Studia Historiae Scientiarum
Not a member yet
220 research outputs found
Sort by
Pamięć o miastach nauki: przestrzeń miejska i tożsamość społeczna postsowieckiej inteligencji naukowo-technicznej
Full text linkBased on 17 in-depth interviews conducted in Novosibirsk Akademgorodok, Dubna, and Chernogolovka, this study focuses on identifying and analyzing the specifics of the post-Soviet scientific and technical intelligentsia’s cultural memory of Soviet science cities from the late 1960s to the present. The socio-cultural environment and institutional goals of Soviet science cities seem to have fostered a collective memory that transcends geographical and institutional boundaries, creating shared narratives despite the isolation and secrecy of these settlements. In the context of urban life in science cities, my informants downplay the complex relations between the Soviet intelligentsia and the communist state, and focus on class tensions: while the state provides scientists with a high level of care, it is the workers and their families who represent “others” in their narratives.Niniejsze badanie, oparte na siedemnastu pogłębionych wywiadach przeprowadzonych w Nowosybirskim Akademgorodku, Dubnej i Czernogołowce, koncentruje się na identyfikacji i analizie specyfiki pamięci kulturowej postsowieckiej inteligencji naukowo-technicznej o radzieckich miastach nauki od końca lat 60. XX wieku do chwili obecnej.
Środowisko społeczno-kulturowe i cele instytucjonalne radzieckich miast nauki zdają się sprzyjać zbiorowej pamięci, która przekracza granice geograficzne i instytucjonalne, tworząc wspólne narracje pomimo izolacji i tajności tych osiedli. W kontekście życia miejskiego w miastach nauki moi informatorzy bagatelizują złożone relacje między sowiecką inteligencją a państwem komunistycznym, koncentrując się na napięciach klasowych: podczas gdy państwo zapewnia naukowcom wysoki poziom opieki, to robotnicy i ich rodziny reprezentują „innych” w ich narracjach
Wprowadzenie. Socjalistyczne miasta nauki: od utopii do życia miejskiego
Full text linkThis article serves as an introduction to the journal’s section entitled “Focal Point,” which in this issue is devoted to the topic of science cities in socialist societies.
Science cities, also known as technopoles, emerged in both capitalist and socialist societies after World War II. This phenomenon resulted in futuristic images of Silicon Valley and Novosibirsk’s Akademgorodok that spread worldwide.
This topic is addressed in more detail in the following three articles of this section focused on models of science cities in state socialist systems, particularly in the Soviet Union and Hungary.
The introduction discusses historiographical patterns in the science cities/technopoles field and contextualizes the three papers of this issue. The authors assume that the scholarly interest in science cities and science spaces has shifted from viewing them as extraordinary to recognizing them as part of modern urban life. The purpose of the articles in this section is to inspire researchers to conduct additional analyses of the transnational history of science.Niniejszy artykuł stanowi wprowadzenie do działu czasopisma zatytułowanego „W centrum uwagi”, który w tym numerze poświęcony jest tematyce miast naukowych w społeczeństwach socjalistycznych.
Miasta nauki, znane również jako technopolie, pojawiły się zarówno w społeczeństwach kapitalistycznych, jak i socjalistycznych po II wojnie światowej. Zjawisko to zaowocowało futurystycznymi obrazami Doliny Krzemowej i Nowosybirskiego Akademgorodoka, które rozprzestrzeniły się na cały świat.
Temat ten jest omawiany bardziej szczegółowo w trzech kolejnych artykułach. Artykuły tego działu koncentrują się na modelach miast nauki w systemach socjalistycznych, szczególnie w Związku Radzieckim i na Węgrzech.
Wprowadzenie omawia wzorce historiograficzne w dziedzinie miast nauki/technopolii i odpowiednio kontekstualizuje trzy kolejne artykuły tego tomu. Autorzy zakładają, że zainteresowanie naukowców miastami nauki i przestrzeniami nauki zmieniło się z postrzegania ich jako czegoś niezwykłego na uznawanie ich za część współczesnego życia miejskiego. Celem artykułów tego działu jest zachęcenie badaczy do podjęcia dalszych analiz transnarodowej historii przestrzeni nauki
„A tu będziemy mieli miasto naukowe”: Miasto naukowe Koła jako forma organizacji przestrzeni naukowej na radzieckiej północy
Full text linkThe natural and climatic conditions prevailing in the Russian Arctic have a profound impact on the development of industry and science: Traditional industries are inefficient here, and the process of dynamizing/revitalizing this area and adapting people and technologies to new realities requires specialized research. These circumstances have led some Northern and Arctic cities to develop the functions of ‘science cities’.
The Branch of the USSR Academy of Sciences – Kola Science Center of the Russian Academy of Sciences is considered in this article as an example of a science city located within the Soviet northern scientific area. It offers unique features for studying the emergence of academic science at the periphery, far from the central institutions of the Academy of Science. Founded in the 1930s, it is the only academic research center located within the boundaries of the Arctic Circle. The construction of Akademgorodok and the concentration of academic institutions in the city of Apatity can be seen as a unique experiment in organizing academic science on the periphery of a country, which was actively utilized later.Warunki naturalne i klimatyczne panujące w rosyjskiej Arktyce wywierają przemożny wpływ na rozwój przemysłu i nauki: Tradycyjne gałęzie przemysłu są tu nieefektywne, jednocześnie proces dynamizacji/ożywienia tego obszaru oraz adaptacji ludzi i technologii do nowych realiów wymaga specjalistycznych badań. Okoliczności te skłoniły niektóre arktyczne miasta do rozwinięcia funkcji „miast naukowych”.
Filia Akademii Nauk ZSRR – Centrum Nauki Koła Rosyjskiej Akademii Nauk jest w niniejszym artykule rozpatrywana jako przykład miasta naukowego położonego na radzieckiej północy. Oferuje ona unikalne możliwości badania powstawania nauki akademickiej na peryferiach, z dala od centralnych instytucji Akademii Nauk. Założona w latach 30. XX wieku, jest jedynym akademickim ośrodkiem badawczym za kołem podbiegunowym.
Budowa Akademgorodoka i koncentracja instytucji akademickich w mieście Apatyty mogą być postrzegane jako unikatowy eksperyment w organizacji nauki akademickiej na krańcach ZSRR, który został później aktywnie wykorzystany
Acta Societatis Botanicorum Poloniae – sto lat ewolucji formy i treści (1923–2022)
Full text linkActa Societatis Botanicorum Poloniae (ASBP) is the oldest journal of the Polish Botanical Society, published since 1923. Over the past 100 years, it has played an important role in the development of botany in Poland. The journal has undergone various modernizations throughout its history, culminating in the transition to an exclusively digital format in 2016.
The journal has published 3,728 articles totaling 46,197 pages. The average length of an article has decreased from 18.5 pages in the interwar period to 13.6 pages from 1952 to 1989, and to 8.65 pages in the years preceding the transition to digital format. Recently, the average length has been increasing. Conversely, the number of authors per article has grown. Initially, articles were single-authored, but post-World War II, the average number of authors gradually increased.
From its inception, the journal has published works by women. In the interwar period, women authored 109 (26.6%) of the 410 articles from Poland, involving 112 female authors (25.6% of Polish authors). These articles primarily covered plant physiology (34 articles), with fewer focusing on cytology (23 articles) and microbiology (20 articles). In the post-war period, 1,855 articles (62.48% of Polish articles) were published exclusively by women. By 1956, women authored more than half of the articles from Poland. Women’s articles were characterized by several features: in the interwar period, they were longer than the average article, and post-World War II, they more often addressed emerging, laboratory experimental fields of botany rather than older fields or those requiring significant physical exertion, particularly in field research. Over the century, women authored 52.49% of all articles in the journal.
Most articles published in ASBP were by Polish authors (85.6%), with fewer (10.8%) written collaboratively by authors affiliated in Poland and abroad. Over the past century, the most foreign authors came from the United States of America (52), the People’s Republic of China (51), and India (48). In Poland, during the interwar period, the University of Warsaw (118 authors) dominated, followed by the Jagiellonian University (80) and the University of Poznań (51). Post-World War II, most articles were submitted by authors from the University of Wrocław (317), the University of Warsaw (296), and the Jagiellonian University (276). Outside of Poland, ASBP was most frequently cited by authors affiliated in the United States of America (883 citations), followed by the United Kingdom (826 citations) and the People’s Republic of China (822 citations).
Throughout its century-long existence, the journal’s articles have primarily focused on plant physiology (36.7% of all articles), with biochemistry being slightly less common (22.9%). However, the last 12 years have seen a shift towards ecological issues. Until recently, Polish botanists’ motto was to publish their groundbreaking discoveries first in Poland. Consequently, canonical results such as Wacław Gajewski’s research on the cytogenetics and evolution of the Geum genus, and the world’s first description of a periclinal chimera in gymnosperms were announced in ASBP. Zygmunt Hejnowicz presented the discovery of cambial morphogenetic waves, and Tomasz Wodzicki – the auxin transport model, which was nearly a decade ahead of global models. One of the world’s first articles on lichenicolous fungi was also published here. Notably, no articles on pseudoscientific topics, such as the so-called new Soviet genetics, i.e., Lysenkoism, were published.
ASBP – the journal of the Polish Botanical Society – has come a long way over the past hundred years, evolving from a periodical of a local scientific society to a journal of considerable prestige on the international stage.Acta Societatis Botanicorum Poloniae (ASBP) jest najstarszym czasopismem Polskiego Towarzystwa Botanicznego. Istnieje od 1923 r. W ciągu minionych 100 lat pełniło ważną rolę w rozwoju botaniki w Polsce. W tym czasie nastąpiła modernizacja procesu wydawniczego, zakończona przejściem całkowicie w formę cyfrową od 2016 r.
Czasopismo opublikowało 3728 artykułów, liczących łącznie 46 197 stron. Średnia objętość artykułu malała od 18,5 strony w okresie międzywojennym, poprzez 13,6 strony w latach 1952–1989, aż do 8,65 strony w ostatnich latach przed przejściem na wersję cyfrową, od tego czasu objętość znowu rośnie. Przeciwny proces dotyczył liczby autorów jednego artykułu: początkowo teksty były jednoautorskie, a po II wojnie światowej średnia liczba autorów artykułu stopniowo rosła. W latach 1952–1989 czasopismo miało największą objętość w swej historii.
Od początku czasopismo wydawało prace kobiet. W okresie międzywojennym wśród 410 artykułów z Polski 109 (26,6%) opublikowały kobiety. Artykuły te miały 112 autorek (25,6% autorów z Polski). W tym czasie teksty, których autorkami lub współautorkami były kobiety, tematycznie dotyczyły głównie fizjologii roślin (34 artykuły), nieco mniej – cytologii (23) i mikrobiologii (20). W okresie powojennym kobiety samodzielnie opublikowały 1855 artykułów (62,48% polskich tekstów). W 1956 r. Polki po raz pierwszy wydały ponad połowę artykułów z Polski. Artykuły, których autorami lub współautorami były kobiety, wyróżniały się kilkoma cechami: w okresie międzywojennym były dłuższe niż przeciętny artykuł, natomiast po II wojnie światowej częściej ich tematy dotyczyły dziedzin młodszych, laboratoryjno-eksperymentalnych oraz tych, które w ciągu ostatniego wieku szybciej się rozwijały, natomiast rzadziej dziedzin starszych lub wymagających większego wysiłku fizycznego, szczególnie podczas badań terenowych. Łącznie w ciągu 100 lat istnienia czasopisma kobiety opublikowały 52,49% wszystkich artykułów.
Większość tekstów zamieszczonych w ASBP była dziełem polskich autorów (85,6%). Znacznie mniej (10,8%) było napisanych wspólnie przez autorów afiliowanych w Polsce i poza nią. W ciągu
minionego stulecia najwięcej autorów zagranicznych pochodziło z USA (52), Chińskiej Republiki Ludowej (51) oraz Indii (48). W okresie międzywojennym wśród instytucji podawanych jako miejsce afiliacji dominuje Uniwersytet Warszawski (118 autorów), po nim jest Uniwersytet Jagielloński (80) i Uniwersytet Poznański (51), a po II wojnie światowej najwięcej artykułów dostarczono z Uniwersytetu Wrocławskiego (317), Uniwersytetu Warszawskiego (296) i Uniwersytetu Jagiellońskiego (276). ASBP poza Polską było najczęściej cytowane przez autorów afiliowanych w USA (883 cytacje), następnie w Wielkiej Brytanii (826) i Chińskiej Republice Ludowej (822).
W ciągu stulecia działalności czasopisma zdecydowanie dominowała tematyka związana z fizjologią roślin (36,7% wszystkich artykułów), nieco rzadsza była biochemia (22,9%). Jednakże ostatnie 12 lat zdominowała tematyka ekologiczna. Dewizą polskich botaników było do niedawna publikowanie swych przełomowych odkryć w pierwszej kolejności w Polsce. Stąd właśnie w ASBP ogłoszone zostały kanoniczne wyniki badań Wacława Gajewskiego nad cytogenetyką i ewolucją rodzaju Geum, w ASBP ukazał się pierwszy na świecie opis chimery peryklinalnej u nagozalążkowych. Tutaj Zygmunt Hejnowicz przedstawił odkrycie kambialnych fal morfogenetycznych, a Tomasz Wodzicki model transportu auksyny, wyprzedzający modele światowe o niemal dekadę. Tu opublikowano jeden z pierwszych na świecie tekstów poświęconych grzybom naporostowym. Nie wydrukowano natomiast żadnego artykułu z zakresu pseudonaukowej tematyki tzw. nowej genetyki radzieckiej, czyli łysenkizmu.
ASBP – czasopismo Polskiego Towarzystwa Botanicznego – w ciągu minionych stu lat przeszło długą drogę: od periodyku lokalnego towarzystwa naukowego do czasopisma o znacznym prestiżu na arenie międzynarodowej
Krakowska szkoła architektury: Włodzimierz Gruszczyński
Full text linkThe term ‘Krakow School of Architecture’ defines the specifics of teaching at the Faculty of Architecture at the Krakow University of Technology as well as the environment of its professors, their work and aesthetic attitudes. It is an identity concept, positively valuing, albeit ambiguous. In order to clarify the specificity of the academic teaching of architecture in Krakow, the article recalls not only the beginnings of the Faculty of Architecture at the Krakow University of Technology after 1945, but also the beginnings of this faculty a century ago at the Academy of Fine Arts in Krakow. The figure of Professor Włodzimierz Gruszczyński (1906–1973), his creative path and didactic concepts are important here.Pojęcie krakowska szkoła architektury określa specyfikę nauczania na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej, a także środowisko jego profesorów, ich twórczość i postawy estetyczne. Jest pojęciem tożsamościowym, pozytywnie wartościującym, aczkolwiek niejednoznacznym. Aby wyjaśnić specyfikę akademickiego nauczania architektury w Krakowie, artykuł przywołuje nie tylko początki Wydziału Architektury w Politechnice Krakowskiej po roku 1945, lecz także początki tego Wydziału sprzed stu lat w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Istotna jest tu postać profesora Włodzimierza Gruszczyńskiego (1906–1973), jego droga twórcza i koncepcje dydaktyczne
Piąty tom encyklopedii Towarzystwa Naukowego Szewczenki Naukove tovarystvo imeni Shevchenka: Entsyklopediya. Red. Oleh Kupchyns’kyy, Oleksandra Savula. T. 5: Dash. – ZH. L’viv 2022
Full text linkThis article discusses the content of the fifth volume of the Encyclopedia of the Shevchenko Scientific Society (SSS Encyclopedia), particularly its biographical entries and institutional themes (events, facts, and phenomena from the Society’s history). It characterizes the entries informing about the scientific issues of research interest to members of the National Academy of Sciences and also highlights the diversity of Polish themes.
The article concludes that the publication of the fifth volume is a significant event in modern Ukrainian encyclopedistics.W artykule omówiono treść piątego tomu Encyklopedii Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, a w szczególności jego hasła biograficzne oraz tematykę instytucjonalną (wydarzenia, fakty i zjawiska z historii Towarzystwa). Scharakteryzowano hasła informujące o problemach naukowych będących przedmiotem zainteresowań badawczych członków Narodowej Akademii Nauk oraz ukazano różnorodność polskich wątków.
Stwierdzono, że tom piąty stał się fenomenem we współczesnych encyklopediach ukraińskich.
 
Dunaújváros i Paks: Socjalistyczne miasta nauki i technologii na Węgrzech?
Full text linkThis paper discusses the changing relationship and interconnectedness between cities, technology and knowledge in Hungary using a comparative case study analysis of Dunaújváros and Paks. Dunaújváros is a well-known so-called socialist “new city,” and was the center of Hungarian steelworks. Meanwhile, Paks is still known today as the “atomic city,” as it is home to the country’s sole nuclear plant.
The transformation in the propagandistic representation of knowledge production can be tracked by comparing the urban structures and school buildings in Dunaújváros and Paks during the state socialist political period towards a welfare-oriented practice (1945(1947) – 1989(1990)).
The research challenges, whether the notion of socialist science and technology cities is utilizable for these case studies and especially for the design of two school buildings located in these cities. The research identifies the role of technological innovations, Soviet urban design and local traditions in the formation of the two aforementioned cities in socialist Hungary.
The article concludes by identifying the similarities and differences between the two cities, which represent a possible continuation or adaptation of the socialist science and technology city notion conceived within but also outside the influence of the USSR. Niniejszy artykuł omawia zmieniające się relacje i wzajemne powiązania między miastami, technologią i wiedzą na Węgrzech, wykorzystując porównawczą analizę studium przypadku Dunaújváros i Paks. Dunaújváros to znane, tzw. socjalistyczne „nowe miasto” i było centrum węgierskich hut. Tymczasem Paks do dziś jest znany jako „miasto atomowe”, ponieważ znajduje się tam jedyna w kraju elektrownia jądrowa.
Transformację propagandowego obrazu produkcji wiedzy można prześledzić, porównując struktury miejskie i budynki szkolne w Dunaújváros i Paks w okresie socjalizmu państwowego w kierunku praktyki zorientowanej na dobrobyt (1945(1947) – 1989(1990)).
Badania podważają możliwość wykorzystania pojęcia socjalistycznych miast nauki i technologii w tych studiach przypadku, a zwłaszcza w projektowaniu dwóch budynków szkolnych zlokalizowanych w tych miastach. Badania identyfikują rolę innowacji technologicznych, radzieckiego wzornictwa urbanistycznego oraz lokalnych tradycji w kształtowaniu się dwóch wspomnianych miast w socjalistycznych Węgrzech.
Artykuł kończy się wskazaniem podobieństw i różnic między tymi dwoma miastami, które stanowią możliwą kontynuację lub adaptację socjalistycznej idei miasta nauki i technologii, stworzonej zarówno w ZSRR, jak i poza jego wpływami
Biurokratyzacja a Fundusz Kultury Narodowej – fenomen instytucji wolnej od biurokratyzmu w nauce II Rzeczypospolitej
Full text linkDuring the interwar period, science and academic education in Poland faced the challenges of bureaucratization, manifesting in the dysfunctional actions of the Ministry of Religious Denominations and Public Enlightenment, which was responsible for overseeing these areas. This bureaucratic context was negatively influenced by current political agendas. Scholars’ aspirations to secure freedom in research and teaching led to the concept of the National Culture Fund, directed by Stanisław Michalski from 1928 to 1939. Although a state institution, it was not placed within the structure of any ministry. It represented a unique example of an institution free from bureaucracy during an era of increasing bureaucratization of science in the Second Polish Republic.W okresie dwudziestolecia międzywojennego nauka i szkolnictwo akademickie w Polsce doświadczały mankamentów biurokratyzacji, objawiających się dysfunkcjonalnymi działaniami odpowiedzialnego za ich sprawy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Kontekst biurokratyzacji stanowił szkodliwy wpływ bieżącej polityki. Pragnienia uczonych zapewnienia wolności badań i nauczania przyczyniły się do powstania koncepcji Funduszu Kultury Narodowej, którego dyrektorem w latach 1928–1939 był Stanisław Michalski. Ta instytucja, choć państwowa, nie została ulokowana w strukturze żadnego z ministerstw. Stanowiła fenomen instytucji wolnej od biurokracji w dobie biurokratyzacji nauki w II Rzeczypospolitej
Zbiory naukowe Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego – rok 2024. W sześćdziesiątą rocznicę otwarcia dla publiczności
Full text linkOn May 6, 1964, as part of the celebrations of the 600th anniversary of the Jagiellonian University, the Jagiellonian University Museum, formally established by the university’s Senate in 1947, was opened to the public. The oldest building of the Jagiellonian University, Collegium Maius at 15 Jagiellońska Street, was chosen as the seat of the Museum.
The years 1947–1964 were devoted to reconstructing the pseudo-Gothic shape of the building and returning it to its appearance from the end of the 18th century. Work on the concept of the museum\u27s permanent exhibitions was preceded by a search for university resources. The person entrusted with developing the exhibition concept was the art historian Prof. Karol Estreicher Jr., director of the Jagiellonian University Museum from 1951 to 1976. Of the four wings of the building intended for museum exhibitions, two contain memorabilia illustrating the history of Jagiellonian University. In contrast, the remaining rooms of the exhibition area are intended to present collections of historical scientific instruments.
The article focuses on discussing the content of the scientific instrument collection at the Jagiellonian University Museum, its significance, and presenting its most valuable objects. Two sets of scientific artifacts of the highest scientific-historical-museum value are those of science. The first one is a set of astronomical instruments from the 15th–17th centuries, including three medieval instruments donated by Marcin Bylica (astrolabe, torquetum, and celestial globe). The second set is the historical equipment of the cryogenics laboratory of Prof. Karol Olszewski, who, together with Prof. Zygmunt Wróblewski, was the first in the world to liquefy oxygen in a static state (1883). The scientific collections of the Jagiellonian University Museum, alongside the collections of the University of Wrocław and other academic collections, are an important source for research on the development of exact and natural sciences.Dnia 6 maja 1964 r., w ramach obchodów jubileuszu 600-lecia Uniwersytetu Jagiellońskiego, otwarto dla publiczności Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, formalnie powołane przez Senat uczelni w 1947 r. Jako siedzibę Muzeum wybrano najstarszy gmach Uniwersytetu Jagiellońskiego – Collegium Maius przy ul. Jagiellońskiej 15.
Lata 1947–1964 poświęcone zostały na przebudowę pseudogotyckiego kształtu budynku i powrotu do wyglądu z końca XVIII w. Prace nad koncepcją muzealnych wystaw stałych poprzedzono kwerendą w zasobach uniwersyteckich. Osobą, której powierzono opracowanie projektu wystawy, był historyk sztuki prof. Karol Estreicher jun., dyrektor Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1951–1976. Z czterech skrzydeł budynku przeznaczonych na ekspozycje muzealne w dwóch umieszczone zostały pamiątki ilustrujące historię Uniwersytetu Jagiellońskiego, a pozostałe pomieszczenia ciągu wystawienniczego oddano na prezentację kolekcji historycznych przyrządów naukowych.
W artykule skupiono uwagę na omówieniu treści kolekcji instrumentów naukowych w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, znaczenia kolekcji i przedstawienia najcenniejszych jej obiektów. Artefaktami nauki o najwyższej wartości naukowo-historyczno-muzealnej są dwa zespoły. Pierwszy z nich to zespół instrumentów astronomicznych z XV–XVII w., w tym trzy średniowieczne instrumenty z daru Marcina Bylicy (astrolabium, torquetum i globus nieba). Zespół drugi to historyczne wyposażenie pracowni kriogenicznej prof. Karola Olszewskiego, który wraz z prof. Zygmuntem Wróblewskim jako pierwsi na świecie skroplili tlen w stanie statycznym (1883). Zbiory naukowe Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, obok kolekcji Uniwersytetu Wrocławskiego i innych kolekcji akademickich, są ważnym źródłem do badań nad rozwojem nauk ścisłych i przyrodniczych
Sprawozdanie z działalności KHN PAU w 2024/2025 r.
Full text linkThe activity of the PAU Commission on the History of Science in the academic year 2024/2025 was discussed.
Lists of scientific meetings, conferences, scientific sessions and seminars as well as new publications were presented.Omówiona została działalność Komisji Historii Nauki PAU w roku akademickim 2024/2025.
Przedstawiono spisy: posiedzeń naukowych, konferencji, sesji i seminariów naukowych oraz nowych publikacji