Riksantikvarens vitenarkiv

Utarbeidet av Riksantikvaren i samarbeid med Kirkerådet og Kirkelig arbeids- og interesseorganisasjo

Lystenningssted i kirkerommet
Riksantikvarens veileder for forenklet kirkesaksbehandling 
- nr 2
Riksantikvaren er direktorat 
for kulturminneforvaltning og 
er faglig rådgiver for Klima- 
og miljødepartementet i 
utviklingen av den statlige 
kultur minne politikken. 
Riksantikvaren har også 
ansvar for at den statlige 
kulturminnepolitikken 
blir gjennomført, og har 
i denne sammenheng et 
overordnet faglig ansvar 
for fylkeskommunenes og 
Sametingets arbeid med 
kulturminner, kulturmiljøer 
og landskap.
Denne veilederen gjelder for listeførte kirker. Disse er vurdert som spesielt verdi-
fulle og har nasjonal verdi.  De skal behandles med like stor respekt som fredete 
kirker. At biskopen er vedtaksmyndighet for listeførte kirker, er et uttrykk for at 
kirken selv skal ta sitt kulturminneansvar.
VEILEDER
Lysglobe med brannsikkert underlag. Fra Nittedal kirke. Foto:  Kjersti Marie Ellewsen / Riksantikvaren
BAKGRUNN
Kirkene  våre rommer mye og variert 
aktivitet. Samtidig er de blant våre 
viktigste kulturminner. I tillegg til å 
være kjente og kjære landemerker i by 
og bygd bærer de på viktige deler av vår 
kulturhistorie. De formidler arkitek-
tur- og kunsthistorie, håndverkshisto-
rie, liturgisk historie og samfunnshis-
torie. Mange av våre mest betydelige 
arkitekter, byggmestre og kunstnere 
har satt spor etter seg i kirkene, og store 
begivenheter – både for den enkelte og 
for samfunnet – har funnet sted nett-
opp her. Derfor må vi forvalte kirkene 
våre med respekt og varsomhet, både 
ved store og små tiltak, slik at de kul-
turhistoriske verdiene kan overleveres 
til kommende generasjoner.
INTENSJONEN MED DENNE
VEILEDEREN
Vi ønsker å forenkle saksgangen for 
enkle tiltak som bare er tilføyelser i 
kirkerommet. Mange av disse sakene 
vil kunne avgjøres ved bispekontoret 
alene ved bruk av denne veilederen. 
Dersom retningslinjene følges, kan 
biskopen fatte vedtak uten å innhen-
te råd fra RA i saker som omfattes av 
denne veilederen. Det må fremgå av 
vedtaket at denne veilederen er brukt 
i saksbehandlingen. Tiltakene skal 
gjøres mest mulig reversible og etter-
late minst mulig spor ved eventuell 
tilbakeføring.
Normal saksgang for tiltak i 
listeførte kirker
- Fellesrådet sender søknad til 
 biskopen 
- Biskopen innhenter uttalelse fra 
 Riksantikvaren
- Biskopen fatter vedtak i saken
Kirkebygninger kan ha ulike 
former for vern
• Fredet etter kulturminneloven -   
 tiltak krever tillatelse fra 
 Riksantikvaren
• Listeført som verneverdig - 
 tiltak krever tillatelse fra biskopen 
 på grunnlag av råd fra  
 Riksantikvaren
• Kirker uten formelt vern - 
 tiltak krever tillatelse fra biskopen
En lysbåt fylt med sand er et estetisk godt og trygt alternativ til lysglobe. Brannsikkerheten kan økes 
ytterligere ved å kle båten innvendig med metall. Fra Gullhaug kirke i Lier. Foto: Tove F. Thoresen
Lystenningssted i kirkerommet - retningslinjer 
I mange kirker er et lystenningssted i form av lysglobe, lysbåt, lyskasse o.l. blitt et viktig element.
Å etablere et lystenningssted i et kir-
kerom medfører ofte et ønske om å 
fjerne eller flytte kirkebenker og an-
net inventar. Verdien av et slikt nytt 
element må da nøye avveies mot den 
kulturhistoriske verdien av den eksis-
terende situasjonen. I slike tilfeller må 
Riksantikvarens uttalelse innhentes 
på vanlig måte. Dersom tiltaket ikke 
innebærer flytting eller fjerning av fast 
kirkeinventar*, kan biskopen fatte ved-
tak i tråd med denne veilederen.
 
Det må utvises meget stor aktsomhet 
med tanke på brannfare og soting, 
både når det gjelder utforming, plas-
sering og bruk av lystenningsstedet. 
Det bør etableres på et oversiktlig 
sted i kirkerommet, og må være stødig. 
Vi anbefaler et underlag som gjør at 
lys som eventuelt faller ned, ikke ruller 
og utgjør brannfare, samt at stearinsøl 
enkelt kan håndteres. Lysglobe er valgt 
i mange kirker.  Et godt alternativ er 
f. eks. en lysbåt eller lyskasse fylt med 
sand som lysene settes direkte ned i. 
Dette er en mye sikrere løsning med 
tanke på brannfare. 
Lystenningsstedet skal
• være i god avstand til brennbart 
 materiale
• ha et brannsikkert underlag som 
 fanger opp lys som faller ned og 
 hindrer disse i å rulle
• utføres uten inngrep i kirke-
 bygningen eller kirkeinventaret
 
Se også Riksantikvarens 
informasjonsark om bruk av levende 
lys i kirken:  
www.riksantikvaren.no/Veiled-
ning/Publikasjoner
* Med fast kirkeinventar menes det i denne sammenhengen liturgiske elementer som alter, 
altertavle, alterring, døpefont, prekestol og orgel samt benker, korskille og andre elementer 
som har en permanent plass i kirkerommet. 
Listen er ikke uttømmende.
Lystenningsfat av jern i Holt kirke, Tvedestrand. Brannsikkert og flyttbart alternativ. Foto: KA
Sjekkliste for en god søknad
• Begrunnelse for tiltaket
• Beskrivelse av tiltaket, gjerne flere alternative løsninger
• Tydelige fotografier av eksisterende situasjon der tiltaket planlegges
• Illustrasjon av planlagt situasjon
• Beskrivelse av nye elementer, inkl. størrelse 
    (Kan legges inn i beskrivelsen eller i illustrasjoner)
• Målsatt plantegning der tiltaket er tegnet inn, dersom dette er relevant
         Veilederen er utarbeidet av Riksantikvaren i samarbeid med
         Kirkerådet og Kirkelig arbeidsgiver- og interesseorganisasjon - juni 2015


Norwegian Bokmål

Lystenningssted i kirkerommet

Øye stavkyrkje
- Dokumentasjon av stavkyrkjeprogrammet 
RAPPORT
Riksantikvaren er direktorat 
for kulturminneforvaltning og 
fagleg rådgivar for Klima- og 
miljødepartementet i 
utviklinga av den statlege 
kulturminnepolitikken. 
Riksantikvaren har også 
ansvar for at den statlege 
kulturminnepolitikken blir 
gjennomført. I denne 
samanhengen har 
Riksantikvaren eit overordna 
fagleg ansvar for det arbeidet 
fylkeskommunane og 
Sametinget gjer innanfor 
kulturminne, kulturmiljø og 
landskap.
2 
Innhald
Stavkyrkjeprogrammet 3 
Bygningsbeskriving  3 
Tilstand før stavkyrkjeprogrammet 4 
Vedtaksprosess og tiltak 4 
Tak 4 
Kyrkjekunst og inventar 5 
Samandrag  5 
Litteratur og kjelder  6 
Fotnotar 6 
Øye stavkyrkje 
Dokumentasjon av 
stavkyrkjeprogrammet 
© Riksantikvaren 2016 
www.ra.no 
Det må ikkje kopierast frå denne boka i strid med 
Åndsverklova eller avtalar om kopiering med  
KOPINOR, interesseorgan for rettshavarar til  
åndsverk. Kopiering i strid med lov eller avtale  
kan medføre erstatningskrav og inndraging 
 og kan straffast med bøter eller fengsel 
Design: Riksantikvaren 
Omslagsbilete: 
Dagfinn Rasmussen, Riksantikvaren 
3 
Gjennom stavkyrkjeprogrammet 
har dei 28 stavkyrkjene i Noreg 
vorte sett i stand. Kyrkjene vart i 
all hovudsak istandsett slik dei 
er i dag, utan noko tilbakeføring 
til tidlegare periodar. I arbeidet 
med stavkyrkjene har ein vore 
avhengig av å byggje vidare på 
den kunnskapen som er 
opparbeidd innanfor tradisjonelt 
bygghandverk og bruk av ulike 
tradisjonelle material og 
metodar. Samstundes har 
stavkyrkjeprogrammet gjeve 
gode moglegheiter for 
detaljstudiar av bygningane. Det 
å kunne lese og forstå spor etter 
verkty har vore eit viktig 
element i arbeidet med 
istandsetjinga av stavkyrkjene. 
Målet har heile tida vore å ta 
vare på mest mogleg av dei 
opphavlege delane. Der dette 
ikkje har vore mogleg har 
handverkarar gjort eit framifrå 
arbeid med å kopiere 
bygningsdelar der det har vore 
naudsynt å byte delar av bygget 
eller spunse ein skade. 
Samstundes har materialkvalitet, 
samt kunnskap om bruk av rett 
virke, vore eit viktig 
gjennomgangstema i arbeida 
med kyrkjene. Arbeidet med å 
hente ut rett virke til rett bruk 
har kravd god langsiktig 
planlegging for å til dømes ha 
godt malma og rettvokse virke til 
produksjon av spon. Vidare har 
det vore viktig å ha gode 
materiallager, då mange skjulte 
skadar fyrst vart avdekka når 
istandsetjinga var godt i gang og 
arbeidet med å demontere 
skadde bygningsdelar vart 
gjennomført. 
KYRKJEKUNST 
Som ein viktig del 
stavkyrkjeprogrammet var eit av 
måla å konservere kyrkjekunsten 
i kyrkjene. Det var difor 
naudsynt å gjennomføre ei 
omfattande tilstandsregistrering 
av både kunst og inventar i 
stavkyrkjene. Det vart utført 
tilstandsregistrering av 852 
gjenstandar og dekorerte flater i 
27 kyrkjer. Gjennom ei oversikt 
over kva som er i stavkyrkjene 
og i kva tilstand det var, kunne 
ein gjere ei prioritering av dei 
tiltaka som var viktige å få 
utført. Bevaringstiltak utløyst av 
tilstandsregistreringa vart i størst 
mogleg grad koordinert med 
istandsetjinga av sjølve 
kyrkjebygga. I visse høve var det 
naudsynt å dekke til, eller flytte 
ut gjenstandar før arbeidet med 
bygget starta, medan det i andre 
høve var meir hensiktsmessig å 
starte konserveringa av 
gjenstandane då kyrkjebygga var 
ferdig sette i stand.  
LOKAL MEDVIRKING 
Ved mange høve engasjerte 
kyrkjeeigaren ein lokal 
prosjektleiar. Det vart også i 
størst mogleg grad nytta lokale 
handverkarar. Lokal deltaking 
var med på å auke kunnskapen 
om kyrkjene og samstundes 
skape ein spanande møteplass 
for den lokale befolkninga og 
tilreisande. 
BRANNSIKRING 
Alle stavkyrkjene har 
brannsikringsanlegg. I 
samband med 
istandsetjingsarbeida vart det og 
gjennomført arbeid med vidare 
oppgradering av desse anlegga.  
Stavkyrkjeprogrammet 2001-2015
4 
attreist på ei ny tomt. Kyrkja 
har fire frittståande stolpar som 
ber eit tak over kyrkjeskipet. To 
ekstra hjørnestolpar ber taket til 
koret. Inne i kyrkja står fire 
stavar, tilsynelatande utan noko 
funksjon. Teikn tyder på at dei 
har bore eit tårn, omlag som 
stavkyrkja i Uvdal, men 
istadenfor ei sentral midtmast 
har den hatt fire master. 
TILSTAND FØR 
STAVKYRKJEPROGRAMMET 
Ved synfaring var stavkyrkja på 
Øye i jamt god stand. Det vart 
påvist nokre lekkasjar i taket, 
særleg ved mønet. Desse 
lekkasjane hadde enno ikkje ført 
til noko ròteskadar av større 
omfang. Kyrkja var også litt slita 
i tjæringa, særleg mot aust og 
nord.1  
VEDTAKSPROSESS OG TILTAK  
TAK 
Det vart vedteke å gjere 
utbetringar av taktekkinga på 
kyrkja. Spona vart vurdert og dei 
som var i dårleg stand vart skift. 
Arbeidet med å punktskifte 
spona vart vald framfor å skifte 
større flater då ein kunne bevare 
meir av den tidlegare spona. I 
tillegg vart mønebord, vindskier  
og vassbord skift der dette var 
naudsynt
Øye 
stavkyrkje
BYGNINGSBESKRIVING 
Øye stavkyrkje ligg i Vang 
kommune i Oppland. Kyrkja er 
datert til tida rundt 1200. Den 
vart opphavleg rive i 1747, men 
gjenreist på 1950-talet. Den 
attreiste kyrkja står ikkje på si 
opphavlege tuft, men vart 
Stavkyrkjeprogrammet: Kyrkja slik ho stod under arbeidet med taket. Foto: Einar Karlsen. Riksantikvarens arkiv. 
5 
KYRKJEKUNST OG INVENTAR 
Kyrkjekunsten i Øye vart 
tilstandsregistrert og funne i god 
stand. Det vart difor ikkje 
gjennomført noko tiltak.2 
SAMANDRAG
Øye stavkyrkje kan daterast til 
omkring 1200. Kyrkja vart rive i 
1747, men i 1935 vart 156 delar 
frå kyrkja funne undergolvet på 
den nye kyrkja. På 1950-talet vart 
kyrkja sett saman og attreist på 
ei ny tuft med dei originale 
konstruksjonsdelane, samt 
overskotsmaterial frå 
restaureringsarbeid ved Heddal 
stavkyrkje. Slik kyrkja står no 
har ho fire ekstra stavar som 
understøttar taket. Stavkyrkja er 
i jamt god stand. I 2010 fekk 
kyrkja ny spon gjennom tiltak frå 
stavkyrkjeprogrammet. Sponen 
vart punktskift for å ta vare på 
mest mogleg av den tidlegare 
spontekkinga. Taket fekk også 
nye vindskier, vassbord og 
mønebord der dette var 
naudsynt. Kyrkjekunsten vart 
tilstandsregistrert og funne i god 
stand. 
Kyrkjerommet: Interiøret i kyrkja med stavar i skipet. Foto: Jiri Havran. Riksantikvarens arkiv. 
6 
LITTERATUR OG KJELDER 
LITTERATUR 
Anker, Leif. De norske stavkirkene. 
Oslo, AFRO 2005. 
RAPPORTAR 
Devold, Ellen M. Befaring Høre 
stavkirke 4. november 2003- 
Stavkirkeprogrammet, 2003 
Stein, Mille. Befaringsrapport Øye 
stavkirke, 12.03.04, 2004    
Alle rapportar er tilgjengelege 
hjå arkivet til Riksantikvaren. 
FOTNOTAR 
1 Devold, Ellen M. Befaring Høre 
stavkirke 4. november 2003- 
Stavkirkeprogrammet, 2003 
2 Stein, Mille. Befaringsrapport 
Øye stavkirke, 12.03.04, 2004    
 
7 
 
 
 


Norwegian Nynorsk

Øye stavkyrkje - Dokumentasjon av stavkyrkjeprogrammet. Rapport

Sollund, May-Liss Bøe

Fortidens minner i dagens landskap
Status for automatisk fredete kulturminner i 16 kommuner i 
Riksantikvarens miljøovervåkningsprogram 2009-2014
May-Liss Bøe Sollund
NIKU Tema
NORSK INSTITUTT FOR KULTURMINNEFORSKNING
Norsk institutt for
kulturminneforskning

Fortidens minner i dagens landskap
Status for automatisk fredete kulturminner i 16 kommuner i  
Riksantikvarens miljøovervåkningsprogram 2009-2014
May-Liss Bøe Sollund
4
NIKU Tema
Forord
Periodiske kontrollregistreringer av tap og skade er 
ledd i Riksantikvarens overvåking av automatisk 
fredete kulturminner. Kontrollarbeidet i 16 kommuner 
er gjennomført av prosjektleder May-Liss Bøe Sollund, 
Jan Brendalsmo, Alma Thuestad, Thomas Risan, 
Torgrim Sneve Guttormsen, Anneli Nesbakken, Hilde 
Rigmor Amundsen, Elin Rose Myrvoll og Kristin Os. 
Alle arkeologer ved NIKU. 
Oslo, april 2016
May-Liss Bøe Sollund
Innhold
Forord. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1 Innledning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
2 Bakgrunn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 
3 Hovedresultater . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
4 Kommunene som er med i undersøkelsen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
5 Tidligere registreringer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
6 Resultat av kontrollen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
6.1 Tiltak som har forårsaket skade eller fjerning av fornminner i perioden 2009-2014 . . . . . . . . . . . . . . . . 10
7 Tendenser i trusselbildet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
8 Konklusjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
9 Litteratur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
5
NIKU Tema
1 Innledning
Fornminnene i Norge har vært underlagt juridisk vern helt 
siden 13. juni 1905 da «Lov om Fredning og Bevaring 
af Fortidslevninger» ble vedtatt. Denne loven er senere 
endret og revidert, senest i 2003, i takt med endringer 
i samfunnet og erkjennelsen av nye fornminnetyper. 
Bakgrunnen for fredningsloven av 1905 var først og 
fremst å beskytte gjenstandsmaterialet i fornminnene 
mot ufaglig utgravning. Senere er fornminnene som 
landskapselement blitt viktigere, og dette kommer også 
frem i kulturminneloven av 1978 § 19, der det slås fast at 
departementet kan frede et område rundt selve fornmin-
net så langt det er nødvendig for å bevare virkningen 
av det i landskapet. Til tross for lovbestemmelsene har 
utbygging og nydyrking gjennom tidene ført til at svært 
mange fornminner er skadet eller fjernet, og dette har 
også i stor grad skjedd etter 1905.
2 Bakgrunn 
Undersøkelsen er utført av NIKU etter bestilling fra 
Riksantikvaren. Prosjektet «Kontrollregistrering av auto-
matisk fredede kulturminner (fornminner)» ble igangsatt 
i 1997 med fokus på desimeringshastigheten for denne 
type kulturminner. Fra 2001 har prosjektet «Fortidens 
minner i dagens landskap» vært en del av Riksantikva-
rens miljøovervåkingsvirksomhet. Formålet med overvå-
kingsprosjektet er å skaffe oversikt over utviklingen med 
hensyn til tap av og skade på kulturminnene samt å finne 
fram til årsakene for disse faktorene. I overvåkingspro-
grammet overvåkes det i alt 16 kommuner (figur 1) over 
tidsintervaller på ca. fem år. 
Første omdrev av kontrollregistreringen startet i 1997 og 
ble avsluttet i 2004. Da var alle de 16 utvalgte kommu-
nene kontrollregistrert for første gang. Resultatene for 
første omdrev er publisert i en artikkel i tidsskriftet 
Viking (Sollund 2008).
I 2005 startet så arbeidet med omgang nummer to av 
kontrollregistreringer i kommunene. Det ble avsluttet 
i 2009. Resultatene for andre omdrev er publisert i en 
artikkel i tidsskriftet Conservation & Management of 
Archaeological Sites (Sollund and Holm-Olsen 2013).
Resultatene fra 1. og 2. omdrev i Sarpsborg kommune er 
brukt i forskningsprosjektet «Land use Change» finansi-
ert av Norges Forskningsråd og publisert i Kart og plan 
2012 (Amundsen, Sollund og Nesbakken). Her inngår 
også resultat fra overvåkningen av SEFRAK-bygninger. 
NIKU var i 2014 ferdig med tredje omdrev av kontrol-
lene, som ble påbegynt i 2010.
Det er publisert rapporter for alle kontrollregistreringene 
(se www.niku.no).
6
NIKU Tema
3 Hovedresultater
Skien, Telemark, 2010 Kontroll av 570 fornminner Registrert i 1970, kontrollert i 1997 og 2005
Trondheim, Sør-Trøndelag, 2010 Kontroll av 167 fornminner Registrert i 1965, kontrollert i 1997 og 2005
Grong, Nord-Trøndelag, 2010 Kontroll av 373 fornminner Registrert i 1972, kontrollert i 1999 og 2005
Tromsø, Troms, 2010 Kontroll av 195 fornminner Registrert i 1968, kontrollert i 1995 og 2005
Nord-Aurdal, Oppland, 2011 Kontroll av 146 fornminner Registrert i 1990, kontrollert i 2000 og 2006
Fræna, Møre og Romsdal, 2011  Kontroll av 416 fornminner Registrert i 1976, kontrollert i 2000 og 2006 
Guovdageainnu /Kautokeino, 2011 Kontroll av 164 fornminner Registrert i 1978, kontrollert i 2000 og 2006
Eidskog, Hedmark, 2012 Kontroll av 116 fornminner Registrert i 1985, kontrollert i 2002 og 2007
Saltdal i Nordland, 2012 Kontroll av 108 fornminner Registrert i 1984, kontrollert i 2002 og 2007
Sandnes i Rogaland, 2012 Kontroll av 427 fornminner Registrert i 1990, kontrollert i 2002 og 2007
Skjåk i Oppland, 2012 Kontroll av 129 fornminner Registrert i 1983, kontrollert i 2002 og 2007
Bømlo, Hordaland, 2013 Kontroll av 244 fornminner Registrert i 1987, kontrollert i 2003 og 2008
Horten, Vestfold, 2013  Kontroll av 107 fornminner Registrert i 1976, kontrollert i 2003 og 2008
Lillesand, Aust-Agder, 2013  Kontroll av 202 fornminner Registrert i 1980, kontrollert i 2003 og 2008
Sortland, Nordland, 2013 Kontroll av 213 fornminner Registrert i 1976, kontrollert i 2003 og 2008
Sarpsborg i Østfold, 2014 Kontroll av 1062 fornminner Registrert i 1967, kontrollert i 2004 og 2009
7
NIKU Tema
Figur 1, 2 og 3 viser resultatet etter 3. omdrev av kontrollregistrering:
Figur 1. Sum pr år tap og skade, gjennomsnitt
 Periode %
Skien 2005-2010 0,67
Grong 2005-2010 1,44
Trondheim 2005-2010 2,52
Tromsø 2005-2010 1,44
Fræna 2006-2011 0,66
Kautokeino 2006-2011 1,71
Nord-Aurdal 2006-2011 0,41
Eidskog 2007-2012 0,69
Saltdal 2007-2012 0,56
Sandnes 2007-2012 1,92
Skjåk 2007-2012 2,02
Bømlo 2008-2013 0,66
Horten 2008-2013 0,19
Lillesand 2008-2013 1,58
Sortland 2008-2013 0,37
Sarpsborg 2009-2014  1,24
Figur 2. Tap pr år, gjennomsnitt
 Periode Antall %
Skien 2005-2010 0 0
Grong 2005-2010 0,2 0,05
Trondheim 2005-2010 0,2 0,12
Tromsø 2005-2010 0,4 0,21
Fræna 2006-2011 0 0
Kautokeino 2006-2011 0 0
Nord-Aurdal 2006-2011 0 0
Eidskog 2007-2012 0,4 0,34
Saltdal 2007-2012 0 0
Sandnes 2007-2012 0,2 0,05
Skjåk 2007-2012 0 0
Bømlo 2008-2013 0 0
Horten 2008-2013 0 0
Lillesand 2008-2013 0 0
Sortland 2008-2013 0,2 0,09
Sarpsborg 2009-2014 0,2* 0,02
Figur 3. Skade pr år, gjennomsnitt
 Periode Antall %
Skien 2005-2010 3,8 0,67
Grong 2005-2010 5,2 1,39
Trondheim 2005-2010 4 2,4
Tromsø 2005-2010 2,4 1,23
Fræna 2006-2011 2,8 0,66
Kautokeino 2006-2011 2,8 1,71
Nord-Aurdal 2006-2011 0,6 0,41
Eidskog 2007-2012 0,4 0,34
Saltdal 2007-2012 0,6 0,56
Sandnes 2007-2012 8 1,87
Skjåk 2007-2012 2,6 2,02
Bømlo 2008-2013 1,6 0,66
Horten 2008-2013 0,2 0,19
Lillesand 2008-2013 3,2 1,58
Sortland 2008-2013 0,6 0,28
Sarpsborg 2009-2014 13 1,22
* frigitt
8
NIKU Tema
Kommunene som er med i undersøkelsen er spredt over 
hele landet. Fornminnene som er kontrollert er, sammen 
med områdene de ligger i, er ment å være representative 
for de fleste kommuner i Norge. Undersøkelseskommu-
nene fanger opp områder der de viktigste hovednærings-
veier er representert; fra reindrift, jordbruk, skogbruk til 
servicenæringer. De inkluderer både urbane og rurale 
områder, samt kommuner preget av fraflytting eller 
press. Både kyst- og innlandskommuner er med i studien.
4 Kommunene som er med i undersøkelsen
9
NIKU Tema
5 Tidligere registreringer
Ved førstegangsregistreringene var det kun lokaliteten 
som var avmerket på kartet. Etter siste kontrollregistre-
ring har alle enkeltminner som er lokalisert blitt avmerket. 
Dette har ført til at enkelte lokaliteter har fått en utvidet 
markering. På mange av lokalitetene har ikke alle enkelt-
minner som tidligere var registrert blitt igjenfunnet. Av 
den grunn har vi valgt å beholde den opprinnelige lokali-
tetsavmerkingen på samtlige av disse. 
6 Resultat av kontrollen
Kontrollene ble foretatt så langt som mulig i tidlige 
vårmåneder før vegetasjonen hadde blitt for høy. I en del 
kommuner ble det også foretatt befaringer sen høst etter 
første frostperiode. På denne måten ble flere fornminner 
som ikke var gjenfunnet ved tidligere kontroller gjenopp-
daget (figur 4 og 5).
I løpet av perioden ble det kontrollert 4.639 fornminner 
(automatisk fredete kulturminner). Alle enkeltminner 
som ikke var registrert som tapt etter forrige omdrev ble 
oppsøkt, også de som vi ikke fant igjen ved tidligere besøk.
Figur 5. Tilstand for de kontrollerte fornminnene sett i forhold til tilstanden ved forrige kontroll.
Kommune  Periode Tapt  Skadet  Ikke gjenfunnet  Uendret  Totalt
Skien  5 år 0 19 23 528 570
Trondheim 5 år 1 20 2 144 167
Grong 5 år 1 26 49 297 373
Tromsø 5 år 2 12 61 120 195
Nord-Aurdal 5 år 0 3 12 131 146
Fræna 5 år 0 14 64 338 416
Kautokeino 5 år 0 14 3 147 164
Eidskog  5 år 2 2 15 97 116
Saltdal 5 år 0 3 12 93 108
Sandnes 5 år 1 40 9 377 427
Skjåk 5 år 0 12 2 115 129
Bømlo 5 år 0 8 1 235 244
Horten 5 år 0 1 0 106 107
Lillesand 5 år 0 16 4 182 202
Sortland 5 år 1 3 8 201 213
Sarpsborg  5 år 1 65 74 922 1062
Figur 4. Tilstand i prosent for de kontrollerte fornminnene sett i 
forhold til tilstanden ved forrige kontroll
10
NIKU Tema
6.1 Tiltak som har forårsaket skade  
 eller fjerning av fornminner i  
 perioden 2009-2014
Ved kontrollen ble det lagt vekt på å finne årsakene til at 
fornminner var tapt (figur 6 og 7) eller skadet (figur 8 og 
9) . Betegnelsene for skadeårsaker følger terminologien 
i «NS 9450 Automatisk fredete fornminner. Registrering 
av tap og skade. Norsk Standard 1. utgave».
I dette 3. omdrev er det bare 9 fornminner som er fjernet 
og en av dem er fjernet etter frigivelse og fagmessig 
undersøkelse.
Figur 6. Antall tapte fornminner fordelt på tapsårsak i løpet av 3. omdrev:
Kommune Jordbruk Bygg/anlegg Hus/fritid Massetak Ukjent
Bømlo      
Eidskog   1 1  
Fræna      
Grong     1
Horten      
Kautokeino      
Lillesand      
Nord-Aurdal      
Saltdal      
Sandnes   1   
Sarpsborg   1   
Skien      
Skjåk      
Sortland 1     
Tromsø  2    
Trondheim   1   
Figur 7. Prosentvis fordeling av tap pr sektor i 3. omdrev.
11
NIKU Tema
I dette omdrevet er det 258 fornminner som har blitt 
påført en eller annen form for skade (figur 8 og 9):
I tillegg, og som ikke kommer så godt frem, er at 339 
av de opprinnelig registrerte fornminnene ikke er blitt 
gjenfunnet under miljøovervåkingen. Alle var synlige 
fornminner og de fleste er gravminner. Årsaken til at vi 
ikke har funnet igjen disse er at de ikke er avmerket som 
enkeltminner og ligger i områder som er svært gjengrodd 
av busker og kratt. Under rubrikken Uendret finnes også 
svært mange fornminner som er så gjengrodde at man 
ikke ville sett dem hvis det ikke var for at de var blitt 
avmerket som enkeltminner ved tidligere kontroller og 
dermed kunne lokaliseres ved hjelp av GPS.
Figur 8. Antall tapte fornminner fordelt på skadeårsak i løpet av 3. omdrev:
Kommune Jordbruk Skogbruk Natur Bygg/anlegg Hus/fritid Hærverk Ukjent Tilrettelegg
Bømlo 3 1 4
Eidskog 1 1
Fræna 6 2 6
Grong 15 2 5 1 3
Horten 1
Kautokeino 3 4 5 2
Lillesand 3 1 2 4 6
Nord-Aurdal 1 1 1
Saltdal 1 2
Sandnes 21 1 8 1 9
Sarpsborg 14 25 11 2 13
Skien 6 5 2 2 3 1
Skjåk 5 7
Sortland 2 1
Tromsø 6 1 2 2 1
Trondheim 4 1 13 1 1
Figur 9. Prosentvis fordeling av skade pr. sektor.
12
NIKU Tema
7 Endringstendenser 
Verdien av den type miljøovervåkingsmetodikk som her 
er anvendt, avhenger av at overvåkingen opprettholdes 
over lang tid og at innsamling av sammenliknbare data 
helst skjer over flere tiår. Det er følgelig lagt stor vekt på 
entydighet og enkelhet i metoden, både ved valg av utstyr 
og prosedyrer for datainnsamling. Analysen skal gi svar 
på endringsforløp og tendenser i utviklingen på de ulike 
lokalitetene. Det er først på dette stadiet at overvåknings-
systemet vil være av verdi for miljøforvaltningen. Det 
vil imidlertid måtte gå mange år før overvåkingen har 
produsert nok data til å gjennomføre meningsfylte analy-
ser. Dette prosjektet varte i 17 år og det ble gjennomført 
3 runder med kontroll i hver av de 16 kommunene som 
inngikk i prosjektet.
Status for fornminnene i hvert av de tre omdrevene vises 
i figur 10. 
I løpet av de tre omdrevene prosjektet har pågått, har 
det vært en sterk nedgang i tapstallene i de kommunene 
der kontrollregistreringene er utført. Det kan være flere 
grunner til dette og de viktigste kan være at:
1. De store nydyrkingsprosjektene er ferdige (figur 11)
2. Det har vært en desentralisering av kulturminnever-
net med fylkeskommunen som ny aktør   
3. MOV-prosjektet har hatt samtaler med alle grunn-
eiere om fornminnene som ligger på eiendommen 
(det finnes imidlertid ingen referansekommune)
Skadetallene har også vært synkende, og dette kan foran-
kres i utviklingen eller presset i ulike sektorer. Figur 12 
viser hvilke sektorer som har forårsaket skade i hvert av 
de tre omdrevene.
Som det fremgår av paidiagrammene (figur 12) er jord-
bruket en nokså konstant faktor i skadingen. Dette skyl-
des som regel at fornminner som ligger i randsoner stadig 
pløyes (figur 13) mens de øvrige som ligger i gårdsnære 
områder utsettes for slitasje og brukes også hypping som 
deponi (figur 14).
Figur 11. Nydyrking i røysområde i Sandnes. Foto: NIKU.
13
NIKU Tema
Status 3. omdrev 4.639 fornminner 
(tidligere tapte ikke medregnet).
Figur 10 
Status 1. omdrev 5.186 fornminner.
Status 2. omdrev 4.717 fornminner 
(tidligere tapte ikke medregnet).
14
NIKU Tema
Tredje omdrev.
Figur 12 
Første omdrev.
Andre omdrev.
15
NIKU Tema
Figur 13. Pløying i gravhaugkant. Sarpsborg. Foto: NIKU
Figur 14. Gravhaug som fundament for diverse etterlatenskap. Trondheim.Foto: NIKU
16
NIKU Tema
Hus/fritid var den største aktøren i skadebildet rundt år 
2000. Dette skyldtes ikke boligbygging i seg selv, men 
derimot at mer fritid førte til større aktivitet i hagene. 
Som en konsekvens av dette ble mange gravmin-
ner «plenifiserte», gjenoppsto som blomsterbed eller 
inngikk i andre hageelementer. Dette er en tendens som 
er kommet tilbake i den siste tiden (figur 15) og som nok 
vil forårsake ytterligere ødeleggelser.
Figur 15. Gravhaug omgjort til lekeplass og blomsterbed. Sandnes. Foto: NIKU
Figur 16. Gravrøys på utsiktspunkt med kultursti og rasteplass. Fræna. Foto: NIKU
17
NIKU Tema
De store kulturstiprosjektene som startet på begynnelsen 
av dette årtusen var ikke alltid like nennsomme med tanke 
på kulturminnene. Stier ble lagt inntil og på kulturminner 
(figur 16) og opplysningsplakater ble slått ned. Stiene 
er allerede opparbeidet og av økonomiske årsaker vil de 
nok ikke bli lagt om. Slitasje i disse vil nok forårsake 
videre skade.
Skade som følge av skogsdrift har alltid forekommet 
fordi mange kulturminner ligger i skog og de er også 
ofte gjengrodd. Men paidiagrammene, figur 12, viser at 
denne økingen er stigende. Med dagens avanserte hugst-
maskiner og mer motorisert drift med større maskiner 
(figur 17) vil nok skogsdrift være den største trusselen for 
fornminnene i den nærmeste tiden. Økende tømmerpriser 
bidrar også som forsterkende faktor til dette.
Under kategorien natur finnes både de rene naturfeno-
men slik som rotvelt og erosjon (figur 18), men også 
skader som er påført av ville dyr slik som bygging av hi 
i fornminner (figur 19). I enkelte områder er hibygging 
i gravhauger et utbredt fenomen, mens i andre kan det 
være store skader på grunn av flom eller storm. Denne 
kategorien bør man vurdere å dele fordi skadene skyldes 
svært ulike fenomen.
Nedgang i ødeleggelser ved bygg- og anleggsvirksom-
het samt massetak skyldes trolig mer effektiv bruk av 
reguleringsplaner.
I løpet av prosjektet har det også vist seg at fornminner 
som allerede er skadet ikke blir særlig godt ivaretatt og 
derfor utsettes for ytterligere skader. Flere av gravhau-
gene som er med i undersøkelsen har blitt påført nye 
skader i hvert omdrev.
Figur 17. Hugstområde og gravfelt. Sarpsborg. Foto: NIKU
18
NIKU Tema
Figur 18. Gravhaug ved flomløpet til nærliggende bekk. Sandnes. Foto: NIKU
Figur 19. En av inngangene til revehi i gravhaug. Skien. Foto: NIKU
19
NIKU Tema
8 Konklusjon
I tredje omdrev av miljøovervåkningen av automatisk 
fredete kulturminner ble det kontrollert 4.639 kulturmin-
ner i de 16 utvalgte kommunene. I løpet av denne femårs-
perioden siden siste kontroll, var ni fjernet og 258 påført 
en eller annen form for skade.
339 fornminner ble ikke gjenfunnet. Disse tilfellene skyl-
des trolig ikke at fornminnene er feilavmerket eller fjernet, 
derimot at de fleste av disse ligger i gjengrodde områder. 
Ved rydding og skjøtsel blir stadig flere i denne gruppen 
funnet igjen.
Jordbruk er den etaten som forårsaker flest skader, med 
husbygging og fritid som den neste største.
I fremtiden vil nok skogbruket være den største trusselen 
for fornminnene fordi de fleste kulturminnene ligger i 
skog, det kreves maskinell hugst og skogsmaskinene er 
store. Men som prognosene tilsier vil flere bosette seg i 
bynære områder og nyetableringen av boligfelt vil skje 
nær tettstedene. Det kan derfor konkluderes med at både 
de fornminnene som ligger nær utbyggingsområder og de 
som ligger i produktiv skog sannsynligvis vil være mest 
utsatt i fremtiden.
Figur 20. Hvert år driver privatpersoner, lokalhistorielag og kommunale instanser utstrakt skjøtsel på mange fornminneområder som for 
eksempel på noen av steinsetningene i Sarpsborg. Foto: NIKU
20
NIKU Tema
9 Litteratur 
Amundsen, Hilde., Sollund, May-Liss. Bøe og Nesbak-
ken Anneli., 2012: Skjulte konflikter – kulturminner i 
bynære områder. Kart og plan, Vol. 4, s. 247-254.
Sollund, May-Liss Bøe, 2008: Fornminner i fare – til 
alle tider. Viking. Norsk arkeologisk årbok 2008(LXXI): 
s. 179-192. Oslo.
Sollund, May-Liss Bøe; Holm-Olsen, Inger Marie 2012: 
Monitoring Cultural Heritage in a Long-Term Project: 
The Norwegian Sequential Monitoring Programme. 
Conservation and Management of Archeological Sites 
2013; Volum 15.(2): s. 137-151.
21
NIKU Tema
NIKU Tema
NIKU Hovedkontor
Storgata 2,
Postboks 736 Sentrum
N-0105 Oslo
Tlf.: 23 35 50 00
www.niku.no


Fortidens minner i dagens landskap. Status for automatisk fredete kulturminner i 16 kommuner i Riksantikvarens miljøovervåkningsprogram 2009-2014

Riksantikvaren. Strategi 2017-2021 (nynorsk)

Overvåkingsprogram for å måle effekt og konsekvens av klimabelastningene bygninger. Forprosjekt 4. mars 2016

Nyhamar, Anne

ICWCT 2016. The International Course on Wood Conservation Technology. Project report and evaluation

Grip stavkyrkje
- Dokumentasjon av stavkyrkjeprogrammet 
RAPPORT
Riksantikvaren er direktorat 
for kulturminneforvaltning og 
fagleg rådgivar for Klima- og 
miljødepartementet i 
utviklinga av den statlege 
kulturminnepolitikken. 
Riksantikvaren har også 
ansvar for at den statlege 
kulturminnepolitikken blir 
gjennomført. I denne 
samanhengen har 
Riksantikvaren eit overordna 
fagleg ansvar for det arbeidet 
fylkeskommunane og 
Sametinget gjer innanfor 
kulturminne, kulturmiljø og 
landskap.
2 
Innhald
Stavkyrkjeprogrammet 3 
Bygningsbeskriving  4 
Bygningshistorie 4 
Ombygging- og restaureringshistorie 5 
Tilstand før stavkyrkjeprogrammet  5 
Vedtaksprosess og tiltak 5 
Grunnmur  5 
Kledning 6 
Kyrkjekunst og inventar 6 
Limfargedekor 6 
Alterskapet  7 
Samandrag  8 
Litteratur og kjelder 9 
Fotnotar 9 
Grip stavkyrkje 
Dokomentasjon av 
stavkyrkjeprogrammet 
© Riksantikvaren 2016 
www.ra.no 
Det må ikkje kopierast frå denne boka i strid med 
Åndsverklova eller avtalar om kopiering med  
KOPINOR, interesseorgan for rettshavarar til  
åndsverk. Kopiering i strid med lov eller avtale  
kan medføre erstatningskrav og inndraging 
 og kan straffast med bøter eller fengsel 
Design: Riksantikvaren 
Omslagsbilete: 
Håvard Christiansen, Riksantikvarens arkiv
3 
Gjennom stavkyrkjeprogrammet 
har dei 28 stavkyrkjene i Noreg 
vorte sett i stand. Kyrkjene vart i 
all hovudsak istandsett slik dei 
er i dag, utan noko tilbakeføring 
til tidlegare periodar. I arbeidet 
med stavkyrkjene har ein vore 
avhengig av å byggje vidare på 
den kunnskapen som er 
opparbeidd innanfor tradisjonelt 
bygghandverk og bruk av ulike 
tradisjonelle material og 
metodar. Samstundes har 
stavkyrkjeprogrammet gjeve 
gode moglegheiter for 
detaljstudiar av bygningane. Det 
å kunne lese og forstå spor etter 
verkty har vore eit viktig 
element i arbeidet med 
istandsetjinga av stavkyrkjene. 
Målet har heile tida vore å ta 
vare på mest mogleg av dei 
opphavlege delane. Der dette 
ikkje har vore mogleg har 
handverkarar gjort eit framifrå 
arbeid med å kopiere 
bygningsdelar der det har vore 
naudsynt å byte delar av bygget 
eller spunse ein skade. 
Samstundes har materialkvalitet, 
samt kunnskap om bruk av rett 
virke, vore eit viktig 
gjennomgangstema i arbeida 
med kyrkjene. Arbeidet med å 
hente ut rett virke til rett bruk 
har kravd god langsiktig 
planlegging for å til dømes ha 
godt malma og rettvokse virke til 
produksjon av spon. Vidare har 
det vore viktig å ha gode 
materiallager, då mange skjulte 
skadar fyrst vart avdekka når 
istandsetjinga var godt i gang og 
arbeidet med å demontere 
skadde bygningsdelar vart 
gjennomført. 
KYRKJEKUNST 
Som ein viktig del 
stavkyrkjeprogrammet var eit av 
måla å konservere kyrkjekunsten 
i kyrkjene. Det var difor 
naudsynt å gjennomføre ei 
omfattande tilstandsregistrering 
av både kunst og inventar i 
stavkyrkjene. Det vart utført 
tilstandsregistrering av 852 
gjenstandar og dekorerte flater i 
27 kyrkjer. Gjennom ei oversikt 
over kva som er i stavkyrkjene 
og i kva tilstand det var, kunne 
ein gjere ei prioritering av dei 
tiltaka som var viktige å få 
utført. Bevaringstiltak utløyst av 
tilstandsregistreringa vart i størst 
mogleg grad koordinert med 
istandsetjinga av sjølve 
kyrkjebygga. I visse høve var det 
naudsynt å dekke til, eller flytte 
ut gjenstandar før arbeidet med 
bygget starta, medan det i andre 
høve var meir hensiktsmessig å 
starte konserveringa av 
gjenstandane då kyrkjebygga var 
ferdig sette i stand.  
LOKAL MEDVIRKING 
Ved mange høve engasjerte 
kyrkjeeigaren ein lokal 
prosjektleiar. Det vart også i 
størst mogleg grad nytta lokale 
handverkarar. Lokal deltaking 
var med på å auke kunnskapen 
om kyrkjene og samstundes 
skape ein spanande møteplass 
for den lokale befolkninga og 
tilreisande. 
BRANNSIKRING 
Alle stavkyrkjene har 
brannsikringsanlegg. I 
samband med 
istandsetjingsarbeida vart det og 
gjennomført arbeid med vidare 
oppgradering av desse anlegga.  
Stavkyrkjeprogrammet 2001-2015
4 
BYGNINGSBESKRIVING 
Grip stavkyrkje ligg på øya Grip 
om lag 12 km utanfor 
Kristiansund. På det tidligare 
fiskeværet er busetnaden tett og 
kledd med ståande tømmerpanel 
som vern mot det harde vêret. 
Kyrkja reknast som ei kyrkje av 
Møre-typen, med fellestrekk til 
Rødven og Kværnes 
stavkyrkjer.1 Stavkonstruksjonen 
har klar likskap, med dei andre 
Møre-kyrkjene, med 
mellomstavar i langveggane til 
skipet og takbjelkar som spenner 
over kyrkjerommet. Takbjelkane, 
som ikkje korresponderer med 
mellomstavane, er fest mellom 
dei doble toppsvillane i skipet og 
koret sine langveggar. Trass i dei 
vêrharde omgjevnadane til 
kyrkja, har ikkje Grip skorder, lik 
dei andre mørekyrkjene.2 Den 
raudmåla kyrkja er berre 12 m 
lang, 6.5 m brei, 6 m høg og er 
bland dei minste bevara 
stavkyrkjene. Skip og kor er i 
same breidde, og med eit mindre 
sakristi bygd til i aust. 3 Kyrkja 
har våpenhus i sørvestre hjørne. 
Portalen har vangar med enkle 
firkanthogde profilerte bjelkar. 
Takryttaren, med spiss hette, 
endar i eit spir med spirstang og 
årstalet 1621 stansa ut i 
vindfløyen.4 
BYGNINGSHISTORIE 
Det rår stor usikkerheit rundt 
Grip stavkyrkje si datering og 
eldste utsjånad. Enkelte 
dateringar samlar seg rundt 
1300- og 1400-tallet. 
Dendrokronologiske boreprøver 
har ikkje lete seg datere, men ei 
boreprøve frå 2007 vart C-14 
datert til perioden 1515-1645.5 
Kyrkja er fyrste gang nemnd i 
Trondhjems Reformats frå 1589, 
men på ein av takbjelkane i 
skipet fortell innskrifter at kyrkja 
vart reist i 1621. Truleg vart det 
då gjort ei ombygging medan 
stavkonstruksjonen vart ståande 
og bygningselement vart nytta 
på nytt, men det er uvisst kor 
omfattande ombygginga var. 
Antatt opphavlege delar i 
Raudmåla: Stavkyrkja er plassert i eit tett trehusmiljø på den vêrharde øya Grip. Foto: Riksantikvaren 
Grip 
stavkyrkje
5 
stavkyrkja er dei stavbygde 
veggane i skipet og koret, samt 
delar av takkonstruksjonen.
OMBYGGING- OG 
RESTAURERINGSHISTORIE 
I 1865 vart store arbeid utført på 
kyrkja, og sakristi og våpenhus 
vart truleg tilført under denne 
perioden. Kyrkja fekk lys 
innvendig panel, og det vart 
lagt kvelva bordhimling over 
koret og ein del av skipet.6 
Eksteriør vart kvitmåla med 
raud takryttar. I 1930 vart 
omfattande arbeid gjennomført, 
og Grip vart i stor grad 
attendeført til utsjånaden frå før 
endringane i 1865. Ytterveggane 
vart isolert og måla raude. Dei 
store vindauga som i 1865 vart 
sett inn langs begge 
langveggane vart delvis spunsa 
att og nokre erstatta med 
mindre blyglas. Store arbeid 
vart gjort i interiøret, der 
galleriet vart rive, nye benkar og 
korskille installert og eldre 
dekor på veggane vart 
restaurert. Det vart i 1930 og 
støypt betongfundament under 
kyrkja.7 
TILSTAND FØR 
STAVKYRKJEPROGRAMMET 
Ved synfaring vart det 
registrert vassoppsamlingar bak 
grunnmuren på den 
nordaustlege delen av kyrkja 
som ligg på steinfylling. Det var 
tilsig av vatn under sakristiet og 
ròteskadde kledningsbord på 
vestgavlen, særskilt 
rundt vindauga. Det var også 
ròteskader i  tårnet samt at
 spirstanga var bøygd etter 
orkan. Det var ein stor del 
ròteskadde takbor of taktekkinga 
av skiferstein var sterkt forvitra 
samt hadde rustne gradrenner. 
VEDTAKSPROSESS OG TILTAK  
GRUNNMUR 
Under restaureringsarbeida i 
1930-32 vart kyrkja jekka opp og 
sett på en låg grunnmur av 
betong. Stavkyrkja ligg på det 
høgste punktet på øya, og vart 
trulig fundamentert rett på fjellet 
i syd, vest og halve nordfasaden. 
Dei nordaustlege delane av skip 
og sakristi ligg på steinfylling. 
Bak muren i den nordaustre 
delen er det jord og 
vassoppsamlingar, truleg tilsig 
frå terrenget utanfor. Det var 
fuktig klima og ein dam under 
golvet i sakristiet. Jord vart 
fjerna langs nord og austside til 
muren, og dreneringshol vart 
meisla i hjørna til nordveggen. 
For å kunne kontrollere 
grunnforholda betre vart det 
laga ei luke i den austlege muren 
til sakristiet. 
Ròte: Vestgavlen
før ny rupanel og 
kledning vart 
montert. 
Skråstivaren er 
truleg opphavleg. 
Foto: 
Ola Storsletten. 
Grip: Kyrkja pregast av naturen sine krefter. Spiret vart bøygd etter ein orkan i 1992. Takstein var 
sterkt forvitra og gradrenner rustne. Foto: RA arkiv
6 
KLEDNING 
Grip stavkyrkje er kledd med 
tømmermannspanel festa 
direkte utanpå pappkledd 
rupanel. Det var noko ròte langs 
vestgavlen, særskilt rundt 
vindauget. All bordkledning og 
rupanel på den vestre 
gavlveggen vart fjerna bort til 
våpenhuset, og det vart lagd ny 
rupanel av gran og 
tømmermannskledning i furu. 
Det var mykje rust i beslaget bak 
vindskibord, og vindskier og 
isbord vart bytt. For å 
mogleggjere ein inspeksjon, vart 
det opna eit felt i den ytre 
kledninga på nordsida av kyrkja. 
TAK OG TAKRYTTAR 
Trass noko ròte i søndre 
stavlegje vart det konkludert at 
det ikkje var naudsynt å skifte ut 
deler i takryttaren sitt 
underbygg. Takryttaren og 
tårnet vart avkledd og 
konstruksjonen gjort synleg. I 
tillegg til spiret var også spiret 
sitt «skjørt» ròteskadd. Den 
øvste delen av tårnet si mast 
viste seg å være tidlegare 
spunsa, truleg frå 
1970-talet, men var igjen sterkt 
ròteskadd. Spiret si tømmermast 
vart spunsa og ròteskada virke 
erstatta. Tårnet vart koparbelagt 
på nytt, spiret retta ut, samt kule 
og vindfløy restaurert.  Saltaket 
er understøtta av sperrebind 
som til dels synest å vere 
opphavlege. Naglar og naglehol 
i sperrene viser at taket tidlegare 
har vore tekka med liggande 
bord. I 1900 beskriv ein taket 
som sulagt.8 På 
oppmålingsteikningar frå ca. 
1900 er kyrkja vist med takstein, 
men det er usikkert kva tid taket 
vart skiferlagt. Skiferen til 
saltaket vart teke ned og sortert 
for gjenbruk. Steinen var dårleg, 
og mykje vart kasta. Store delar 
av undertaket vart skifta ut. 
Sidan Grip stavkyrkje ligg så 
utsett til var terskelen låg for å 
skifte ut ròteskadd virke. Store 
delar av takkonstruksjonen som 
spikerslag, sløyfelekter, lekter og 
takpapp vart erstatta og nye 
gradrenner, skottrenner og 
vindskier vart montert.    
KYRKJEKUNST OG INVENTAR 
LIMFARGEDEKOR
Limfargedekoren i koret vart 
ferdig behandla i 2003 og 2004. I 
2006 vart dekoren på veggane 
til skipet reinsa og konsolidert, 
medan korskiljet vart retusjert i 
2006 og 2007.9 Skipet har seks 
tverrgåande takbjelkar, i tillegg 
til korskiljebjelken. Dei fire 
bjelkane lengst mot vest er måla 
med lauvstokkdekor i limfarge. 
Dekoren var svert skadd av fukt 
og trengde reinsing og 
konsolidering. Desse bjelkane 
vart ikkje overmåla på 1800-
talet då kyrkja vart bygd om, 
truleg fordi dei var bygd inn i 
det dåverande galleriet. Desse 
fire takbjelkane lengst mot vest i 
kyrkjerommet vart konsolidert 
og reinsa i 2007. Det vart nytta 
standard metode for 
konsolidering og reinsing av 
limfargedekor.  
Vidare vart staven midt på 
nordveggen retusjert i likskap 
Spir: Spiret var svert ròteskadd og forbindelsen mellom midtmast og spuns fra 70-talet var svekka. Masta til spiret vart spunsa, og ròteskadd virke erstatta. 
Foto: Ola Storsletten. 
7 
med bjelkane med skrift i skipet 
samt ein del av den andre 
dekoren på veggane i kyrkja.10 
I 2007 vedtok Riksantikvaren i 
samarbeid med NIKU å fjerne 
måling på delar av innbøtingane 
på nordveggen frå 1930-åra. 
Vedtakt var basert på ein 
langvarig diskusjon som vart 
påbyrja alt i 1992. Målet med å 
fjerne inntoning og måling på 
innbøtingane på utvalde 
områder, var å dempe dei 
sekundere elementa.11  
Den kvite himlinga i vestdelen 
av kyrkjerommet er måla i 
restaureringsperioden på 1930-
talet. I 2009 vart det teke 
reinseprøver som viste at 
målinga til dels sat laust og at 
den var svert skiten. Ettersom 
det var semje om at noko måtte 
gjerast med himlinga, vart det 
forsøkt å vende limfargen. Dette 
er ein metode som utførast ved å 
påføre varmt vatn sik at fargen 
løysast opp og ein deretter kan 
stryke opp den oppløyste 
målinga på nytt, med andre ord 
ei slags gjenbruk av målinga.12 
ALTERSKAPET 
Alterskapet frå 
seinmellomalderen som står i 
Grip kyrkje er datert til om lag 
1520 og høyrer til ei gruppe skap 
som kunsthistorikarar meiner er 
produsert i Nord-Nederland. 
Alterskapet består av ein tredelt 
korpus som avsluttast ovantil i 
tre rundbogar. I korpus står tre 
skulpturar i kvar si nisje, på 
kvar sin sokkel og under kvar 
sin baldakin. Overmålinga frå 
1700-talet dekkjer fullstendig 
den opphavlege polykromien og 
er av ein slik kvalitet at skapet 
opplevast som eit 1700-talsskap 
meir enn som eit overmåla skap 
Interiør: Alterskåpa er truleg eit nederlandsk arbeid frå omkring 1500 og speglar økonomien til fiskarane langs kysten. Alterskåpa 
framstiller Heilag-Olav med øksa til venstre, Maria med barnet i midten og Sankta Margareta til høgre. Fargane er frå 1700-tallet. Foto: RA 
8 
frå 1500-talet. Ein hadde med 
dette som grunn valt å behalde 
denne overmålinga, trass i at den 
underliggande opphavlege  
polykromien er forholdsvis godt 
bevart. Undersøkingar og 
behandling av skapet vart utført 
på NIKU sitt 
konserveringsatelier i perioden 
2001-2003. Laus måling vart 
festa, samt at skapet er reinsa, 
fernissert og retusjert.13 
SAMANDRAG
Stavkyrkja på øya Grip er ei lita 
kyrkje med ein opphavleg kjerne 
frå mellomalderen. I 1621 vart 
veggane i koret skift og rikt 
dekorert. Seinare, i 1870-åra, vart 
det sett inn nye vindauge, samt 
at ytter- og innerveggar vart 
panelte og måla. I 1933 gjekk 
kyrkja gjennom ei omfattande 
restaurering og ein antar at 
kyrkja  i dag framstår som den 
var omkring 1600-talet. 
Gjennom stavkyrkjeprogrammet 
har kyrkja fått ny skifer på taket, 
samt at spiret er sett i stand og 
tekka på nytt. Vestveggen av 
kyrkja fekk ny kledning og som 
ein del av brannsikringstiltaket 
ved kyrkja vart den øvrige 
kledninga på kyrkja bytt med ei 
kraftigare kledning. Det vart 
gjort tiltak for å betre klimaet 
under golvet i kyrkja, samt 
gjennomført ei oppmåling av 
kyrkja i 2006. Dekoren i kyrkja 
vart restaurert i samband med 
stavkyrkjeprogrammet i 
perioden 2001-2006. Arbeidet 
omfatta konsolidering og 
reinsing av limfargedekor i 
skipet. I tillegg vart alterskapet 
frå mellomalderen konservert. 
Interiør: Stavkyrkja har  takbjelkar, typiske for Møre-typen,  som spenner over kyrkjerommet. Foto: Riksantikvaren 
9 
LITTERATUR OG KJELDER 
LITTERATUR OG RAPPORTAR 
Anker, Leif. De norske stavkirkene, 
Oslo, AFRO 2005. 
Bae, Osvald. Rapport fra juli 2006, 
2006. 
Devold, Ellen. Beskrivelse av 
arbeid som skal utføres Grip 
stavkirke, 2006. 
Devold, Ellen. Grip stavkirke 
stavkirkeprogrammet befaring 7. 
juni 2005, 2005. 
Devold, Ellen. Grip stavkyrkje 25. 
april 2006 befaring og senere 
konklusjon, 2006. 
Godal, Jon Bojer. Material til Grip 
stavkyrkje, 2006. 
Dateringsrapport, Laboratoriet for 
radiologisk datering, NTNU, 
13.12.2006, 2006. 
Olstad, Tone Marie. Alterskapet i 
Grip stavkirke Et 1700-talls 
alterskap fra middelalderen 
Konservering 2001-2003, 2003.
Olstad, Tone Marie. NIKU 
Rapport 40/2007 Kunst og inventar 
A 336 Grip stavkirke. 
Konserveringsarbeider i 2007, 2007. 
Olstad, Tone Marie. NIKU 
Oppdragsrapport 117/2009 Grip 
stavkirke. Behandling av hvit 
himling vest i kirkerommet. 
Dokumentasjon av interiøret, 2009. 
Olstad, Tone Marie. NIKU 
Oppdragsrapport 128/2009 Grip 
stavkirke. Alterskap, alterduk, 
antependium og andre 
interiørdetaljer, 2009. 
Olstad, Tone Marie. Behandling 
av limfargedekoren og interiøret 
generelt i A 336 Grip Stavkirke, 
Kristiansund kommune, Befaring til 
kirka 7.  juni 2005, 2005. 
Solberg, Kristin. NIKU Rapport 
62/2006 Kunst og inventar Grip 
stavkirke – konserveringsarbeider i 
2006, 2006. 
Storsletten, Ola. «Anno 1621 Bleff 
denne kircke bygd»: En undersøkelse 
av Grip stavkirke, NIKU 15/2007 
Storsletten, Ola. Takrytter og tak: 
Nye undersøkelser av Grip 
stavkirke, NIKU 49/2007 
FOTNOTAR
1 Leif Anker, De norske stavkirkene 
(Oslo: AFRO, 2005), s .29. 
2 Ola Storsletten, «Anno 1621 Bleff 
denne kircke bygd»: En undersøkelse av 
Grip Stavkirke, NIKU Rapport 
15/2007, s.6. 
3 Anker, s. 324. 
4 Ola Storsletten, Taktytter og tak: 
Nye undersøkelser av Grip 
stavkirke, NIKU 49/2007, s. 3. 
5 Dateringsrapport, Laboratoriet for 
radiologisk datering, NTNU, 
13.12.2006, AA 
6 Jostein Iversen, Grip: et fiskevær 
gjennom 900år (Stavanger: Kleppe, 
1998), s. 87. 
7 Anker, s. 324. 
8 Indberetning om Grip stavkirke, 
Einar O. Schou desember 1900, Grip 
stavkirke arkivalia AA 
9 Olstad, Tone Marie. NIKU 
Rapport 40/2007 Kunst og inventar 
A 336 Grip stavkirke. 
Konserveringsarbeider i 2007, 2007 
10 Olstad, Tone Marie. NIKU 
Rapport 40/2007 Kunst og inventar 
A 336 Grip stavkirke. 
Konserveringsarbeider i 2007, 2007. 
11 Olstad, Tone Marie. NIKU 
Rapport 40/2007 Kunst og inventar 
A 336 Grip stavkirke. 
Konserveringsarbeider i 2007, 2007. 
12 Olstad, Tone Marie. NIKU 
Oppdragsrapport 117/2009 Grip 
stavkirke. Behandling av hvit 
himling vest i kirkerommet. 
Dokumentasjon av interiøret, 2009. 
13 Olstad, Tone Marie. Alterskapet 
i Grip stavkirke Et 1700-talls 
alterskap fra middelalderen 
Konservering 2001-2003, 2003.
 
10 
 
 
 


Grip stavkyrkje - Dokumentasjon av stavkyrkjeprogrammet. Rapport

Urnes stavkyrkje - Dokumentasjon av stavkyrkjeprogrammet. Rapport

Undredal stavkyrkje
- Dokumentasjon av stavkyrkjeprogrammet 
RAPPORT
Riksantikvaren er direktorat 
for kulturminneforvaltning og 
fagleg rådgivar for Klima- og 
miljødepartementet i 
utviklinga av den statlege 
kulturminnepolitikken. 
Riksantikvaren har også 
ansvar for at den statlege 
kulturminnepolitikken blir 
gjennomført. I denne 
samanhengen har 
Riksantikvaren eit overordna 
fagleg ansvar for det arbeidet 
fylkeskommunane og 
Sametinget gjer innanfor 
kulturminne, kulturmiljø og 
landskap.
2 
Innhald
Stavkyrkjeprogrammet 3 
Bygningshistorie 4 
Tilstand før stavkyrkjeprogrammet 4 
Vedtaksprosess og tiltak 5 
Heving av kyrkja 5 
Under under undredalen  5 
Kledning 6 
Takryttar  6 
Innvendige arbeid og kyrkjekunst 6 
Andre tiltak  6 
Samandrag  7 
Litteratur og kjelder 9 
Fotnotar 9 
Undredal stavkyrkje 
Dokumentasjon av 
stavkyrkjeprogrammet 
© Riksantikvaren 2016 
www.ra.no 
Det må ikkje kopierast frå denne boka i strid med 
Åndsverklova eller avtalar om kopiering med  
KOPINOR, interesseorgan for rettshavarar til  
åndsverk. Kopiering i strid med lov eller avtale  
kan medføre erstatningskrav og inndraging 
 og kan straffast med bøter eller fengsel 
Design: Riksantikvaren 
Omslagsbilete: 
Dagfinn Rasmussen, Riksantikvaren 
3 
Gjennom stavkyrkjeprogrammet 
har dei 28 stavkyrkjene i Noreg 
vorte sett i stand. Kyrkjene vart i 
all hovudsak istandsett slik dei 
er i dag, utan noko tilbakeføring 
til tidlegare periodar. I arbeidet 
med stavkyrkjene har ein vore 
avhengig av å byggje vidare på 
den kunnskapen som er 
opparbeidd innanfor tradisjonelt 
bygghandverk og bruk av ulike 
tradisjonelle material og 
metodar. Samstundes har 
stavkyrkjeprogrammet gjeve 
gode moglegheiter for 
detaljstudiar av bygningane. Det 
å kunne lese og forstå spor etter 
verkty har vore eit viktig 
element i arbeidet med 
istandsetjinga av stavkyrkjene. 
Målet har heile tida vore å ta 
vare på mest mogleg av dei 
opphavlege delane. Der dette 
ikkje har vore mogleg har 
handverkarar gjort eit framifrå 
arbeid med å kopiere 
bygningsdelar der det har vore 
naudsynt å byte delar av bygget 
eller spunse ein skade. 
Samstundes har materialkvalitet, 
samt kunnskap om bruk av rett 
virke, vore eit viktig 
gjennomgangstema i arbeida 
med kyrkjene. Arbeidet med å 
hente ut rett virke til rett bruk 
har kravd god langsiktig 
planlegging for å til dømes ha 
godt malma og rettvokse virke til 
produksjon av spon. Vidare har 
det vore viktig å ha gode 
materiallager, då mange skjulte 
skadar fyrst vart avdekka når 
istandsetjinga var godt i gang og 
arbeidet med å demontere 
skadde bygningsdelar vart 
gjennomført. 
KYRKJEKUNST 
Som ein viktig del 
stavkyrkjeprogrammet var eit av 
måla å konservere kyrkjekunsten 
i kyrkjene. Det var difor 
naudsynt å gjennomføre ei 
omfattande tilstandsregistrering 
av både kunst og inventar i 
stavkyrkjene. Det vart utført 
tilstandsregistrering av 852 
gjenstandar og dekorerte flater i 
27 kyrkjer. Gjennom ei oversikt 
over kva som er i stavkyrkjene 
og i kva tilstand det var, kunne 
ein gjere ei prioritering av dei 
tiltaka som var viktige å få 
utført. Bevaringstiltak utløyst av 
tilstandsregistreringa vart i størst 
mogleg grad koordinert med 
istandsetjinga av sjølve 
kyrkjebygga. I visse høve var det 
naudsynt å dekke til, eller flytte 
ut gjenstandar før arbeidet med 
bygget starta, medan det i andre 
høve var meir hensiktsmessig å 
starte konserveringa av 
gjenstandane då kyrkjebygga var 
ferdig sette i stand.  
LOKAL MEDVIRKING 
Ved mange høve engasjerte 
kyrkjeeigaren ein lokal 
prosjektleiar. Det vart også i 
størst mogleg grad nytta lokale 
handverkarar. Lokal deltaking 
var med på å auke kunnskapen 
om kyrkjene og samstundes 
skape ein spanande møteplass 
for den lokale befolkninga og 
tilreisande. 
BRANNSIKRING 
Alle stavkyrkjene har 
brannsikringsanlegg. I 
samband med 
istandsetjingsarbeida vart det og 
gjennomført arbeid med vidare 
oppgradering av desse anlegga.  
Stavkyrkjeprogrammet 2001-2015
4 
BYGNINGSBESKRIVING 
Undredal stavkyrkje ligg i den 
vesle bygda Undredal i Aurland 
kommune i Sogn og Fjordane. 
Ein reknar med at kyrkja kan 
daterast til den siste halvdelen 
av 1100-talet. Den er den minste 
av stavkyrkjene som framleis er i 
bruk og har berre 40 sitjeplassar. 
Inne i kyrkja heng kyrkjeklokka 
frå mellomalderen, som no er 
teke ut av bruk. I klokketårnet er 
det to nye klokker datert 1884 og 
1996. Veggane har den originale 
limfargedekoren frå 1600-talet, 
og i taket er det måla 
bibelfigurar og englar. 
Kneleskammelen er frå 1647, 
døypefat frå omlag 1680, 
preikestol med datering 1696.  I 
1722 vart svalgangane på kyrkja 
fjerna, og dei fyrste vindauga 
vart sett inn. Rundt 1850 vart 
våpenhuset og siste del av skipet 
bygd til og kyrkja vart måla kvit 
innvendig. Etter ei stor omvøling 
i 1961 vart den kvite målinga 
vaska av og dei originale måleria 
kom til syne att. Kyrkja vart 
restaurert i 1984 med nytt 
kyrkjegolv og nye bordplater 
utvendig.  
TILSTAND FØR 
STAVKYRKJEPROGRAMMET 
Stavkyrkja i Undredal ligg heilt 
attåt vegen som passerar utanfor 
kyrkja. Den nærliggande vegen 
medfører stor slitasje på 
kyrkjebygget, både ved 
passering av kørety, men fyrst og 
fremst då kyrkjegolvet ligg på 
same nivå som den 
utanforliggjande vegen.  
I tillegg til fuktproblem knytta til 
manglande nivåskilnad mellom 
Undredal 
stavkyrkje
Stavkyrkjeprogrammet: Kyrkja slik ho  stod under arbeidet med taket. Foto: Dagfinn Rasmussen, Riksantikvarens arkiv. 
5 
eksteriør og interiør er 
ytterkledninga også prega av 
fuktskadar på nordsida av 
kyrkja. Vidare var takryttaren 
ved kyrkja prega av ròteskade. 
VEDTAKSPROSESS OG TILTAK  
HEVING AV KYRKJA 
Problemet med fukt i kyrkja 
grunna manglande nivåskilnad 
mellom interiør og eksteriør vart 
vurdert som så kritisk at det var 
naudsynt med tiltak for å 
utbetre tilstanden. For å få ei 
betre oversikt over tilstanden og 
mogleg løysingar vart inventaret 
i kyrkja vart demontert, teke ut 
og lagra i ein container ved 
kyrkja. Vidare vart golvet 
demontert og teke ut. Etter 
grundige undersøkingar vart det 
vedteke at det beste tiltaket for å 
bevare bygningen var å heve 
kyrkja. Kyrkja vart difor, våren 
2012, heva 30 centimeter.  Det 
vart sett opp eit stillas kring heile 
kyrkja før ein etablerte punkt for 
jekkane og varsamt lyfte bygget. 
Deretter kunne ein etablere ein 
ny og høgare tørrmura 
grunnmur under kyrkja. Slik 
ville ein unngå framtidige 
fuktproblem under kyrkja. Ei 
heving av kyrkja vart diskutert 
alt på 1920-talet. 
UNDER UNDER UNDREDALEN 
STAVKYRKJE 
I samband med hevinga av 
stavkyrkja og etableringa av ny 
grunnmur var det naudsynt å 
framskaffe ny stein til muren 
under  kyrkja. Eit ras som gjekk i 
Helgabakken 3. oktober året før  
var difor ikkje berre ei ulempe. I 
desse massane låg det mykje fin 
stein som kunne nyttast i 
arbeidet med utbetrina og 
forhøginga av kyrkjemuren. 
Kyrkjerommet: Kyrkja slik ho stod under arbeidet med etablering av ny og høgare grunnmur. Foto: Leif Anker, Riksantikvarens arkiv. 
6 
KLEDNING 
Delar av ytterkledninga i nedre 
del av veggane på nordsida av 
kyrkja var prega av fuktskadar 
og vart difor skifta. Det vart 
nytta virke med godt 
malminnhald. Borda vart måla 
etter montering.  
TAKRYTTAR 
Med bakgrunn i større 
ròteskader i kledninga på 
takryttaren vart det vedteke å 
gjennomføre ei utskifting av all 
kledning på takryttaren. I 
tillegg til at kledninga vart skift 
vart også detaljar rundt lukene 
i tårnet og lukene utbetra. 
Kledninga på spiret måtte 
demonterast og leggast ny før 
den vart måla raud, medan 
resten av kledninga på 
takryttaren vart måla kvit. 
INNVENDIGE ARBEID OG 
KYRKJEKUNST 
I 2003 vart det føreteke ei 
synfaring av kyrkjekunst og 
inventar i Undredal stavkirke.1 
Ved synfaringa vart tilstanden 
til inventaret i Undredal 
stavkyrkje kartlagd, og 
synfaringsrapporten vart lagt til 
grunn for vidare arbeid med 
konserverina av inventar og 
kunst i kyrkja. I 2013 vart det 
gjennomført eit forprosjekt i 
Undredal stavkyrkje, med mål 
om å finne behandlingsmetode 
for limfargedekoren i taket og på 
veggane i kyrkja.2 På grunnlag 
av forprosjektet vart behandling 
av limfargedekor og preikestol 
utført i juni 2013. 
Oppdraget omfatta 
overflatereinsing og 
konsolidering av limfargedekor i 
tak og på veggar, samt 
preikestolen, i tillegg til 
retusjering av korbogen og 
preikestolen.3 Skriftfeltet i 
kyrkjeskipet vart IR-fotografert, 
for å undersøkje om det var ein 
uderliggande dekor eller skrift i 
dette feltet, utan at dette gav 
noko resultat. 
ANDRE TILTAK 
Byggearbeida ved Undredal 
stavkyrkje var eit godt høve til å 
studere bygningsdelar i kyrkja 
som vanlegvis ikkje er 
tilgjengelege eller eksponert.  
Det vart difor gjennomført 
undersøkingar av dei nedste 
partia av veggane i det 
Heving: Arbeidet med jekkinga av kyrkja. Foto: Leif Anker, Riksantikvarens arkiv. 
7 
stavbygde skipet. Ein kan lese 
meir om desse undersøkingane i 
eigen rapport.4 
SAMANDRAG
Undredal stavkyrkje er den 
minste av stavkyrkjene som 
framleis er i bruk. Kyrkja kan 
daterast til den siste halvdelen 
av 1100-talet. Stavkyrkja er prega 
av at veggane i kyrkja har den 
originale limfargedekoren frå 
1600-talet og at stavane i 
Undredal har klokkeforma 
basar. I 2012 vart kyrkja heva om 
lag 30 centimeter og ny 
grunnmur etablert under kyrkja 
for å hindre fuktskader. Arbeidet 
ved kyrkja gav høve til å studere 
utsida av veggane i det 
stavbygde skipet, som ikkje har 
vore studert sidan midten av 
1800-talet. Gjennom 
stavkyrkjeprogrammet vart 
samanbindinga mellom svill og 
hjørnestav samt andre 
bygningskonstruksjonar, som 
tidlegare ikkje er dokumentert, 
undersøkt. I 2013 vart 
limfargedekoren i tak og på 
veggar, samt preikestolen i 
stavkyrkja behandla.  
Takryttar: Utbetring av ytterkledning. Foto: Leif Anker, Riksantikvarens arkiv. 
8 
LITTERATUR OG KJELDER 
LITTERATUR 
Anker, Leif. De norske stavkirkene. 
Oslo, AFRO 2005.  
RAPPORTAR 
Berg, Dagheid. NIKU 
Oppdragsrapport 57/2013 a 288 
Undredal stavkirke  
Forprosjekt, konservering av 
limfargedekor  
Berg, Dagheid. NIKU 
Oppdragsrapport 150/2013 a 288 
Undredal stavkirke  
Konservering av limfargedekor og 
prekestol, 2013. 
Stein, Mille. Tilstandsregistrering 
og prioritering av kirkekunst til 
konservering. Befaringsrapporter fra 
Stavkirker, 2003.  
Storsletten, Ola. NIKU 
Oppdragsrapport 150/2012 
«Een gammel liden stafve-bygning» 
Undersøkelse av Undredal stavkirke, 
2012. 
Alle rapportar er tilgjengelege 
hjå arkivet til Riksantikvaren. 
FOTNOTAR 
1 Stein, Mille. Tilstandsregistrering 
og prioritering av kirkekunst til 
konservering. Befaringsrapporter fra 
Stavkirker, 2003.  
2 Berg, Dagheid. NIKU 
Oppdragsrapport 57/2013 a 288 
Undredal stavkirke  
Forprosjekt, konservering av 
limfargedekor  
3 Berg, Dagheid. NIKU 
Oppdragsrapport 150/2013 a 288 
Undredal stavkirke  
Konservering av limfargedekor og 
prekestol, 2013. 
4 Storsletten, Ola. NIKU 
Oppdragsrapport 150/2012 
«Een gammel liden stafve-bygning» 
Undersøkelse av Undredal stavkirke, 
2012. 
Konsolidering: Limfargedekoren på veggar og i tak vart behandla. Foto: NIKU, Riksantikvarens arkiv. 
9 


Undredal stavkyrkje - Dokumentasjon av stavkyrkjeprogrammet. Rapport

"This text was originally published in 2000 in Butterworth-Heinemann Series in Conservation and Museology.

Not a member yet