arasında yük taşıyıcı bileşenler (kirişler, kolonlar, plakalar) ve bağlama elemanları (cıvatalar, pimler, kaynaklar, perçinler) bulunur. Bağlama elemanları, yapısal bütünlük için kritik öneme sahiptir; yanlış seçim veya hatalı tasarım, sistem güvenilirliğini ciddi şekilde tehlikeye atabilir. Bağlama elemanlarının tasarımı, kuvvetlerin analizini, uygun malzeme ve boyut seçimini, gerilme konsantrasyonlarının minimize edilmesini ve kolay montajı gerektirir. Kesme pimleri, mekanik sistemleri aşırı yüklenmeye karşı korumak için güvenlik mekanizmaları olarak tasarlanmış özel bağlama elemanlarıdır. Belirli bir yükte kasıtlı olarak kesilerek (makaslama yaparak) daha kritik ve pahalı bileşenlerin zarar görmesini engellerler. Kesme pimleri için en önemli tasarım faktörü, malzemelerinin ve kesit alanlarının, sistemin izin verilen maksimum yükü için uygun olmasını sağlamaktır. Pimin kesme mukavemeti, normal çalışma yükünün üzerinde ancak koruduğu bileşenlerin hasar eşiğinin altında olmalıdır. Kesme piminin geometrisi de tekdüze gerilme dağılımı ve kontrollü kesme için hayati öneme sahiptir. Bu çalışma, kesme pimi tasarımlarını etkileyen mukavemet ve geometrik parametreleri araştırmayı, özellikle farklı çentik geometrilerinin pimin kesme mukavemetini, öngörülebilirliğini ve mekanik olaylarla ilişkisini nasıl etkilediğine odaklanmayı amaçlamaktadır. Metodoloji, mekanik ve malzeme kimyasal testlerinin analitik hesaplamalar ve sonlu elemanlar analizi (SEA) ile korelasyonunu içeriyordu. Bu, farklı geometrilere sahip pim modellerinin karşılaştırılmasına olanak sağladı. Başlangıçta, kimyasal bileşimini belirlemek için V şeklinde çift kesme düzlemi çentiği olan bir kesme pimi numunesi üzerinde spektral analiz yapıldı. Malzeme, akma dayanımı 440 MPa olan 1.0727 kodlu 46S20 otomat çeliği (DIN 100087 sınıfı) olarak tanımlandı. ISO 8749-1986'ya göre, kesme düzlemini çentik bölgesine konumlandıran bir kesme test aparatı tasarlandı ve üretildi. Mekanik kesme testleri, hidrolik bir sıkıştırma test makinesi kullanılarak, pimin merkezi bölümüne yer değiştirme kontrollü bir yük uygulanarak yapıldı. Pim eş zamanlı olarak iki düzlemde kesildi ve elde edilen kuvvet-yer değiştirme verileri analiz edildi. Yer değiştirme, ISO 8749-1986'nın 13mm/dakika sınırı içinde, 5mm/dakika hızında uygulandı. Bu sonuçlar, sonraki korelasyon çalışmaları için kullanıldı. Pimin elastik sınırı test sonuçlarından belirlendi ve akma dayanımı sayısal değerlendirme için kabul edildi. Sayısal yöntem (analitik hesaplama ve SEA) arasındaki korelasyon kabul edilebilir sapma ile elde edildi. SEA için ANSYS Mechanical yazılımı kullanıldı ve kafes modeli için 3B katı hekzahedral elemanlar (SOLID186) kullanıldı. Pimin baş ve uç bölgelerini altı serbestlik derecesinde sabitleyen sınır koşullarıyla ve orta bölümün yüzeyine radyal yük uygulayan statik bir yapısal analiz kurulumu oluşturuldu. Çalışma, üç farklı çentik geometrisi (V şekilli, U şekilli ve dairesel) ve üç farklı kesme çentik genişliği kullanarak bir test matrisi oluşturdu. Pimin minimum çentik çapı 9 mm, nominal çapı ise 14 mm idi. Pim numunesi testlerinde kullanılan malzeme özellikleri, akma gerilme sınırı 440 MPa olan 1.0727 otomat çeliği idi. Sonuçlar, analizden elde edilen üç ana parametreye göre karşılaştırılmıştır; bunlar pim radyal kesme rijitliği, çentik bölgesindeki maksimum Von Mises gerilmesi ve çentik bölgesindeki ortalama Von Mises gerilmesidir. Çentik geometrisindeki değişiklikler bu değerleri doğrudan etkilemiştir. Çentik genişliğinin belirli bir noktanın ötesine artırılması, gerilme tensörünün kesme ağırlıklıdan eğilme ağırlıklıya kaymasına neden oldu ve bu da çentik bölgesindeki yükün pimin orta ve uç kısımları tarafından taşınmasına yol açtı. Belirli bir eşik çentik genişliği olmalı; bunu aşmak çentik bölgesinin kesme ağırlıklıdan eğilme ağırlıklıya geçişine neden olacaktır. Aynı nominal ve kesme çaplarına sahip pimler için, V profilli çentik en iyi sonuçları verdi. Bu durum, V çentiğin çentik yük taşıma bölgesinde en fazla malzeme stoğuna izin vermesinden kaynaklanmaktadır. Çalışmanın gelecek aşamaları, kesme gerilmesi altındaki malzemenin akma sınırının detaylı araştırma, test ve analitik yöntemlerle belirlenmesini iyileştirmeye odaklanacaktır. Kesme pimlerine özgü metodolojik yaklaşımlar derinleştirilecektir. Ek olarak, test kampanyası farklı çentik parametreleri, kesme ve nominal çapları içerecek şekilde genişletilecek, böylece parametrik test verileri artırılacak ve bulgular doğrulanacaktır. Bu, çentik genişliği için eşik değerini belirlemeye ve farklı parametrelerin pimin yapısal özellikleri üzerindeki etkisini ortaya çıkarmaya yardımcı olacaktır.Constructive structures form the bedrock of engineering systems, playing a vital role in ensuring a machine or system operates both safely and efficiently. Designing these structures demands the meticulous application of engineering principles, taking into account a range of critical design criteria. These primarily include the static and dynamic loads the structure will encounter, environmental factors like corrosion and temperature changes, material selection, manufacturing methods, cost, and aesthetic considerations. Balancing these criteria to achieve an optimal solution is absolutely essential throughout the design process. The core design elements of constructive structures encompass load-bearing components (such as beams, columns, plates, etc.), fastening elements, and supports. Load-bearing components are responsible for safely transferring a system's main loads, while fastening elements connect different parts. Fasteners like bolts, pins, welds, and rivets are incredibly important. They're critical components that ensure structural integrity, and if they're chosen incorrectly or poorly designed, the system's reliability can be severely jeopardized. When designing fasteners, you must follow some fundamental rules. These include accurately analyzing the forces the connection will face, selecting the appropriate materials and dimensions, minimizing stress concentrations, and ensuring ease of assembly. For example, with a bolted connection, you need to consider various load types such as tension, shear, and bending. You also have to apply the correct tightening torque and take precautions against loosening. For pin connections, the strength of the pin material, the pin diameter, and the geometry of the connecting elements should all be designed to prevent failures like shearing and crushing. Shear pins are specialized fasteners specifically designed to protect mechanical systems in overload situations. Functioning as a safety mechanism, shear pins are engineered to shear (or break) in a controlled manner when a certain load level is reached. This prevents damage to more critical and expensive components within the system. The most crucial factor in designing shear pins is to ensure that the pin material and cross-sectional area are appropriately determined for the maximum allowable load of the system they are meant to protect. The pin's shear strength must be above the load the system can withstand under normal operating conditions, but below the strength of the components that should not be damaged in case of a failure. The geometry of the shear pin also plays a significant role in its design. Suitable shapes should be chosen to ensure that shear stresses are distributed homogeneously and to facilitate controlled shearing at the desired point. This study aims to examine the strength and geometric parameters considered in shear pin designs as mechanical safety elements. Specifically, it focuses on investigating how different shear notch geometries impact the pin's shear strength, evaluating its predictability, and ensuring its correlation with mechanical phenomena. The methodology involved first establishing a correlation between mechanical and chemical test on material of the pin, followed by analytical calculations and finite element analysis (FEA). This approach allowed for comparisons between pin models with varying geometries. To achieve this, a spectral analysis was initially performed on a shear pin sample featuring a V-shaped double shear plane notch to determine its chemical composition. This chemical composition was identified as belonging to 1.0727 code 46S20 free-cutting steel (DIN 100087 class). Mechanical properties for the pin were determined, with a yield strength accepted as 440 MPa. Subsequently, a shear test fixture was designed and manufactured according to the ISO 8749-1986 standard, positioning the shear plane within the notch region for mechanical testing. The mechanical shear test itself was conducted using a hydraulic compression testing machine, applying a displacement-controlled load to the central section, which was designated as the load application area. The pin was sheared and fractured simultaneously across two shear planes, and the resulting force-displacement data was meticulously analyzed. The displacement was applied at 5 mm/min, remaining within the ISO 8749-1986 standard's maximum speed limit of 13 mm/min. These results were then used for subsequent correlation studies. From the test results, the pin's elastic limit was determined, and its yield strength was accepted for numerical evaluation. An acceptable deviation was achieved in the correlation between the numerical method (analytical calculation and finite element analysis). For the finite element analysis (FEA) studies, the ANSYS Mechanical software package, including its preprocessor, solver, and post-processor, was utilized. The finite element mesh model employed 3D solid hexahedral elements (SOLID186). A static structural analysis setup was created, with boundary conditions fixing the pin's head and end regions in six degrees of freedom, and radial loading applied to the surface of the middle section. The study created a test matrix using three different notch geometries (V-shape, U-shape, and circular) and three different shear notch widths. The minimum diameter in the pin notch geometry, on the shear plane, was 9 mm, with a nominal diameter of 14 mm. For the pin sample material tests, the material was assumed to be 1.0727 free-cutting steel with a yield stress limit of 440 MPa, and the studies proceeded with this assumption. The results were compared based on three main comparative parameters: the pin's radial shear stiffness, the maximum Von Mises stress in the notch region, and the average Von Mises stress in the notch region, all obtained from the analysis results. Accordingly, it was observed that changes in the notch geometry directly impacted these values. Beyond a certain point, increasing the notch width shifted the stress tensor from shear-dominant to bending-dominant, causing the load in the notch region to be carried by the pin's middle and end sections as well. It's clear that the notch width must have a threshold value; exceeding this threshold will cause the pin's notch region to transition from a shear-dominant to a bending-dominant state. For pins with the same nominal and shear diameters, the V-profile notch yielded the best results. This can be attributed to the V-notch allowing for the greatest material stock in the notch's load-bearing region. In the subsequent phases of the study, efforts will focus on refining the determination of the material's yield limit under shear stress through detailed research, testing, and analytical methods. Methodological approaches specific to shear pins will be deepened. Additionally, the conducted test campaign will be expanded to include different notch parameters, shear, and nominal diameters, thereby increasing the parametric test data and enabling a more robust validation of the findings. This will facilitate the determination of the threshold value for notch width and reveal the impact of various parameters on the pin's structural properties.Yüksek Lisan
Comparison of retrofitting methods using fiber reinforced polymer and reinforced concrete shear walls in buildings with inadequate seismic performance
No full textTez (Yüksek Lisans)-- İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2025Bu çalışma kapsamında, Türkiye'deki mevcut bina stokunda sıkça karşılaşılan yetersiz etriye aralığı, yetersiz boyuna donatı, 90° (135° olmayan) etriye uygulaması, düşük beton basınç dayanımı, süneklik yetersizliği, moment ve kesme kapasitesi yetersizlikleri gibi çeşitli yapısal zayıflıklardan/yetersizliklerden bir veya birkaçına sahip iki farklı betonarme bina ele alınmıştır. İncelenen binalara eleman bazlı güçlendirme yöntemi olan lifli polimer ile kolon sargılama ve mevcut binaya sistem bazında güçlendirme için betonarme perde duvar ilavesi gibi iki farklı güçlendirme yöntemi uygulanmış ve her iki yöntemin mevcut bina taşıyıcı sistemlerine etkisi karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Çalışmada, öncelikle binaların mevcut durumları analiz edilmiş, ardından her iki güçlendirme tekniği ayrı ayrı uygulanarak elde edilen performans kazanımları TBDY-2018 yönetmeliği esas alınarak değerlendirilmiştir. Seçilen binaların mevcut ve güçlendirilmiş durumdaki taşıyıcı sistem analizleri, sektörde uluslararası bir şekilde yaygın olarak kabul gören ETABS ve SAP2000 yazılımları aracılığıyla doğrusal ve doğrusal olmayan analiz yöntemleri ile gerçekleştirilmiştir. Mevcut ve güçlendirilmiş binaların performans değerlendirmesi için yapılan analizlerde, TBDY-2018 esas alınmış, ayrıca lifli polimer için ACI-440 kılavuzundaki esaslar da göz önünde bulundurulmuştur. Analizlerde kullanılan yazılımların seçimi, sektörel geçerlilik ve kullanım yaygınlığı dikkate alınarak yapılmış; çalışma aynı zamanda yeni mezun mühendisler ve konuya yeni başlayan araştırmacılar için yol gösterici bir kaynak olacak nitelikte hazırlanmıştır. Yapılan analizler sonucunda, lifli polimer ile kolon sargılamanın, eleman düzeyinde süneklik, kesme kuvveti ve eksenel taşıma kapasitesinde önemli kazanımlar sağladığı; ancak binanın genel rijitliği, periyot değeri ve rijitlik yetersizliği bulunan taşıyıcı sistemin performansı üzerinde çok sınırlı olumlu etkiler oluşturabildiği tespit edilmiştir. Bu yönüyle lifli polimer uygulamasının, taşıyıcı sistem bazında yetersizlikler içeren binalar için tek başına yeterli olamayacağı ve kapsamlı statik analiz yapılmaksızın uygulanmasının, riskli sonuçlar doğurabileceği ortaya konmuştur. Gerçekleştirilen analizlerde, yalnızca lifli polimer ile güçlendirilmiş binaların, TBDY-2018 yönetmeliğinde tanımlanan kontrollü hasar performans düzeyine erişemediği gözlemlenmiştir. Özellikle 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrasında birçok binada, gerekli statik analizler yapılmaksızın gerçekleştirilen yetersiz güçlendirme uygulamaları nedeniyle oluşabilecek ekonomik kayıplar ve yapısal riskler dikkate alındığında, bu çalışmanın hatalı uygulamaların önüne geçilmesi açısından önemli bir katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Çalışma ayrıca lifli polimer sargılama uygulamalarının, kolon geometrisine bağlı olarak kesme kuvveti kapasitesinde ve sargılama etkisi ile betonun basınç dayanımında sağladığı artışlar ile eleman bazındaki yetersizliklerin giderilmesinde etkili bir yöntem olduğunu ortaya koymaktadır. Mevcut bina stokunun genelinde sistem düzeyinde yetersizliklerin yaygın olduğu göz önüne alındığında, taşıyıcı sistem performansını iyileştirmede betonarme perde ilavesi ya da çelik çapraz vb. sistem düzeyinde müdahalelerin öncelikli olarak değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Mevcut bina taşıyıcı sistemine betonarme perde ilave edilerek yapılan sistem düzeyindeki güçlendirmenin, binanın yanal rijitliğini arttırarak, göreli kat ötelemelerini, 2.mertebe etkilerini azaltmakta ve enerji sönümleme kapasitesini artırarak, taşıyıcı sistemin deprem davranışını olumlu yönde etkilemektedir. Bu çalışmada incelenen ve perde ilavesi ile sistem bazında güçlendirilen binalardan biri, doğrudan TBDY-2018'de belirtilen kontrollü hasar performans düzeyine ulaşırken, diğer binanın eleman düzeyinde bazı yetersizlikler barındırdığı ve bu yetersizliklerin lifli polimer sargı veya çelik mantolama gibi eleman bazlı güçlendirme yöntemleri ile giderilmesi sonucunda, TBDY-2018'de belirtilen hedef performans düzeyine ulaştığı belirlenmiştir. Sonuç olarak, güçlendirme yöntemi seçiminde, her binanın özgün yapısal özellikleri ve yetersizlikleri dikkate alınmalı; sistem düzeyinde yetersizlik barındıran binalarda sadece eleman bazlı müdahalelerle yetinilmemeli, sistem bazında güçlendirme yöntemleri önceliklendirilmeli, eleman bazında gerekli olabilecek süneklik artışının sağlanması da göz ardı edilmemelidir. Bina stoğunun mevcut taşıyıcı sistem yetersizlikleri göz önüne alındığında, yapısal gerekliliğe göre hem sistem bazlı hem de eleman bazlı güçlendirme yöntemlerinin birlikte uygulanması önerilmektedir. Yeniden yapım kararı veya güçlendirme sürecinde; maliyet, uygulanabilirlik ve yapının özel koşulları göz önüne alınarak, verilecek kararın bütüncül bir mühendislik yaklaşımıyla değerlendirilmesi gerekmektedir.Within the scope of this study, two different reinforced concrete buildings exhibiting one or more common structural deficiencies frequently encountered in Turkey's existing building stock were examined. These deficiencies include insufficient stirrup spacing, inadequate longitudinal reinforcement, use of 90° (non-135°) stirrups, low concrete compressive strength, lack of ductility, and deficiencies in moment and shear capacity. Two different retrofitting methods were applied to the buildings: fiber reinforced polymer wrapping for element-based retrofitting, and the addition of reinforced concrete shear walls for system-based retrofitting. The effects of both retrofitting methods for existing structural system were comparatively evaluated. Initially, the current structural conditions of the buildings were analyzed. Subsequently, each retrofitting technique was applied independently, and the resulting performance gains were assessed in accordance with the Turkish Building Earthquake Code (TBDY-2018). Structural system analyses of both the existing and retrofitted states of the buildings were conducted using linear and nonlinear analysis methods via ETABS and SAP2000, which are widely recognized and accepted in the engineering industry. While TBDY-2018 formed the basis of the performance evaluations, the guidelines of ACI-440 were also considered for the fiber reinforced polymer applications. The selection of the analysis software was based on industry validity and widespread usage. This study is also intended to serve as a guiding resource for newly graduated engineers and researchers who are new to the subject. The analysis results revealed that fiber reinforced polymer wrapping of columns significantly improved ductility, shear force capacity, and axial load-carrying capacity at the element based. However, its effect on global parameters such as building stiffness, structural period, and overall performance was found to be very limited. Consequently, it was concluded that fiber reinforced polymer wrapping application alone is not sufficient for buildings with structural system-based deficiencies, and its use without comprehensive structural analysis may result in risky outcomes. Specifically, for examined buildings, buildings that retrofitted solely with fiber reinforced polymer did not meet the "controlled damage" performance level defined in TBDY-2018. Considering the possible economical losses and structural risks observed after the February 6, 2023 Kahramanmaraş earthquakes mainly due to inadequate retrofitting interventions conducted without necessary structural assessments this study is expected to contribute significantly to preventing similar errors in future applications. Moreover, the study demonstrates that fiber reinforced polymer wrapping, depending on the column geometry, effectively enhances shear capacity and concrete compressive strength through confinement effects, thus proving useful in addressing element-based deficiencies. Given the widespread presence of system-based weaknesses in the existing building stock, it was concluded that interventions at the system base such as the addition of reinforced concrete shear walls or buckling restrained braces, etc. should be prioritized for improving structural performance. System-based retrofitting by adding shear walls to existing building, increases lateral stiffness, enhances energy dissipation capacity, reduces relative story drifts and second-order (P-Δ) effects, thereby positively influencing the seismic behavior of the structure. Among the buildings analyzed, one reached the "controlled damage" performance level specified by TBDY-2018 solely through the addition of shear walls to existing building, while the other required supplementary element-based retrofitting (e.g., fiber reinforced polymer wrapping or jacketing) to achieve the target performance level. In conclusion, the selection of retrofitting methods should be based on the structural characteristics and deficiencies of each building. For buildings with system-based deficiencies, relying solely on element-based interventions is insufficient; system-level retrofitting techniques should be prioritized and the potential needs for increase in ductility at the element level should not be overlooked. Considering the existing deficiencies of the structural system in the building stock where structurally necessary, a combined application of both system-based and element-based retrofitting methods is recommended. During the decision-making process for reconstruction or retrofitting, factors such as cost, feasibility, and the specific conditions of the structure should be evaluated within a comprehensive engineering framework.M.Sc
Savaş uçağından mühimmatın ayrılması
No full textThesis (M.Sc.) -- Istanbul Technical University, Graduate School, 2025Modern fighter aircraft carry various external stores, such as munitions, fuel tanks, and pods, under the fuselage or wings to complete missions successfully. The safe and stable release of these stores is very important for both mission success and flight safety. This process is called store separation. It is affected by the aerodynamics of the aircraft, the shape of the store, the flight conditions, and the physical properties of the release mechanisms. During separation, the store is affected by aerodynamic forces and moments. These forces determine the path and orientation of the store, and also the risk of collision with the aircraft. Therefore, the separation process must be carefully analyzed. It is not only about the mechanical release system, but also how the store behaves at subsonic, transonic, or supersonic speeds. The store must separate safely and also fly stably toward the target. In practice, various methods can be preferred for store separation analysis: •Wind Tunnel Test •Flight Test •Store Separation Simulations Flight tests give the most accurate results, but they are very expensive, takes time, and can only test limited scenarios. In a wind tunnel test, the aircraft and store are tested together to measure aerodynamic loads during separation. Trajectory of the store calculated for each flight case by doing 6 DOF simulation. Wind tunnel tests are also costly and slow. Computational Fluid Dynamics (CFD) based 6-Degree-of-Freedom (6-DoF) simulations are widely used to understand the aerodynamic behavior of the store during release. Methods like Grid Method and Overset Grid help calculate the aerodynamic forces and moments at different positions of the store, so the separation can be analyzed. Munitions are usually divided into two groups: bombs and missiles. They use different release systems. Bombs fall due to gravity and ejector forces. Missiles also have rocket motors that give forward speed. Stores can be carried on internal stations inside the fuselage or on external stations under the wings. In this study, the store is a free-falling bomb, released from an external wing station. Separation from internal stations is harder than from external stations. The airflow inside the cavity is unsteady and affects the separation more. However, cavity flow is out of scope for this study. In this thesis, aerodynamic interactions between the store and the aircraft during separation are studied. The factors that affect safe separation are discussed using numerical modeling and trimming techniques. Simulation results show how store separation changes in different flight conditions. The goal is to support store design and integration and to help decide the best release moment.Modern savaş uçakları, görevlerini etkili bir şekilde yerine getirebilmek için, çeşitli harici yükleri, mühimmat, yakıt tankı, pod gibi, gövde ya da kanat altına entegre edilmiş şekilde taşımaktadır. Bu harici yükler, uçuş sırasında hem uçağın performansını hem de görev başarısını doğrudan etkileyebilecek niteliktedir. Bu nedenle, yüklerin güvenli bir şekilde uçağa entegre edilmesi, uçuş güvenliği ile doğrudan ilişkili olup, uçaktan ayrılmaları süreci de oldukça kritik bir aşama teşkil etmektedir. Mühimmat ayrılması (store separation) olarak adlandırılan bu süreç, mühimmatın uçaktan ayrıldığı andan itibaren uçuş güvenliği açısından kritik öneme sahiptir. Mühimmatın uçaktan doğru bir şekilde ayrılabilmesi hem mühimmatın hedefe ulaşabilmesi hem de taşıyıcı uçağın güvenli bir şekilde görevini sürdürebilmesi için gereklidir. Mühimmat ayrılma süreci, birçok faktörden etkilenmektedir. Uçağın aerodinamik yapısı, mühimmatın geometrisi, uçuş zarfı koşulları ve mühimmatın ayrılmasını sağlayan mekanizmaların fiziksel özellikleri, bu süreci doğrudan etkileyen unsurlardır. Ayrılma sırasında, mühimmatın uçaktan ayrıldığı an ve sonrasında maruz kaldığı aerodinamik kuvvetler, momentler ve etkileşimler, mühimmatın izlediği yörüngeyi, yönelimini ve taşıyıcı uçağa olan mesafesini belirleyen temel faktörlerdir. Bu kuvvetlerin, mühimmatın uçaktan ayrıldıktan sonraki davranışını etkilemesi, uçuş güvenliği ve görev başarısı açısından son derece önemlidir. Mühimmat ayrılma süreci, sadece mekanik salım sistemlerinin doğru çalışması ile değil, aynı zamanda mühimmatın ayrılma sonrasında altsonik, transonik ya da süpersonik hızlarda nasıl davrandığının titizlikle analiz edilmesiyle güvence altına alınmalıdır. Mühimmatın, uçaktan güvenli bir şekilde ayrılmasının yanı sıra, ayrıldıktan sonra hedefe doğru istikrarlı ve kararlı bir şekilde yönelmesi de büyük önem taşır. Bu durum, özellikle savaş uçakları ve mühimmatın yüksek hızlarla seyir halinde olduğu senaryolarda, ayrılma anından sonra mühimmatın hedefe ulaşmasını engelleyecek kararsızlıkların önlenmesini gerektirir. Pratik uygulamalarda mühimmat ayrılma analizinde kullanılan çeşitli yöntemler ve teknikler, bu sürecin güvenli ve doğru bir şekilde gerçekleştirilmesini sağlamaya yönelik olarak geliştirilmiştir. Bu analizlerde, farklı test ve simülasyon yöntemleri tercih edilebilir. Bu yöntemlerden bazıları şunlardır: •Rüzgar Tüneli Testleri: Bu testler, uçak ve mühimmat arasındaki aerodinamik etkileşimleri daha ayrıntılı şekilde incelemeye olanak tanır. Rüzgar tünelinde yapılan testler, mühimmatın ayrılma sırasında maruz kaldığı aerodinamik yüklerin ölçülmesini sağlar. Bu yüklerin etkisi altında mühimmatın izlediği yörüngeyi, hızlanma değerlerini ve uçuş yönelimini detaylı bir şekilde analiz etmek mümkündür. Ancak rüzgar tüneli testleri oldukça pahalıdır, zaman alıcıdır ve sadece sınırlı sayıda senaryoda geçerlidir. •Uçuş Testleri: Uçuş testleri, mühimmat ayrılma sürecini gerçek dünya koşullarında test etmenin en doğru yöntemlerinden biridir. Bu testlerde, mühimmatın uçaktan ayrıldıktan sonraki davranışı gözlemlenir ve kaydedilir. Uçuş testleri, laboratuvar ortamında yapılan simülasyonlardan daha gerçekçi sonuçlar verebilir, ancak maliyetli, zaman alıcı ve sınırlı sayıda test yapmaya olanak tanır. En önemlisi uçuş güvenliği açısından riskler barındırır. •Mühimmat Ayrılma Simülasyonları: Bu tür simülasyonlar, hesaplamalı akışkanlar dinamiği (CFD) gibi sayısal yöntemler kullanılarak yapılır. Simülasyonlar, mühimmatın aerodinamik davranışını daha ayrıntılı bir şekilde analiz etmeyi sağlar. Mühimmatın uçaktan ayrıldıktan sonra izlediği yol, hız ve yönelim gibi parametreler bu simülasyonlarla daha güvenli bir şekilde tahmin edilebilir. Hesaplamalı Akışkanlar Dinamiği (CFD) tabanlı 6 Serbestlik Derecesi (6-DoF) simülasyonları, mühimmatın serbest bırakılma anındaki aerodinamik davranışını incelemek için yaygın olarak kullanılan bir tekniktir. Bu simülasyonlar sayesinde, mühimmatın ayrılma anında maruz kaldığı kuvvetler ve momentler, sayısal ağ tabanlı çözümler kullanılarak hesaplanır. Bu tür çözümler, mühimmatın uçaktan ayrılma sonrasındaki davranışını daha ayrıntılı bir şekilde analiz etmeye yardımcı olur. Örneğin, mühimmatın havada sabit bir yörüngede ilerlemesi veya taşınan hızlarla etkileşimde bulunarak yön değiştirmesi gibi durumlar simülasyonlarda test edilebilir. Mühimmatlar, genellikle bombalar ve füzeler olmak üzere iki ana kategoride sınıflandırılabilir. Bu mühimmat türleri, bırakılma mekanizmaları açısından farklılık gösterirler. Bombalar, çoğunlukla kendi ağırlıkları ve fırlatma kuvvetleri etkisinde serbest düşüş hareketi yaparak hedeflerine doğru ilerlerken, füzeler ise motorlar sayesinde ileri yönde hızlanarak hedeflerine ulaşırlar. Bu iki farklı mühimmat tipi, mühimmat ayrılma sürecinde farklı aerodinamik etkileşimlere yol açar ve her birinin kendine özgü ayrılma mekanizmaları vardır. Ayrıca mühimmatlar, uçağın gövdesi içerisindeki iç istasyonlarda veya kanat altındaki dış istasyonlarda taşınabilir. İç istasyonlardan ayrılma, dış istasyonlara göre daha zorlu bir süreçtir, çünkü iç istasyonlardan ayrılma sırasında akış kararsızlıkları daha belirgin hale gelir ve aerodinamik etkiler bu noktada çok daha karmaşık bir yapıya bürünür. Ancak bu çalışmada, özellikle iç istasyonlardan ayrılma detaylarına odaklanılmamış, dış istasyonlardan ayrılma süreci üzerinde durulmuştur. Bu tez çalışmasında, savaş uçaklarından ayrılan mühimmatların uçakla olan aerodinamik etkileşimleri detaylı bir şekilde incelenmiştir. Bu etkileşimlerin güvenli mühimmat ayrılması üzerindeki etkileri, sayısal modelleme ve trimleme yaklaşımlarıyla değerlendirilmiştir. Simülasyon sonuçları, mühimmat ayrılmasının farklı uçuş koşullarında nasıl değiştiğini ve hangi uçuş senaryolarında güvenli mühimmat ayrılması sağlanabileceğini ortaya koymuştur. Bu veriler, mühimmat tasarımı ve entegrasyonu süreçlerine katkı sağlamayı amaçlamakta olup, mühimmatların tasarımında güvenli ayrılma koşullarının göz önünde bulundurulmasını teşvik etmektedir. Ayrıca, mühimmatın güvenli bir şekilde ayrılabilmesi için hangi anda bırakılması gerektiği konusunda da önemli kararlar verilmesi sağlanmıştır. Bu kararlar, mühimmatın hedefe ulaşma olasılığını en üst düzeye çıkarmayı ve taşıyıcı uçağın güvenliğini tehlikeye atmadan mühimmatın doğru şekilde işlev görmesini sağlamayı hedeflemektedir.M.Sc
Dijital kamusal alanın agonistik teori temelinde eleştirel bir değerlendirmesi
No full textThesis (M.Sc.) -- Istanbul Technical University, Graduate School, 2025This study aims to create new theoretical expansions in the popular discussion of the digital public sphere and democratization. The relationship between democratic engagement and social media platforms as digital public spheres has been a popular topic and many writers expected that it would be easier to consolidate democratic grounds in the age of social networking sites. It was mainly due to the assumption that social and technical foundations of Web 2.0 may facilitate the free expression of ideas, participation, pluralism, and so on. However, it is argued in this study that social media platforms have severe disadvantages in promoting democratic grounds and forming public spheres as opposed to popular expectations. The relationship between social media and democratic engagement has been thought of predominantly through rationality and consensus. Such an approach disregards the importance of conflict in consolidating democratic grounds. Contemporary agonism differently focuses on power exertion and shows that democratic grounds can be consolidated by persisting conflict. Conflictual processes are crucial in preventing the monopolization of power and preserving the plurality of subjectivities. Adhering to the agonistic principles, the market-oriented logic of social media platforms and its influence on political conflict are critically evaluated in this study. This market-oriented logic is indeed diffused into design, interfaces, and the behavioral patterns of users and owners of platforms in the case of social media. Therefore, a multifaceted approach with the analysis of the socio-cultural and political implications of social network sites is presented. Social media and its potential to promote democratization have been widely mentioned through the concept of the digital public sphere so far. In the second chapter of this study, the definitions of the terms ICT, Web 2.0, and social media are given, and the concept of "the digital public sphere" which is based on Habermas's traditional "public sphere" is considered. The study describes the transformation of internet usage after Web 2.0 and shows how discussions on social media have intensified in the literature. After considering the initial approaches to this topic, in the third chapter, contemporary agonistic theory was mentioned along with its historical references. The discussion of social media as a digital public sphere continued with the new expansions that can be created by the agonistic model. Basic concepts of contemporary agonistic thought is explained with references to the leading agonistic figures. In the fourth chapter of the study, social media is criticized on the basis of agonistic thought; the commercialization of digital space, the design of social media platforms, and the surveillance culture form the main topics of discussion. Finally, the main idea that social media platforms have severe disadvantages in promoting democratic grounds is recaptured with references to antagonist polarization recurring in platforms in the fourth chapter. This chapter mainly focuses on the quality of the confrontation between poles in digital space and relevant case studies are presented to empirically support the main argument. The study considers the fluid formation of platforms, their users, and their owners. The competition and shared patterns between different platforms are also observed. Along with the human actors mentioned above, technical foundations and designs of social media platforms are regarded as actors in relational situations. In this way, a critical approach is constructed with a multilayered analysis. Some deficiencies observed in the previously presented criticism are attempted to be eliminated with this discussion.Bu çalışma dijital kamusal alan ve demokratikleşme konusunda yeni teorik açılımlar yaratmayı amaçlamaktadır. Demokratik katılım ile dijital kamusal alanlar, yani sosyal medya platformları arasındaki ilişki akademide popüler bir tartışma konusu olmuş; birçok yazar sosyal medya çağının demokratik temelleri sağlamlaştırmada olumlu etki göstereceğini düşünmüştür. Bu varsayım Web 2.0 ile elde edilen sosyal ve teknik imkanların fikir alışverişini, katılımcılığı, çoğulluğu ve benzeri imkanları güçlendirmede rol oynayacağı düşüncesine dayanmaktadır. Popüler beklentinin aksine, bu çalışmada, sosyal medya platformlarının demokratik temelleri güçlendirmede ve kamusal alanlar oluşturmada önemli zayıflıkları olduğu öne sürülmektedir. Sosyal medya ve demokratik katılımcılık ilişkisi daha önce ağırlıklı olarak konsensüs ve akılcılık dolayımıyla düşünülmüştür. Bu yaklaşım tarzı demokratik temelleri sağlamlaştırmada siyasal çatışmanın önemini göz ardı etmiştir. Bu yaklaşıma bir alternatif olarak çağdaş agonizm ise güç ilişkilerine işaret eder ve demokratik temelleri sağlamlaştırmada çatışmanın önemine değinir. Çatışmacı süreçler gücün tekelleşmesini önlemede ve çoğulculuğu korumada rol sahibidir. Bu çalışmada agonistik ilkelere bağlı kalınarak sosyal medya platformlarında etkisini gösteren piyasa mantığı ve bu mantığın siyasal çatışma üzerindeki etkisi eleştirilmektedir. Sosyal medya bağlamında bu piyasa mantığının tasarım, arayüzler, kullanıcılar ve platformların sahipleri üzerinde yaygın şekilde etkili olduğu söylenebilir. Dolayısıyla bu çalışmada sosyal ağ sitelerinin sosyo-kültürel ve siyasal boyutlarını kapsayan çok yönlü bir analiz sunulmuştur. Önceki literatürde sosyal medyanın demokratikleşmeyi destekleme potansiyelinin sıklıkla dijital kamusal alan kavramıyla birlikte ele alındığı görülebilir. Bu minvalde çalışmanın ikinci bölümünde BİT, Web 2.0 ve sosyal medyanın tanımları verilmiş, sonrasında Habermas'ın geleneksel "kamusal alan" kavramı üzerinde şekillenen "dijital kamusal alan" kavramı ele alınmıştır. Özellikle 2004 sonrasında Web 2.0 ile internet kullanımının farklılaştığı ve literatürde sosyal medya üzerindeki tartışmaların yoğunlaştığı belirtilmiştir. Habermas kamusal alan kavramını liberal kapitalizmin erken dönemlerine dayandırmaktadır. Sivil toplumun etkisiyle ortaya çıkan kamusal alan, yurttaşların bütün bağlarından sıyrılarak var olabildiği ve fikirlerini müzakere edebildiği alanlar olarak tasvir edilmiştir. Habermas'ın kamusal alan ile devlet ya da pazar arasında bir ayrım çizdiği görülmektedir. Habermas'a göre bunlar arasında yalnızca kamusal alanda iletişimsel rasyonalitenin belirleyici olduğu söylenebilir. Habermas devlet ve pazar alanlarındaki mantığın söylemsel bir yapıya dayanmadığını, iletişimsel eylemin sadece kamusal alanda mümkün olabildiğini belirtir. Bu sebeple kamusal alanda kişilerin önceki statüleri, zenginlikleri, mesleki pozisyonları ya da inanışları ön planda değildir. Kişiler eşit ve fikirlerini özgürce ifade eden katılımcılar olarak var olabilmektedir. Kararlar argümanların niteliğine göre alınır ve katılımcılar arasında rasyonel bir konsensüs oluşturulabilir. Habermas'ın demokrasi modelinin temelinde kamusal alan kavramıyla ele aldığı iletişimsel rasyonalite bulunmaktadır. Öte yandan, Habermas kitlesel medyanın ve kapitalizmin gelişen dinamiklerinin etkisiyle iletişimsel rasyonalitenin tahrip edildiğini, eleştirel düşüncenin piyasa ilişkileriyle yok olduğunu belirtmiştir. Web 2.0 ile sosyal medyanın yaygınlaşmasının ardından dijital kamusal alan kavramını ortaya atan düşünürler, bu sürecin tersine dönebileceğini, sosyal medya platformlarının yatay iletişim ağları oluşturmada, mesafe engeli olmaksızın çok katılımcılı tartışmalara zemin hazırlamada ve demokratik bir ivmelenme sağlamada etkili olabileceğini iddia etmiştir. Böylelikle, kitlesel medyanın yarattığı tahribatın giderilebileceği, eleştirel düşüncenin ve düşünsel zenginliğin yeniden belirleyici olabileceği varsayılmıştır. Tez çalışmasında dijital kamusal alan teorileriyle öngörülen demokratik ivmelenme düşüncesine karşı, güncel vaka çalışmalarından faydalanılarak ve kavramsal bağlantılar dolayımıyla eleştiriler yöneltilmiştir. Eleştirilerin teorik çerçevesini agonistik teorik yaklaşım oluşturmuştur. Tezin üçüncü bölümünde, tarihsel referanslarıyla birlikte çağdaş agonistik teoriden bahsedilmiştir. Bir dijital kamusal alan olarak sosyal medya tartışmasında agonistik demokrasi modelinin yaratabileceği yeni açılımlara dair bir meşrulaştırmaya yer verilmiştir. Agonistik teorinin özgünlüğü çatışma ve trajedi gibi geleneksel olarak pejoratif anlamlar atfedilen olguları merkeze almasında, bunları siyasal üretkenliğin ve çoğulculuğun kaynağı olarak yeniden yorumlamasındadır. Çağdaş agonistik düşünürler antagonizmanın insan toplumuna içkin olduğu fikrini paylaşır ve siyasal çatışmanın zayıfladığı durumlara şüphe ile yaklaşırlar. Bunun sebebi, insan toplumuna içkin olan ayrışmaların siyasal çatışma şeklinde ifade edilmesi gerekliliğidir. Demokrasinin ve çoğulculuğun kökeninde bu fikir yatmaktadır. Çağdaş agonizmin temsilcilerinden Chantal Mouffe demokrasinin teminatı olarak meşru bir öteki, hatta meşru bir düşman tanımı üzerine yoğunlaşmıştır. Buradaki düşmanlık ile kastedilen siyasal karşıtlıktır: süregelen siyasal mücadelenin demokrasinin tek teminatı olabileceğini öne sürer Mouffe. Eğer antagonizma toplumlara içkin ise, demoratik bir toplumda bu antagonizma siyasal çatışma biçiminde temsil edilebilmelidir. Aksi taktirde gerçek bir demokrasiden bahsedilemez. Ontolojik anntagonizma, kendini yenileyen bir siyasal çatışmanın sürekliliğini gerektirir. Rasyonel, hukuki ya da ahlaki şekilde ifade edilen bütün uzlaşılar zorunlu olarak bir dışlama barındıracağından, agonistik teoride siyasal çatışmanın sürekliliğine bir değer atfedilir. Mouffe bu çizgiyi objektifliğin ve iktidarın yakınlaştığı durumlarda güç ilişkilerini arayarak sürdürür. Mouffe'a paralel şekilde, çağdaş agonizmin bir diğer temsilcisi olan William Connolly agonistik saygı düşüncesini ortaya koymuş ve etik bir anlayış geliştirmiştir. Connolly insan toplumunda inançların ve fikirlerin zorunlu olarak çeşitlilik göstereceğini kabul eder. Bu sebeple her inanç ya da fikir savunucusunun belli bir seviyede şüpheye sahip olması gerektiğini savunur. Ötekiye olan saygının temelinde bu şüphe vardır. Ancak bu şüphe ve ötekiyle olan etkileşim sayesinde öznellikler siyasal anlamda etkili ve üretken sekilde ortaya konabilir. Diğer bir agonistik düşünür Bonnie Honig ise edim siyaseti kavramıyla siyasal aktivitenin çatışmacı yönünü önceleyen bir teorik anlayış geliştirmiştir. Buna göre siyaset, ahlak ya da adalet gibi farklı disiplinlerce yerinden edilme tehlikesi altındadır. Siyasal aktivite çatışmacı yönüyle bir yenilik doğurma kapasitesine sahipken, siyasetin ahlak ve adalet gibi kapanmış anlatılara dayanan disiplinlerce yerinden edilmesi demokratik çoğulculuğu engeller niteliktedir. Çünkü demokratik siyaset öznel kimliklerin çeşitliliğini öngörür ve öznelliklerin özgün şekillerde ifade edilmesini gerektirir. Kapanmış anlatılar ise buna engel olmaktadır. Özetle, çağdaş agonistik düşünürler öteki ve karşıt olana saygıyı ve bu bağlamda siyasal çatışmanın önemli bir dayanak olduğunu ifade etmektedir. Bu tezde dijital kamusal alan teorileriyle varsayılan demokratikleşme fikri, yukarıda özetlenen agonistik perspektifle ele alınmıştır. Demokrasinin temel gereksinimleri olarak ortaya konan siyasal çatışma, öznelerarası etkileşim ve çoğulculuğun niteliği sosyal ağlar bağlamında yeniden düşünülmüştür. Tezin dördüncü bölümünde bu agonistik ilkeler temelinde bir dijital kamusal alan incelemesi sunulmaktadır. Sosyal medyanın ticarileşmesi, sosyal medya platformlarının tasarımı ve gözetim kültürü agonistik düşünce temelinde tartışılmıştır. Çalışmanın bu bölümünde, sosyal medya platformlarının demokratik temelleri güçlendirmede önemli handikapları olduğu yönündeki ana iddia tekrar sunulmuş ve bu iddia platformlardaki yaygın antagonist kutuplaşmaya atıfla desteklenmiştir. Temel olarak dijital mekanlarda taraflar arasındaki karşılaşmaların niteliğine odaklanılmış ve ana argümanı desteklemek üzere ilgili vaka çalışmalarına yer verilmiştir. Bu tez odak noktası olarak sosyal medya platformları ve platformların kullanıcıları ile sahiplerinin dahil olduğu kümelenmeyi ele almaktadır. Farklı platformlar arasında paylaşılan kalıplar da gözlemlenmektedir. Yukarıda bahsi geçen aktörlerin yanı sıra, sosyal medya platformlarının teknik temelleri ve tasarımları ilişkisel durumlarda birer aktör olarak değerlendirilmiştir. Bu şekilde, çok katmanlı bir analizle eleştirel bir yaklaşım oluşturulmuştur. Daha önce sunulan eleştirilerde gözlemlenen bazı eksiklikler bu tartışma ile giderilmeye çalışılmıştır. Sahiplik ilişkileri, tasarımsal özellikleri ve kullanıcı davranışları gözetildiğinde sosyal medya platformlarında ticarileşmenin ve piyasa mantığının baskın olduğu söylenebilir. Bu platformlar öznel çeşitliliği yansıtma kapasitesi sınırlı, algoritmik yanlılık sebebiyle yankı odaları oluşturmaya meyilli, siyasal kimlikler arası iletişimin nadiren sağlıklı bir şekilde kurulabildiği alanlar olarak düşünülebilir. Sosyal ağ siteleri bu yönleriyle demokratik kamusal alanlar oluşturmaktan uzak görünmektedir. Sosyal medyadaki tartışmalarda siyasal karşıtlıktan ziyade, siyasal alanda değerlendirilemeyecek bir düşmanlık görülmekte, tarafların ahlaki üstünlük düşüncesiyle karşıdakini mağlup etme tutkusu ön plana çıkmaktadır. Tasarımları ve algoritmaları vasıtasıyla kolay tüketilebilir, taraftar toplayabilir içerikleri ön plana çıkaran platformlar, demokratik ve çoğulcu tartışmaların yerine "kazanan içerikleri" koymakta ve böylelikle tarafların kendilerine bahşettiği üstünlük fikrini beslemektedir. Demokratik bir gereksinim olarak karşıt tarafa duyulan saygı giderek yitirilmektedir. Buradaki temel kaygı Habermas'ın işaret ettiği, aydınlanma ve burjuva toplumu ile şekillenen, özgürlük olgusuyla birlikte düşünülen kamusal alanın özerkliğinin yitirilmesidir. Bir başka deyişle piyasa mantığı ve bürokratik stratejilerin kamusal alanla iç içe geçmesidir. Tezde dijital kamusal alan düşüncesiyle varsayılan, kitlesel medyanın yarattığı tahribatın sosyal ağ platformları dolayımıyla geri döndürülebileceği ve böylelikle demokratik bir ivmelenmenin mümkün olacağı düşüncesi eleştirilmiştir. Bu eleştiri çok katmanlı değerlendirmelere dayanmaktadır. İlk olarak platformların sosyoekonomik yapısındaki dönüşüm belirleyici bir faktör olarak ortaya konmuştur. Sosyal medya platformları ilk günlerinde kullanıcı odaklı olup, kâr amacı gütmeyen kamusal mekanlar olarak ifade edilse de sonrasında dönüşüm geçirmiştir. Günümüzde popüler platformların tamamı kâr amacı güden geniş çaplı şirketler olarak düşünülebilir. Böylelikle nitelikli kamusal tartışmalar yerine konforlu bir ortam sunmayı amaçlayan, kolay tüketilebilir içerikleri önceleyen ve etkileşim almada başarılı kullanıcılarına gelir kapısı aralayan alanlar haline gelmişlerdir. Bir nevi pazar stratejileriyle şekillendikleri, hatta pazarlama araçlarına dönüştükleri söylenebilir. İkinci olarak eklenmelidir ki platformların sosyoekonomik dönüşümü platformlarda kullanılan arayüzler ve algoritmik yapı açısından belirleyici olmuştur. Ana hedef olarak kullanıcı aktivitesini nitelikten bağımsız şekilde arttırmayı amaçlayan platformlar, beğeni ve etkileşim toplama odaklı tasarımlar kullanmaktadır. Platformların algoritmik yapıları her kullanıcı için etkileşim alma kapasitesi yüksek içerikleri öncelemektedir. Böylelikle kullanıcıların karşıt fikirlere erişme ve farklı kimlikleri anlama kapasiteleri sınırlı kalmaktadır. Bu yönüyle platformlar, öngörülenin aksine demokratik bir çoğulculuktan ve fikirlerin çeşitliliğinden ziyade finansal büyüme motivasyonunu temsil etmektedir. Son olarak, platformların sahiplik ilişkileri, tasarımsal özellikleri ve algoritmik yapıları yeni kullanıcı normları yaratmıştır. Platformlar ile iç içe geçmiş piyasa stratejileri belki de hiç olmadığı kadar gündelik hayata nüfuz etmeye başlamıştır. Tezde platformların gündelik hayata ve kullanıcı davranışlarına etkisi gözetilirken gözetim kültürü kavramına değinilmiştir. Bu kavram ile artık bireylerin kendi gözetim faaliyetlerini gerçekleştirmesi ve gözetim pratiğinin etkisinin derinleşmesi ifade edilmektedir. Tezde sosyal medyanın bu geçişte önemli bir role sahip olduğu ortaya konmuştur. Platformların kullanıcısı olarak bireyler, giderek artan şekilde kabul görme tutkusuyla ve ticari stratejiler güderek davranmaya başlamıştır. Basit gündelik faaliyetlerde dahi gözetimin ve piyasa stratejilerinin izleri görülebilir. Bu yönleriyle platformların kamusal tartışmaya olan etkisi yeniden düşünülmüştür. Kamusal etkileşim sınırlı ve şekillenebilir bir olgu olarak tanımlanabilir. Dolayısıyla kamusal tartışmaların platformlar aracılığıyla ticari stratejilere maruz kaldığı ve kendi vasıflarını giderek yitirmekte olduğu gözlemlenebilir. Dijital kamusal alan teorilerinde varsayılanın aksine, sosyal medya, geleneksel medyanın yarattığı iletişimsel bozulmayı giderememiş, aksine kendi yarattığı sorunlar ile demokratikleşme kapasitesini sınırlamıştır. Tezin dördüncü bölümünde değinilen önceki araştırmalarda, sosyal medyanın antagonizmayı beslediği birçok vaka saptanmıştır. Bu vakalarda sosyal medyanın agonistik çoğulcu bir ortam sunmaktan aciz kaldığı görülmekte, hegemonik söylemi ve güç ilişkilerini pekiştirdiği anlaşılmaktadır. Sosyal medya platformlarının demokratik temelleri ve çoğulculuğu desteklemek bir yana, siyasetin yerinden edilmesine ve hegemonik düzene katkı sağladığı örnekler çoğaltılabilir. Tezde ulaşılan önemli bir sonuç şudur ki algoritmik seçilimin ve ticari stratejilerin giderek gündelik hayata aksettiği günümüz dünyasında, demokratik olasılıkların sorgulanmasına ve yeniden tanımlanmasına ihtiyaç vardır. İnternet teknolojilerinin nüfuz sahası ve sosyal medyanın yaygınlığı düşünüldüğünde, sosyal medyanın 21. yüzyıl siyaseti için bir ikon olduğu görülmektedir. Bu sebeple onu farklı teorik açılımlar ile ele almanın gerekliliği üzerinde durulmalıdır