37 research outputs found
Sort by
Şarkiyat Çalışmalarında İslam Ahlâk Metafiziği, editör İbrahim Aslan (İstanbul: Endülüs Yayınları, 2020), 462 sayfa, ISBN: 9786052105931
Get PDFIn the present work, ‘Islamic Ethic Metaphysics in Oriental Studies, ’ Aslan successfully managed to groom the project with the translation, edition, and compilation of the most notable names in Islamic ethical theories. The work endowed by TUBITAK investigated the Islamic metaphysical frame of ethical theories. From the orientalists' standpoint, it urges the reader to thoroughly understand miscellaneous metaphysical issues and problematics of Kalām value systems by bringing classical discourses between Mu‘tazilites, Ashʿarite, and Maturidite. Such initiatives certainly will help the Turkish scholarship notice, grasp, and criticize the enormous literature in western languages. İncelenen ‘Şarkiyat Çalışmalarında İslam Ahlâk Metafiziği’ başlıklı çalışma, İslamî etik teoriler alanında tanınan Batı’lı araştırmacılarca kaleme alınmış olan eserlerden seçilmiş derleme bir metindir. TÜBİTAK’ın yurtdışı desteğiyle hazırlanmış olan bu eser, İslamî etik teorilerin metafizik çerçevesini incelemektedir. Müsteşriklerin ‘bakış açısından’ yola çıkarak okuyucuyu Mu‘tezile, Eş‘arî ve Mâtürîdî çevreler arasındaki klasik tartışmalara yönlendirerek, teolojik değer sistemlerine ihatalı şekilde yaklaşmayı teşvik etmektedir. Bu tür çalışmalar, kuşkusuz, İngilizce, Almanca ve Fransızca gibi batı dillerinde kaleme alınmış olan literatürü fark etme, anlama ve eleştirme gibi hususlarda Türk İlahiyat akademisindeki araştırmacılara katkı sağlayacaktır
Bir Araştırma Programı Olarak Felsefe Günümüze Ne Söyler?
Get PDFIt is known that the theory of science takes the natural sciences as its subject, and even constructs its own special field of study according to the natural sciences. However, the debates on the nature and method of social sciences in the nineteenth century, and the philosophical orientations in the twentieth century, have reopened the “base problem of science” for discussion. Philosophy had to be involved in the process due to the changes and shocks that have emerged in the natural and social sciences. Because the ground on which science is based and what it has obtained as a result of deep research processes did not reveal a situation that could build or legitimize its own foundation. No ground was found to support the claim that science is "the only reliable method of arriving at the truth about the nature of things." At this point, a new epistemological (i.e. philosophical) orientation was needed. In addition, philosophy's handling of the sciences in a new way, examining and analyzing the presuppositions of science more carefully than ever before, has created a new common ground between philosophy and science. Despite this ground, there have also been approaches suggesting that this gap can be filled without philosophy. For example, "neopositivism" or "logical empiricism", which emerged with the work of the Vienna Circle in the 1930s, voiced its claim to be an alternative to classical epistemology and displayed an anti-philosophical attitude. However, in the last analysis, these attempts could not meet the need for philosophy in the field of science. Today, it is necessary to abandon the idea that philosophy can develop a "final terminology" that transcends all other terminologies, and to realize that it is a research program that accompanies all fields of human research with a critical approach and analyzes the nature of these fields. Philosophy is the search for questioning and giving consistent answers within its own systematic. This point shows that philosophy is a field from where and how we can obtain probabilities, not exact information. Philosophy, which expounds our experiences in their own reality, can be considered an activity that “constructs” our experiences by reporting current situations of life. This paper aims to reveal what philosophy can say today as a human research program.
* This paper is the revised and developed version of the unpublished conference presentation entitled “What does philosophy as a social science discipline/research program say today?”, orally delivered at the 2nd Turkish Symposium of Social SciencesBilim kuramının kendisine doğa bilimlerini konu edindiği hatta kendi özel inceleme alanını doğa bilimlerine göre kurguladığı malumdur. Ancak on dokuzuncu yüzyılda sosyal bilimlerin doğası ve yöntemi üzerine tartışmalar, yirminci yüzyıldaki felsefi yönelişler bilimin taban sorununu yeniden tartışmaya açmıştır. Felsefe, doğa ve sosyal bilimlerde ortaya çıkmış olan değişim ve sarsıntılar nedeniyle sürece müdahil olmak zorunda kalmıştır. Çünkü bilimin dayandığı zemin ile derin araştırma süreçleri sonucunda elde ettiği kazanımlar, kendi temelini inşa edecek ya da meşrulaştırabilecek bir durumu ortaya çıkarmadı. Bilimin “şeylerin doğası hakkında gerçeklere ulaşmanın tek güvenilir yöntemi” olduğu iddiasını temellendirecek bir zemin bulunamadı. Bu noktada yeni bir bilgi-kuramsal (yani felsefi) yönelime ihtiyaç duyulmuştur. Buna ek olarak, felsefenin bilimleri yeni bir tarzda ele alması, bilimin ön kabullerini daha önce hiç olmadığı kadar dikkatli biçimde incelemesi ve bunları çözümlemesi, felsefe ile bilim arasında yeni bir ortak zeminin teşekkül etmesini sağlamıştır. Bu zemine rağmen söz konusu boşluğun felsefe olmaksızın doldurulabileceğine yönelik yaklaşımlar da mevcut olmuştur. Söz gelimi 1930’lu yıllarda Viyana Çevresinin çalışmalarıyla ortaya çıkmış olan "neopozitivizm" veya "mantıkçı empirizm" klasik bilgi kuramına alternatif olma iddiasını dillendirmiş ve felsefe karşıtı bir tutum ortaya koymuştur. Ancak son tahlilde bu girişimler bilim alanında felsefeye olan ihtiyacı giderememiştir. Günümüzde felsefenin diğer bütün terminolojileri aşan bir ‘nihai terminoloji’ geliştirebileceği fikrinden vazgeçerek, insani araştırmanın tüm alanlarına eleştirel yaklaşımıyla eşlik eden ve bu alanların doğasına dair tahlillerde bulunan bir araştırma programı olduğunu; sorgulama ve kendi sistematiği içinde tutarlı cevaplar verebilme arayışı olduğunu fark etmek gerekir. Bu husus felsefenin kesin bilgileri değil muhtemelleri nasıl ve nereden temin edebileceğimiz bir alan olduğunu; onun deneyimlerimizi kendi gerçekliği içinde açımlayan; hayatın aktüel durumlarını rapor ederek deneyimlerimizi “inşa eden” bir faaliyeti temsil ettiği kabul edilebilir. Bu tebliğ, felsefenin bir insan araştırma programı olarak günümüzde ne söyleyebileceğini ortaya koymayı hedefler.
* Bu çalışma, 2. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Sosyal Bilim Disiplini / Araştırma Programı Olarak Felsefe Günümüze Ne Söyler?” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir
Din Referanslı Hareketlerin Sosyo-Politik Bağlamda Karşılaştırılması: Evanjelizm ve Gülenizm (FETÖ) Örneği
Get PDFReligion is a social phenomenon. In particular, religion's legitimation and instrumentalization power can be functional in many dimensions of religion-referenced movements. The socio-political context of these movements is not independent of the functionality of religion. In the study, Evangelicalism and Gulenism (Fetullah Terrorist Organization - FETÖ) were examined comparatively within the framework of a socio-political approach. In this sense, it has been determined that movements have similar tendencies in many dimensions. It has been understood that Evangelism and Gulenism have identical aspects and contents regarding socio-political preferences that differ from the religious tradition they refer. In the study, documentation, one of the qualitative method techniques, and a sociological and understanding point of view were used. In this context, only similar trends of the findings or data were focused on and these were tried to be revealed by comparative analysis. The study, “Evangelicalism and Gulenism in terms of which social policies tendencies contain similar features?” scrutinizes the problem. The conclusion reached is that Gulenism and Evangelicalism have similar tendencies of many aspects in the socio-political context. The main subject of the study is to reveal the similar trends of the movement in terms of establishment, stages of development, structuring, national and global scale social policies, goals, discourse, activities, and strategies.
* This article is the revised and developed version of the unpublished conference presentation entitled “Comparison of Religion-Referenced Movements in Socio-Political Context: The Example of Evangelism and Gulenism (FETO)”, orally delivered at the 2nd Turkish Symposium of Social Sciences.Din, toplumsal bir fenomendir. Özellikle dinin meşrulaştırma ve araçsallaştırma gücü, din referanslı hareketlerin birçok boyutunda işlevsel olabilmektedir. Bu hareketlerin sosyo-politik bağlamı da dinin fonksiyonelliğinden bağımsız değildir. Çalışmada, din referanslı hareketlerden olan Evanjelizm ve Gülenizm (Fetullahçı Terör Örgütü: FETÖ) sosyo-politik yaklaşım açısından incelenmiştir. Bu anlamda hareketlerin birçok boyutta benzer eğilimlere sahip olduğu tespit edilmiştir. Evanjelizm ve Gülenizmin, referans aldıkları dinî gelenekten ayrışan sosyo-politik eğilimler açısından paralel yön ve ihtivalar taşıdıkları anlaşılmıştır. Çalışmada, nitel yöntem tekniklerinden biri olan dokümantasyondan, sosyolojik ve anlayıcı bir perspektifinden yararlanılmıştır. Bu çerçevede elde edilen bulguların veya verilerin salt benzer eğilimleri üzerine odaklanılmış ve bunlar karşılaştırmalı analizlerle ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışma, “Evanjelizm ve Gülenizm hangi sosyo-politik eğilimler açısından benzer özellikler içermektedir?” problematiğini irdelemektedir. Varılan sonuç, Gülenizm ve Evanjelizmin sosyo-politik bağlamda birçok açıdan benzer eğilimlere sahip olduğudur. Hareketlerin kuruluş, gelişim seyri, yapılanmaları, ulusal ve küresel ölçekli sosyo-politika, hedef, söylem, faaliyet ve stratejiler bakımından benzer eğilimlerini ortaya çıkarmak çalışmanın ana konusunu oluşturmaktadır.
* Bu makale, 2. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Din Referanslı Hareketlerin Sosyo-Politik Bağlamda Karşılaştırılması: Evanjelizm ve Gülenizm (FETÖ) Örneği” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir
Sömürge Yönetimlerinin Ruanda’da Yol Açtığı İnsanlık Krizi
Get PDFRepublic of Rwanda; It is a country bordered by Uganda in the north, Tanzania in the east, Burundi in the south, and the Democratic Republic of the Congo in the west. Because of its rugged terrain, the country was called Rwanda, meaning "Land of a Thousand Hills." In terms of its natural appearance, the chain of volcanoes in the north of Rwanda, which attracts attention with the hills' height and the valleys' depth, is remarkable. This geographical texture of the country has almost become similar to its political structure. Throughout history and geographical elevations, human crises have increased as they rose. Rwanda was very and peaceful until the Western powers established their colonies in the region. The territory of the country became the colony of the Germans and then the Belgians. To maintain their existence in the country, the Germans and the Belgians divided the country's peoples, created a social model based on ethnicity, and clashed with the masses. I will try to deal with the subject in terms of four periods. I will try to dwell on the preparation of the ground for ethnic conflict during the German and Belgian colonies, the official practices in the independence period that led to disintegration and social disruption in the country, and the unfortunate result of the genocide that took place in 1994.
* This paper is the revised and developed version of the unpublished conference presentation entitled “The Humanity Crisis Caused by Colonial Administrations in Rwanda”, orally delivered at the 2nd Turkish Symposium of Social Sciences.Ruanda Cumhuriyeti; kuzeyinde Uganda, doğusunda Tanzanya, güneyinde Burundi, batısında Kongo Demokratik Cumhuriyeti bulunan bir ülkedir. Engebeli bir arazi yapısına sahip olduğu için ülkeye, “Bin Tepe Ülkesi” anlamında Ruanda denilmiştir. Doğal görünümü bakımından tepelerin yüksekliği ve vadilerin derinliği ile dikkat çeken Ruanda’nın kuzeyinde volkanlar zinciri dikkat çekicidir. Ülkenin bu coğrafi dokusu adeta siyasi yapısına benzer hale gelmiştir. Coğrafi yükseltileri kadar tarih boyunca insanlık krizleri de yükseldikçe yükselmiştir. Batılı güçlerin bölgede sömürgelerini oluşturana kadar Ruanda oldukça sakin ve huzurlu bir ülkeydi. Ülke toprakları önce Almanların, daha sonra Belçikalıların sömürgesi konumuna geldi. Almanlar da Belçikalılar da ülkede varlıklarını devam ettirmek adına ülke halklarını kamplaştırdılar, etnisiteye dayalı bir toplum modeli oluşturdular ve kitleleri birbiriyle çatıştırdılar. Bu çalışmada Alman ve Belçika sömürge dönemlerinde etnik çatışma zeminin hazırlanması, bağımsızlık dönemindeki resmi uygulamaların ülkede ayrışma ve toplumsal bozulmaya yol açması ve 1994 yılında gerçekleşen soykırımla acı sonucun yaşanması ele alınacaktır.
* Bu çalışma, 2. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Sömürge Yönetimlerinin Ruanda’da Yol Açtığı İnsanlık Krizi” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir
Îsâ-Mesîh ve Pavlus Ekseninde Hıristiyan Geleneğinde Kurtuluş
Get PDFIn Christianity, salvation is generally explained as Jesus-Messiah centered. However, there are important differences between the salvation theology preached by the historical Jesus-Messiah and the salvation theology shaped by Paul. While the historical Jesus-Messiah stated that salvation would be gained by adherence to religious law, Paul argued that salvation would be achieved through faith. Putting the fall of Adam at the center of his teaching, Paul stated that Adam's sin spread to all people, and therefore every human being born into the world was condemned to sin and death. Stating that the law of Moses could not save people from the whirlpool of sin and death, and those efforts to reach salvation with the law were in vain every time, Paul substituted faith in Jesus Christ in his salvation theology instead of adherence to Jewish religious law. According to Paul, who reshaped the message of Jesus-Messiah, he was no longer a prophet sent to the lost sheep of the Israelites, but the son of God, who was the savior himself and sacrificed himself to save people from the sin committed by the prophet Adam. Thus, Paul, who reinterpreted the Yahwist text in Genesis as the source text for Christianity, put the transhistorical figure of Jesus-Messiah instead of the historical Jesus-Messiah at the center of his teaching. In this context, the importance of belief in Jesus-Messiah with the law of Moses in terms of salvation was discussed in the period of Jesus-Messiah and the first Christian community. While examining the subject, the passages of the Bible were taken into account, and the differences between the salvation theology put forward by the historical Jesus-Messiah and the salvation theology shaped by Paul were emphasized. The change in salvation theology was explained by Paul's reinterpretation of the creation story in the Torah.
*This article is the revised and developed version of the unpublished conference presentation entitled “Salvation in the Christian Tradition Axis of Jesus Christ and Paul”, orally delivered at the 2nd Turkish Symposium of Social Sciences.Hıristiyanlıkta kurtuluş genel olarak Îsâ-Mesîh merkezli olarak açıklanmıştır. Bununla beraber tarihsel Îsâ-Mesîh’in tebliğ ettiği kurtuluş teolojisi ile Pavlus’un şekillendirdiği kurtuluş teolojisi arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır. Tarihsel Îsâ-Mesîh kurtuluşun dinî hukuka bağlılıkla kazanılacağını belirtirken Pavlus kurtuluşun iman ile gerçekleşeceğini savunmuştur. Öğretisinin merkezine Âdem’in düşüşünü koyan Pavlus, Âdem’in işlediği günahın bütün insanlara sirayet ettiğini, dolayısıyla dünyaya gelen her insanın günaha ve ölüme mahkûm olduğunu belirtmiştir. Oluşturduğu teolojide Musa yasasının insanları günah ve ölüm girdabından kurtaramadığını, yasa ile kurtuluşa ulaşma çabalarının her seferinde boşa çıktığını belirten Pavlus, Yahudi dinî hukukuna bağlılığın yerine Îsâ-Mesîh’e imanı koymuştur. Îsâ-Mesîh’in mesajını yeniden şekillendiren Pavlus’a göre o İsrailoğullarının kayıp koyunlarına gönderilen bir peygamber değil, bizzat kurtarıcı olan ve Âdem peygamberin işlediği günahtan insanları kurtarmak için kendini feda eden Tanrı’nın oğludur. Böylece Tekvin’deki Yahvist metni Hıristiyanlık için kaynak metin olacak şekilde yeniden yorumlayan Pavlus, tarihsel Îsâ-Mesîh yerine tarih ötesi Îsâ-Mesîh figürünü öğretisinin merkezine almıştır. Bu bağlamda çalışmada Îsâ-Mesîh ve ilk Hıristiyan cemaati döneminde, Musa yasası ile Îsâ-Mesîh’e imanın kurtuluş açısından önemi tartışılmıştır. Konu incelenirken Kitâb-ı Mukaddes pasajları dikkate alınmış, tarihsel Îsâ-Mesîh’in ortaya koyduğu kurtuluş teolojisi ile Pavlus’un şekillendirdiği kurtuluş teolojisi arasındaki farklılıklar vurgulanmıştır. Kurtuluş teolojisindeki değişim, Pavlus’un Tevrat’taki yaratılış öyküsünü yeniden yorumlaması ile açıklanmıştır.
* Bu makale, 2. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Îsâ-Mesîh ve Pavlus Ekseninde Hıristiyan Geleneğinde Kurtuluş” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir
Larry Laudan’ın Araştırma Geleneklerinin Yöntembilimi Görüşü Ekseninde Kelâm İlminin Bilimsel Yapısı
Get PDFPhilosophy of science generally studies what scientific activity is, its correct methods, and the structures and principles of intellectual traditions. Since the enlightenment, non-experimental ways of acquiring knowledge have lost their influence in scientific circles. However, some philosophers of science have explained scientific progress through scientific structures formed by certain groups of scientists. Larry Laudan, who is an American philosopher of science, also contributed to approaches in this direction with his theory of research traditions, which is a scientific structure. According to theory, the main purpose and function of research traditions is problem solving. Research traditions hold to certain theories and principles in solving problems. These theories and principles, which enable the research traditions to be distinguished from each other, establish the ontological and methodological structures of the traditions. Therefore, the competence of a theory in solving problems indicates its success. The problem-solving adequacy of the traditions reveals their rational and progressive qualities. Laudan says that this model applies not only to empirical scientific traditions, but also to non-scientific intellectual traditions such as metaphysics and theology. Each tradition in kalām has its own theories and problem-solving principles. In terms of their general structure, kalām traditions largely overlap with Laudan’s theory. The aim of this study is to point out the importance of examining the problems and theories of kalām traditions with a problem-solving approach, and to contribute to studies to increase the effectiveness of kalām.
* This article is the revised and developed version of the unpublished conference presentation entitled “Scientific Structure of Kalām Discipline on the Axis of Larry Laudan’s Methodology of Research Traditions Theory”, orally delivered at the 2nd Turkish Symposium of Social Sciences.Bilim felsefesi, genel anlamda, bilimsel faaliyetin ne olduğunu, doğru yöntemlerini ve entelektüel geleneklerin yapılarını ve hangi ilkelere dayandıklarını inceler. Aydınlanma dönemi ile birlikte deney dışı bilgi araçları bilimsel çevrelerde etkisini yitirmiş deney merkezli bilimsel ilerleme fikri ön plana çıkmıştır. Bununla birlikte bazı bilim felsefecileri bilimsel faaliyeti ve ilerlemeyi, belirli bilim adamları grubunun oluşturduğu bilimsel yapılar üzerinden açıklamışlardır. Amerikalı filozof Larry Laudan da bilimsel bir yapı olan araştırma gelenekleri teorisi ile bu tartışmalara katkıda bulunmuştur. Laudan’ın teorisine göre bilimsel yapıların oluşturduğu araştırma geleneklerinin başlıca amaç ve işlevi problem çözmektir. Bu kuram ve ilkeler, geleneklerin ontolojik ve metodolojik yapılarını kurarlar. Her gelenek, deneysel ve kavramsal bazı problemler tespit eder ve bunları çözümlemeye çalışır. Laudan’a göre bir kuramın, belli bir problemi, irtibatlı olduğu diğer problemler ile birlikte çözebilmesi onun başarısını gösterir. Geleneklerin problem çözme yeterlilikleri, onların rasyonel ve ilerletici yönleriyle ölçülür. Laudan bu şablonun deneysel temele dayanan gelenekler için olduğu kadar, metafizik ve teoloji gibi bilimsel-olmayan entelektüel gelenekler için de geçerli olduğunu söylemektedir. Rasyonel teoloji olarak Kelâm ilmi de birbiriyle rekabet eden ve kendine özgü kuramlara ve problem çözücü ilkelere sahip olan araştırma geleneklerinden oluşur. Kelâm gelenekleri, Laudan’ın teorisi ile büyük oranda örtüşmektedir. Bu örtüşmenin ele alındığı çalışmanın amacı, Laudan’ın teorisini, Kelâm ilmini meşrulaştırma enstrümanı olarak kullanmak değil, moden bir bilim felsefecisinin geliştirdiği teori örnekliğinde, Kelâm geleneklerine ait problem ve kuramların, Laudan’ın teklif ettiği biçimde, problem çözücü bir gözle değerlendirilmesinin önemine dikkat çekmek ve Kelâmın etkinliğinin artırılması yönündeki çalışmalara katkı sunmaktır.
* Bu makale, 2. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Larry Laudan’ın Araştırma Geleneklerinin Yöntembilimi Görüşü Ekseninde Kelâm İlminin Bilimsel Yapısı” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir
Muhammed b. Fadl el-Kemârî ve Buhara Hanefî Geleneğindeki Yeri
Get PDFOne of the important figures of the Bukhara Hanafī tradition is Muḥammad b. al-Faḍl al-Kamārī (d. 381/991). Muḥammad b. al-Faḍl’s life, his place in the chains of Hanafī sect teacher-student, and some of his views constitute the subject of our study. Muḥammad b. al-Faḍl’s place in Hanafī fiqh tradition and revealing his views is important in terms of knowing the sources of the views of Hanafī jurists who grew up after him and came to the fore, especially with their contributions to the sect-introducing of Muḥammad b. al-Faḍl and his place in the teacher-student chains of Hanafī tradition and revealing the fiqh views is among the aims of our study. In addition, it is aimed to reveal the teacher-student chains that continue with their students after him. In our study, the document/literature scanning method, one of the qualitative research methods, was used, and the obtained information was analyzed by comparison. During the research, classical uṣūl and furū works were scanned as well as tabakāt and historical sources. At the end of the study, it was concluded that Muḥammad b. al-Faḍl was a mujtahid in the sect. His views are mostly consulted in the works of fiqh and fatwa, and his views are also taken as reference on the subjects of fiqh methodology and kalam, although they are few in number. It has been concluded that there are three different and important teacher-student chains which is starting by Muḥammad b. al-Faḍl in the Bukhara Hanafī tradition.
* This article is the revised and developed version of the unpublished conference presentation entitled “Muḥammad b. Faḍl al-Kamārī and Its Place in the Hanafi Tradition of Bukhara”, orally delivered at the 2nd Turkish Symposium of Social Sciences.Buhara Hanefî geleneğinin önemli simalarından biri Muhammed b. Fadl el-Kemârî'dir (öl. 381/991). Kendisi, İmam Muhammed’in (öl. 189/805) öğrencisi ve en önemli râvileri arasında bulunan Ebû Hafs el-Kebîr (öl. 217/832) ile başlayan Ebû Hafs es-Sağîr (öl. 264/878) ve Sebezmûnî (öl. 340/952) ile devam eden hoca-talebe silsilesinin bir halkasıdır. Bu özelliği sebebiyle Muhammed b. Fadl’ın hayatı, Hanefî mezhebi silsilelerindeki yeri ve referans alınan bazı görüşleri, çalışmamızın konusunu teşkil etmektedir. Muhammed b. Fadl’ın Hanefî fıkıh geleneğindeki yerinin anlaşılması ve görüşlerinin ortaya konulması, kendisinden sonra yetişen ve özellikle mezhebe katkılarıyla öne çıkan Hanefî fakihlerin görüşlerinin kaynaklarının bilinmesi açısından önem arz etmektedir. Ayrıca mezhebin teşekkülünden sonra farklılaşmaya başlayan Irak, Buhara/Semerkant ve Belh Hanefîliğinin ayrıştıkları noktaların ortaya konulmasına yardımcı olacaktır. Muhammed b. Fadl'ın tanıtılması, Hanefî geleneği hoca-talebe silsilelerindeki yeri ve müracaat edilen fıkhî görüşlerinin ortaya konulması, çalışmamızın amaçları arasında yer almaktadır. Ayrıca kendisinden sonra öğrencileriyle devam eden fıkıh silsilelerinin ortaya konulması hedeflenmiştir. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman/literatür tarama yönteminin kullanıldığı çalışmamızda elde edilen bilgiler karşılaştırılarak analiz edilmiştir. Araştırma süresince tabakât ve tarih kaynaklarının yanında klasik usûl ve fürû eserleri de taranmıştır. Muhammed b. Fadl’ın görüş ve içtihatları incelendiğinde kendisinin genel olarak kurucu imamların görüşlerine bağlı kaldığı, ancak yaşadığı bölgenin şartları ve örfü gereği zaman zaman onlara muhalefet ettiği bu sebeple meselede müçtehit olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Kendisinin görüşlerine daha çok fürû fıkıh ve fetva türü eserlerde başvurulduğu, az sayıda olmakla birlikte fıkıh usûlü ve kelam konularında da görüşlerinin referans alındığı görülmektedir. Muhammed b. Fadl'ın Buhara Hanefî geleneğinde başlangıç halkası olduğu üç farklı ve önemli hoca-talebe silsilesinin olduğu görülmektedir.
* Bu makale, 2. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Muhammed b. Fadl el-Kemârî ve Buhara Hanefî Geleneğindeki Yeri” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir